Adhyaya 39
Measure of the Three Worlds, Planetary Spheres, and Sūrya as the Root of Trailokya
ਪੁਰਾਣ ਦੀ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ-ਰਚਨਾ ਵਾਲੀ ਵਿਆਖਿਆ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦਿਆਂ ਸੂਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਦਾ ਪਰਿਮਾਣ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ-ਅੰਡੇ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਮਿਕ ਉੱਚਾਈ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਭੂਰਲੋਕ ਸੂਰਜ-ਚੰਦਰ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਨਾਲ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੈ; ਭੁਵਰਲੋਕ ਉਸੇ ਜਿਹਾ ਵਿਸਤਾਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ; ਸਵਰਗ ਧ੍ਰੁਵ ਤੱਕ ਉੱਪਰ ਫੈਲਿਆ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਵਾਯੂ ਦੇ ਭਾਗ ਕਾਰਜ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਯੋਜਨ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਸੂਰਜ, ਚੰਦਰ, ਨਕਸ਼ਤਰ-ਮੰਡਲ ਅਤੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਬੁੱਧ, ਸ਼ੁਕ੍ਰ, ਮੰਗਲ, ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ, ਸ਼ਨੀ, ਸਪਤ੍ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਧ੍ਰੁਵ ਦਾ ਸਥਾਨ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਧ੍ਰੁਵ ਨੂੰ ਜ੍ਯੋਤੀ-ਚੱਕਰ ਦਾ ਅਟੱਲ ਧੁਰਾ ਮੰਨ ਕੇ ਉੱਥੇ ਨਾਰਾਯਣ ਦੇ ਧਰਮ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਸਣ ਦੀ ਗੱਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਸੂਰਜ ਦਾ ਰਥ, ਕਾਲ-ਚੱਕਰ ਅਤੇ ਸੱਤ ਅਸ਼ਵਾਂ ਦਾ ਵੇਦਿਕ ਛੰਦਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਲੋਕ-ਵਿਆਪੀ ਕਿਰਣਧਾਰੀ, ਸਭ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਸੱਤਾਵਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਤੇਜ ਅਤੇ ਆਦਿਤਿਆਂ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਕਾਰਜ-ਅੰਸ਼ ਮੰਨ ਕੇ ਮਹਿਮਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਤੋਂ ਉਪਾਸਨਾ ਵੱਲ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे अष्टात्रिंशो ऽध्यायः सूत उवाच अतः परं प्रवक्ष्यामि संक्षेपेण द्विजोत्तमाः / त्रैलोक्यस्यास्य मानं वो न शक्यं विस्तरेण तु
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਕੂਰਮ ਪੁਰਾਣ ਦੀ ਛਟਸਾਹਸਤ੍ਰੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਪੂਰਵ-ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਅਠੱਤੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ। ਸੂਤ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਦਵਿਜੋਤਮੋ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਸ ਤ੍ਰੈਲੋਕ ਦਾ ਮਾਪ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਕਹਿਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ।
Verse 2
भूर्लोको ऽथ भुवर्लोकः स्वर्लोको ऽथ महस्ततः / जनस्तपश्च सत्यं च लोकास्त्वण्डोद्भवा मताः
ਭੂਰਲੋਕ, ਫਿਰ ਭੁਵਰਲੋਕ, ਸਵਰਲੋਕ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਹਰਲੋਕ; ਨਾਲ ਹੀ ਜਨਲੋਕ, ਤਪੋਲੋਕ ਅਤੇ ਸਤ੍ਯਲੋਕ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਅੰਡ (ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ) ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 3
सूर्याचन्द्रमसोर्यावत् किरणैरवभासते / तावद् भूर्लोक आख्यातः पुराणे द्विजपुङ्गवाः
ਹੇ ਦਵਿਜਪੁੰਗਵੋ! ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਜਿੱਥੇ ਤੱਕ ਚਾਨਣ ਫੈਲਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਉਥੇ ਤੱਕ ਹੀ ਭੂਰਲੋਕ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 4
यावत्प्रमाणो भूर्लोको विस्तरात् परिमण्डलात् / भुवर्लोको ऽपि तावान्स्यान्मण्डलाद् भास्करस्य तु
ਜਿੰਨਾ ਭੂਲੋਕ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਗੋਲ ਪਰਿਮਾਣ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ, ਉੱਨਾ ਹੀ ਭੁਵਰਲੋਕ ਵੀ—ਸੂਰਜ-ਮੰਡਲ ਦੇ ਮਾਪ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ—ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 5
ऊर्ध्वंयन्मण्डलाद् व्योमध्रुवोयावद्व्यवस्थितः / स्वर्लोकः स समाख्यातस्तत्र वायोस्तु नेमयः
ਸੂਰਜ-ਮੰਡਲ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਧ੍ਰੁਵ ਤਾਰੇ ਤੱਕ ਜੋ ਖੇਤਰ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਵਰਲੋਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਵਾਯੂ ਦੇ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ-ਮਾਰਗ (ਨੇਮੀਆਂ) ਨਿਯਤ ਹਨ।
Verse 6
आवहः प्रवहश्चैव तथैवानुवहः परः / संवहो विवहश्चाथ तदूर्ध्वं स्यात् परावहः
‘ਆਵਹ’ ਤੇ ‘ਪ੍ਰਵਹ’, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਤਮ ‘ਅਨੁਵਹ’; ਫਿਰ ‘ਸੰਵਹ’ ਤੇ ‘ਵਿਵਹ’; ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ‘ਪਰਾਵਹ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਇਹ ਵਾਯੂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਭੇਦ ਹਨ।
Verse 7
तथा परिवहश्चोर्ध्वं वायोर्वै सप्त नेमयः / भूमेर्योजनलक्षे तु भानोर्वै मण्डलं स्थितम्
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਯੂ ਦੇ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ‘ਪਰਿਵਹ’ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਸੱਤ ਨੇਮੀਆਂ (ਘੇਰੇ) ਹਨ। ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਇੱਕ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਦੂਰ ਸੂਰਜ ਦਾ ਮੰਡਲ ਸਥਿਤ ਹੈ।
Verse 8
लक्षे दिवाकरस्यापि मण्डलं शशिनः स्मृतम् / नक्षत्रमण्डलं कृत्स्नं तल्लक्षेण प्रकाशते
ਚੰਦਰਮਾ ਦਾ ਮੰਡਲ ਵੀ ਇੱਕ ਲੱਖ (ਯੋਜਨ) ਪਰਿਮਾਣ ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਸਾਰਾ ਨਕਸ਼ਤਰ-ਮੰਡਲ ਉਸੇ ਮਾਪ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 9
द्वेलक्षे ह्युत्तरे विप्रा बुधो नक्षत्रमण्डलात् / तावत्प्रमाणभागे तु बुधस्याप्युशनाः स्थितः
ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ! ਨਕਸ਼ਤਰ-ਮੰਡਲ ਤੋਂ ਦੋ ਲੱਖ ਉੱਪਰ ਬੁੱਧ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਉਤਨੇ ਹੀ ਪਰਿਮਾਣ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧ ਦੇ ਉੱਪਰ ਸ਼ੁਕ੍ਰ (ਉਸ਼ਨਾ) ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ।
Verse 10
अङ्गारको ऽपि शुक्रस्य तत्प्रमाणो व्यवस्थितः / लक्षद्वयेन भौमस्य स्थितो देवपुरोहितः
ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਦੇ ਹੀ ਸਮਾਨ ਪਰਿਮਾਣ ਅਨੁਸਾਰ ਅੰਗਾਰਕ (ਮੰਗਲ) ਵੀ ਸਥਿਰ ਹੈ। ਭੌਮ (ਮੰਗਲ) ਤੋਂ ਦੋ ਲੱਖ ਦੂਰ ਦੇਵ-ਪੁਰੋਹਿਤ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਸਥਿਤ ਹੈ।
Verse 11
सौरिर्द्विलक्षेण गुरोर् ग्रहाणामथ मण्डलम् / सप्तर्षिमण्डलं तस्माल्लक्षमात्रे प्रिकाशते
ਗੁਰੂ ਦੇ ਮੰਡਲ ਤੋਂ ਦੋ ਲੱਖ ਅੱਗੇ ਸ਼ੌਰੀ (ਸ਼ਨੀ) ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੇ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਇੱਕ ਲੱਖ ਅੱਗੇ ਸਪਤ੍ਰਿਸ਼ੀ-ਮੰਡਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।
Verse 12
ऋषीणां मण्डलादूर्ध्वं लक्षमात्रे स्थितो ध्रुवः / मेढीभूतः समस्तस्य ज्योतिश्चक्रस्य वै ध्रुवः / तत्र धर्मः स भगवान् विष्णुर्नारायणः स्थितः
ਸਪਤ੍ਰਿਸ਼ੀ-ਮੰਡਲ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਇੱਕ ਲੱਖ ਦੂਰ ਧ੍ਰੁਵ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਧ੍ਰੁਵ ਹੀ ਸਮੂਹ ਜੋਤਿ-ਚੱਕਰ ਦਾ ਅਚਲ ਧੁਰਾ-ਰੂਪ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਧਰਮ-ਸਰੂਪ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਨਾਰਾਇਣ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 13
नवयोजनसाहस्त्रो विष्कम्भः सवितुः स्मृतः / त्रिगुणस्तस्य विस्तारो मण्डलस्य प्रमाणतः
ਸਵਿਤਾ (ਸੂਰਜ) ਦਾ ਵਿਆਸ ਨੌਂ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਮੰਡਲ ਦੇ ਪਰਿਮਾਣ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 14
द्विगुणस्तस्य विस्ताराद् विस्तारः शशिनः स्मृतः / तुल्यस्तयोस्तु स्वर्भानुर्भूत्वाधस्तात् प्रसर्पति
ਉਸ ਮਾਪ ਤੋਂ ਚੰਦਰਮਾ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਦੋਗੁਣਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਤੇ ਸਵਰਭਾਨੂ (ਰਾਹੂ) ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੋ ਕੇ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਸਰਕਦਾ ਹੋਇਆ ਚਲਦਾ ਹੈ।
Verse 15
अद्धृत्य पृथिवीच्छायां निर्मितो मण्डलाकृतिः / स्वर्भानोस्तु वृहत् स्थानं तृतीयं यत् तमोमयम्
ਧਰਤੀ ਦੀ ਛਾਂਹ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰ ਰੱਖ ਕੇ ਇੱਕ ਮੰਡਲਾਕਾਰ ਰੂਪ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਸਵਰਭਾਨੂ (ਰਾਹੂ) ਦਾ ਤੀਜਾ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਠਿਕਾਣਾ ਹੈ ਜੋ ਤਮੋਮਯ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲਾ ਹੈ।
Verse 16
चन्द्रस्य षोडशो भागो भार्गवस्य विधीयते / भार्गवात् पादहीनस्तु विज्ञेयो वै बृहस्पतिः
ਚੰਦਰਮਾ ਦਾ ਸੋਲਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਭਾਰਗਵ (ਸ਼ੁੱਕਰ) ਦਾ ਮਾਪ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ (ਗੁਰੂ) ਨੂੰ ਭਾਰਗਵ ਤੋਂ ਇੱਕ ਪਾਦ ਘੱਟ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 17
बृहस्पतेः पादहीनौ वक्रसौरावुभौ स्मृतौ / विस्तारान्मण्डलाच्चैव पादहीनस्तयोर्बुधः
ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਰਾਹੂ ਅਤੇ ਸ਼ਨੀ—ਦੋਵੇਂ—ਇੱਕ ਪਾਦ ਘੱਟ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਅਤੇ ਵਿਸਤਾਰ ਤੇ ਮੰਡਲ ਕਰਕੇ ਬੁੱਧ (ਬੁਧ) ਉਹਨਾਂ ਦੋਵਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਇੱਕ ਪਾਦ ਘੱਟ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 18
तारानक्षत्ररूपाणि वपुष्मन्तीह यानि वै / बुधेन तानि तुल्यानि विस्तारान्मण्डलात् तथा
ਇੱਥੇ ਜੋ ਵੀ ਚਮਕਦਾਰ ਰੂਪ ਤਾਰੇ ਅਤੇ ਨਕਸ਼ਤਰ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਅਤੇ ਮੰਡਲ-ਮਾਪ ਵੀ ਬੁਧ ਦੇ ਸਮਾਨ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 19
तारानक्षत्ररूपाणि हीनानि तु परस्परात् / शतानि पञ्च चत्वारि त्रीणि द्वे चैव योजने
ਤਾਰਿਆਂ ਅਤੇ ਨਕਸ਼ਤਰ-ਰੂਪਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪਰਸਪਰ ਅੰਤਰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਦੂਰੀਆਂ ਯੋਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਸੌ, ਚਾਰ ਸੌ, ਤਿੰਨ ਸੌ ਅਤੇ ਦੋ ਸੌ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।
Verse 20
सर्वावरनिकृष्टानि तारकामण्डलानि तु / योजनान्यर्धमात्राणि तेभ्यो ह्रस्वं न विद्यते
ਸਾਰੇ ਆਵਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਹੇਠਲੇ ਤਾਰਕਾ-ਮੰਡਲ ਅੱਧ ਯੋਜਨ ਮਾਪ ਦੇ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ।
Verse 21
उपरिष्टात् त्रयस्तेषां ग्रहा ये दूरसर्पिणः / सौरो ऽङ्गिराश्च वक्रश्च ज्ञेया मन्दविचारिणः
ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਤਿੰਨ ਗ੍ਰਹਿ ਦੂਰ ਤੱਕ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਹਨ—ਸੌਰ (ਸ਼ਨੈਸ਼ਚਰ), ਅੰਗਿਰਾ (ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ) ਅਤੇ ਵਕ੍ਰ (ਮੰਗਲ)। ਇਹ ਮੰਦ ਗਤੀ ਵਾਲੇ ਸਮਝੇ ਜਾਣ।
Verse 22
तेभ्यो ऽधस्ताच्च चत्वारः पुनरन्ये महाग्रहाः / सूर्यः सौमो बुधश्चैव भार्गवश्चैव शीघ्रगाः
ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਫਿਰ ਚਾਰ ਹੋਰ ਮਹਾਗ੍ਰਹਿ ਹਨ—ਸੂਰਜ, ਸੌਮ (ਚੰਦਰਮਾ), ਬੁੱਧ ਅਤੇ ਭਾਰਗਵ (ਸ਼ੁਕ੍ਰ)। ਇਹ ਤੇਜ਼ ਗਤੀ ਨਾਲ ਚਲਦੇ ਹਨ।
Verse 23
दक्षिणायनमार्गस्थो यदा चरति रश्मिमान् / तदा सर्वग्रहाणां स सूर्यो ऽधस्तात् प्रसर्पति
ਜਦੋਂ ਕਿਰਣਮਾਨ ਸੂਰਜ ਦੱਖਿਣਾਯਨ ਦੇ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਉਹ ਸਭ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿੱਚ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ (ਅਧਸਤਾਤ) ਸਰਕਦਾ ਹੈ।
Verse 24
विस्तीर्णं मण्डलं कृत्वा तस्योर्ध्वं चरते शशी / नक्षत्रमण्डलं कृत्स्नं सोमादूर्ध्वं प्रसर्पति
ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲਾ ਮੰਡਲ ਬਣਾਕੇ ਉਸ ਦੇ ਉੱਪਰ ਸ਼ਸ਼ੀ (ਚੰਦ੍ਰਮਾ) ਚਲਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਸੋਮ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਸਾਰਾ ਨਕਸ਼ਤਰ-ਮੰਡਲ ਫੈਲ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ।
Verse 25
नक्षत्रेभ्यो बुधश्चोर्ध्वं बुधादूर्ध्वं तु भार्गवः / वक्रस्तु भार्गवादूर्ध्वं वक्रादूर्ध्वं बृहस्पतिः
ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਬੁੱਧ ਹੈ; ਬੁੱਧ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਭਾਰਗਵ (ਸ਼ੁੱਕਰ) ਹੈ। ਭਾਰਗਵ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ‘ਵਕ੍ਰ’ ਨਾਮ ਦਾ ਗ੍ਰਹਿ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਕ੍ਰ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਹੈ।
Verse 26
तस्माच्छनैश्चरो ऽपुयूर्ध्वं तस्मात् सप्तर्षिमण्डलम् / ऋषीणां चैव सप्तानान्ध्रु वश्चोर्ध्वं व्यवस्थितः
ਉਸ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਸ਼ਨੈਸ਼ਚਰ (ਸ਼ਨੀ) ਦਾ ਮੰਡਲ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਸਪਤ੍ਰਿਸ਼ੀ-ਮੰਡਲ ਹੈ। ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਪਰ ਧ੍ਰੁਵ ਅਡੋਲ ਸਥਿਤ ਹੈ।
Verse 27
योजनानां सहस्त्राणि भास्करस्य रथो नव / ईषादण्डस्तथैव स्याद् द्विगुणो द्विजसत्तमाः
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਭਾਸਕਰ ਦਾ ਰਥ ਨੌਂ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਈਸ਼ਾ-ਦੰਡ (ਧੁਰਾ) ਉਸ ਦਾ ਦੋਗੁਣਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 28
सार्धकोटिस्तथा सप्त नियुतान्यधिकानि तु / योजनानां तु तस्याक्षस्तत्र चक्रं प्रतिष्ठितम्
ਉਸ ਦਾ ਅਕ੍ਸ਼ (ਧੁਰਾ) ਸੱਤ ਕਰੋੜ ਅਤੇ ਵਾਧੂ ਨਿਯੁਤ ਯੋਜਨ ਦਾ ਹੈ; ਉਸੇ ਅਕ੍ਸ਼ ਉੱਤੇ ਚੱਕਰ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ।
Verse 29
त्रिनाभिमति पञ्चारे षष्णेमिन्यक्षयात्मके / संवत्सरमेय कृत्स्नं कालचक्रं प्रतिष्ठितम्
ਤਿੰਨ ਨਾਭੀਆਂ, ਪੰਜ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾਵਾਂ ਅਤੇ ਛੇ ਨੇਮੀਆਂ ਵਾਲਾ, ਅਖੰਡ ਅਕਸ਼ਯ ਸਰੂਪ ਇਹ ਕਾਲ-ਚੱਕਰ ਸੰਵਤਸਰ ਦੇ ਮਾਪ ਵਜੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ।
Verse 30
चत्कारिंशत् सहस्त्राणि द्वितीयो ऽक्षो विवस्वतः / पञ्चान्यानि तु सार्धानि स्यन्दनस्य द्विजोत्तमाः
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮੋ! ਵਿਵਸਵਾਨ ਸੂਰਯਦੇਵ ਦਾ ਦੂਜਾ ਅਕਸ਼ ਚਾਲੀ ਹਜ਼ਾਰ ਮਾਪ ਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਰਥ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸਾਢੇ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਹੋਰ ਵੀ ਹਨ।
Verse 31
अक्षप्रमाणमुभयोः प्रमाणं तद्युगार्धयोः / ह्रस्वो ऽक्षस्तद्युगार्धेन ध्रुवाधारे रथस्य तु
ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦੇ ਅਕਸ਼ ਦਾ ਮਾਪ ਦੋ ਅੱਧ-ਯੁਗਾਂ (ਅੱਧ-ਯੋਕਾਂ) ਦੇ ਮਾਪ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇ। ਅਕਸ਼ ਇੱਕ ਅੱਧ-ਯੁਗ ਜਿਤਨਾ ਛੋਟਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਰਥ ਦੇ ਧ੍ਰੁਵਾਧਾਰ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਇਆ ਜਾਵੇ।
Verse 32
द्वितीये ऽक्षे तु तच्चक्रं संस्थितं मानसाचले / हयाश्च सप्त छन्दांसि तन्नामानि निबोधत
ਦੂਜੇ ਅਕਸ਼ ਉੱਤੇ ਉਹ ਚੱਕਰ ਮਾਨਸਾਚਲ ਪਹਾੜ ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਅਤੇ ਸੱਤ ਘੋੜੇ ਹਨ—ਉਹ ਸੱਤ ਛੰਦ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਜਾਣੋ।
Verse 33
गायत्री च बृहत्युष्णिक् जगती पङ्क्तिरेव च / अनष्टुप् त्रिष्टुबित्युक्ताश्छन्दांसि हरयो हरेः
ਗਾਇਤ੍ਰੀ, ਬ੍ਰਿਹਤੀ, ਉਸ਼ਣਿਕ, ਜਗਤੀ ਅਤੇ ਪੰਕਤੀ; ਨਾਲ ਹੀ ਅਨੁਸ਼ਟੁਪ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਟੁਪ—ਇਹ ਛੰਦ ਹਰੀ (ਵਿਸ਼ਣੂ) ਦੇ ‘ਹਰਯ’ ਆਖੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 34
मानसोपरि माहेन्द्री प्राच्यां दिशि महापुरी / दक्षिणे न यमस्याथ वरुणस्य तु पश्चिमे
ਮਾਨਸ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਉੱਪਰ ਪੂਰਬ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ‘ਮਾਹੇਂਦਰੀ’ ਨਾਮ ਦੀ ਮਹਾਪੁਰੀ ਹੈ; ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਯਮ ਦੀ ਪੁਰੀ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਵਰੁਣ ਦੀ ਨਗਰੀ ਹੈ।
Verse 35
उत्तरेण तु सोमस्य तन्नामानि निबोधत / अमरावती संयमनी सुखा चैव विभा क्रमात्
ਹੁਣ ਸੋਮ (ਚੰਦਰਮਾ) ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਜਾਣੋ—ਅਮਰਾਵਤੀ, ਸੰਯਮਨੀ, ਸੁਖਾ ਅਤੇ ਵਿਭਾ।
Verse 36
काष्ठां गतो दक्षिणतः क्षिप्तेषुरिव सर्पति / ज्योतिषां चक्रमादाय देवदेवः प्रजापतिः
ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ ਦੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਹ ਛੱਡੇ ਤੀਰ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਸਰਕਦਾ ਹੈ; ਜੋਤੀਆਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਧਾਰ ਕੇ ਦੇਵਦੇਵ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਆਕਾਸ਼ੀ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Verse 37
दिवसस्य रविर्मध्ये सर्वकालं व्यवस्थितः / सप्तद्वीपेषु विप्रेन्द्रा निशामध्यस्य संमुखम्
ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੇਂਦ੍ਰ! ਸੂਰਜ ਦਿਨ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਸਪਤਦਵੀਪਾਂ ਲਈ ਉਹ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਦੇ ਬਿੰਦੂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰਹਿ ਕੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮਾਪ ਨੂੰ ਨਿਯਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 38
उदयास्तमने चैव सर्वकालं तु संमुखे / अशेषासु दिशास्वेव तथैव विदिशासु च
ਉਦਯ ਤੇ ਅਸਤ ਵੇਲੇ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਦਾ ਹੀ ਉਹ ਸਾਹਮਣੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਇਉਂ ਹੀ ਹਰ ਉਪਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਵੀ।
Verse 39
कुलालचक्रपर्यन्तो भ्रमन्नेष यथेश्वरः / करोत्यहस्तथा रात्रिं विमुञ्चन् मेदिनीं द्विजाः
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ ਮੁਨੀਓ, ਜਿਵੇਂ ਕੁੰਭਾਰ ਦਾ ਚੱਕਰ ਘੁੰਮਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਜਗਤ ਈਸ਼ਵਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਗਤੀ ਦੇ ਕੇ ਦਿਨ ਅਤੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਤ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 40
दिवाकरकरैरेतत् पूरितं भुवनत्रयम् / त्रैलोक्यं कथितं सद्भिर्लोकानां मुनिपुङ्गवाः
ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਰਾ ਭੁਵਨ-ਤ੍ਰਯ ਭਰਿਆ ਅਤੇ ਸਰਬਤ੍ਰ ਵਿਆਪਤ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਹੇ ਮੁਨਿਪੁੰਗਵੋ, ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯ’ ਆਖਿਆ ਹੈ।
Verse 41
आदित्यमूलमखिलं त्रिलोकं नात्र संशयः / भवत्यस्मात् जगत् कृत्स्नं सदेवासुरमानुषम्
ਸਾਰੇ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਦਾ ਮੂਲ ਆਦਿਤ੍ਯ ਹੀ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ; ਉਸ ਤੋਂ ਹੀ ਦੇਵ, ਅਸੁਰ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਸਮੇਤ ਇਹ ਪੂਰਾ ਜਗਤ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 42
रुद्रेन्द्रोपेन्द्रचन्द्राणां विप्रेन्द्राणां दिवौकसाम् / द्युतिर्द्युतिमतां कृत्स्नं यत्तेजः सार्वलौकिकम्
ਜੋ ਸਰਵਲੌਕਿਕ ਤੇਜ ਸਭ ਦਿਪਤਿਮਾਨਾਂ ਦੀ ਪੂਰਨ ਦਿਪਤੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਰੁਦ੍ਰ, ਇੰਦਰ, ਉਪੇਂਦ੍ਰ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਅਤੇ ਚੰਦਰਮਾ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਤੇ ਸਵਰਗਵਾਸੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 43
सर्वात्मा सर्वलोकेशो महादेवः प्रजापतिः / सूर्य एव त्रिलोकस्य मूलं परमदैवतम्
ਉਹ ਸਰਵਾਤਮਾ, ਸਰਵਲੋਕੇਸ਼ਵਰ, ਮਹਾਦੇਵ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹੈ; ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਸੂਰਜ ਹੀ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਦਾ ਮੂਲ ਅਤੇ ਪਰਮ ਦੈਵਤ ਹੈ।
Verse 44
द्वादशान्ये तथादित्या देवास्ते ये ऽधिकारिणः / निर्वहन्ति पदं तस्य तदंशा विष्णुमूर्तयः
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਬਾਰਾਂ ਆਦਿਤ੍ਯ ਹਨ—ਜੋ ਦੇਵ ਲੋਕ-ਵਿਵਸਥਾ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹਨ। ਉਹ ਉਸ ਪਦ ਦੇ ਕਾਰਜ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਉਸੇ ਦੇ ਅੰਸ਼, ਵਿਸ਼ਨੂ-ਮੂਰਤੀ ਹਨ।
Verse 45
सर्वे नमस्यन्ति सहस्त्रभानुं गन्धर्वदेवोरगकिन्वन्नराद्याः / यजन्ति यज्ञैर्विविधैर्द्विजेन्द्रा- श्छन्दोमयं ब्रह्ममयं पुराणम्
ਗੰਧਰਵ, ਦੇਵ, ਉਰਗ (ਨਾਗ), ਕਿੰਨਰ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ—ਸਾਰੇ ਸਹਸ੍ਰ-ਕਿਰਣ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਦ੍ਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਯੱਗਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਪੁਰਾਣ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਛੰਦੋਮਯ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਮਯ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
Bhūrloka extends as far as the illumination of the Sun and Moon reaches; Bhuvarloka is said to extend with the same breadth as Bhūrloka, measured with reference to the Sun’s orb (maṇḍala).
Dhruva is the fixed pivot (acala-kīla) of the entire wheel of luminaries; above the Saptarṣi-maṇḍala it stands as the stabilizing axis, where Nārāyaṇa abides established as Dharma.
The identification links cosmic motion to Vedic revelation: the Sun’s chariot is sustained by chandas (metres), implying that time, order, and worship are coordinated through the Veda’s sonic structure.
It presents Surya as the root and radiance sustaining trailokya, while also integrating him into a unified divinity: the Adityas are described as portions and office-bearers, and Dhruva is explicitly associated with Vishnu-Narayana—supporting the Purāṇa’s samanvaya.