Adhyaya 3
Varnāśrama-Krama, Vairāgya as the Ground of Saṃnyāsa, and Brahmārpaṇa Karma-yoga
ਪਿਛਲੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਵਰਣਾਂ ਅਤੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦੀ ਵਿਧੀ ਸੁਣ ਕੇ ਰਿਸ਼ੀ ਆਸ਼ਰਮ-ਧਰਮ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ। ਭਗਵਾਨ ਕੂਰਮ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ, ਗ੍ਰਿਹਸਥ, ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਅਤੇ ਯਤੀ/ਸੰਨਿਆਸ ਦੀ ਸਧਾਰਣ ਪ੍ਰਗਤੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸੱਚਾ ਗਿਆਨ, ਵਿਵੇਕ ਅਤੇ ਤੀਬਰ ਵੈਰਾਗ੍ਯ ਵਰਗੇ ‘ਯੁਕਤ ਕਾਰਣ’ ਉੱਭਰਨ ਤੇ ਅਪਵਾਦ ਵੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਦੇ ਵਿਆਹ, ਯਜ੍ਞ ਅਤੇ ਸੰਤਾਨ-ਧਰਮ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕਰਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪ੍ਰਬਲ ਵੈਰਾਗ੍ਯ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਕੁਝ ਰੀਤਾਂ ਅਧੂਰੀਆਂ ਰਹਿਣ ਤੇ ਵੀ ਤੁਰੰਤ ਸੰਨਿਆਸ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸੀ ਸੰਬੰਧੀ ਨਿਯਮ-ਨਿਸ਼ੇਧ ਵੀ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਉਪਦੇਸ਼ ਅੰਦਰੂਨੀ ਮੁਕਤੀ-ਮਾਰਗ ਵੱਲ ਮੁੜਦਾ ਹੈ: ਫਲਾਸਕਤੀ ਰਹਿਤ ਕਰਮ ਮੁਕਤਿਦਾਇਕ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਭਾਵ ‘ਬ੍ਰਹਮਾਰਪਣ’ ਹੈ—ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਅਤੇ ਫਲ ਬ੍ਰਹਮ/ਈਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਨਾ। ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਮ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮ-ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ; ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਕਰਮ ਮਿਲ ਕੇ ਯੋਗ ਅਤੇ ਨੈਸ਼ਕਰਮ੍ਯ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨਮੁਕਤੀ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ (ਮਹੇਸ਼ਵਰ/ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ) ਵਿੱਚ ਲਯ। ਅਧਿਆਇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਧੀ ਇਸ ਸਮਨਵਿਤ ਆਦੇਸ਼ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਉਲੰਘਣਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे द्वितीयो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः वर्णा भगवतोद्दिष्टाश्चत्वारो ऽप्याश्रमास्तथा / इदानीं क्रममस्माकमाश्रमाणां वद प्रभो
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਕੂਰਮ ਪੁਰਾਣ ਦੀ ਸ਼ਟਸਾਹਸਤ੍ਰੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਪੂਰਵ-ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਦੂਜਾ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਚਾਰ ਵਰਣ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਾਰ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੱਸੇ ਹਨ; ਹੁਣ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਸਾਡੇ ਆਸ਼੍ਰਮਾਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵਰਣਨ ਕਰੋ।
Verse 2
श्रीकूर्म उवाच ब्रह्मचारी गृहस्थश्च वानप्रस्थो यतिस्तथा / क्रमेणैवाश्रमाः प्रोक्ताः कारणादन्यथा भवेत्
ਸ੍ਰੀ ਕੂਰਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ, ਗ੍ਰਿਹਸਥ, ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਅਤੇ ਯਤੀ—ਇਹ ਆਸ਼ਰਮ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ; ਠੀਕ ਕਾਰਨ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਹੀ ਕ੍ਰਮ ਤੋਂ ਭਿੰਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 3
उत्पन्नज्ञानविज्ञानो वैराग्यं परमं गतः / प्रव्रजेद् ब्रह्मचर्यात् तु यदिच्छेत् परमां गतिम्
ਜਦੋਂ ਸੱਚਾ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵ-ਜਨਿਤ ਵਿਵੇਕ ਉਪਜੇ ਅਤੇ ਪਰਮ ਵੈਰਾਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਪਰਮ ਗਤੀ (ਮੋਖ) ਚਾਹੇ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਤੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਵ੍ਰਜਿਆ ਧਾਰੇ।
Verse 4
दारानाहृत्य विधिवदन्यथा विविधैर्मखैः / यजेदुत्पादयेत् पुत्रान् विरक्तो यदि संन्यसेत्
ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪਤਨੀ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਯੱਗਾਂ ਨਾਲ ਯਜਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਉਤਪੰਨ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਵੈਰਾਗ ਆਵੇ ਤਦ ਸੰਨਿਆਸ ਧਾਰੇ।
Verse 5
अनिष्ट्वा विधिवद् यज्ञैरनुत्पाद्य तथात्मजम् / नगार्हस्थ्यं गृहीत्यक्त्वा संन्यसेद् बुद्धिमान् द्विजः
ਜੋ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਦਵਿਜ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਯੱਗ ਨਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਨਾ ਉਪਜਾਏ, ਉਹ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਆਸ਼ਰਮ ਛੱਡ ਕੇ ਸੰਨਿਆਸ ਨਾ ਧਾਰੇ।
Verse 6
अथ वैराग्यवेगेन स्थातुं नोत्सहते गृहे / तत्रैव संन्यसेद् विद्वाननिष्ट्वापि द्विजोत्तमः
ਫਿਰ ਵੈਰਾਗ ਦੇ ਤੇਜ਼ ਵੇਗ ਨਾਲ ਜੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਟਿਕਣਾ ਸੰਭਵ ਨਾ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਵਿਦਵਾਨ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦਵਿਜ ਓਥੇ ਹੀ ਸੰਨਿਆਸ ਧਾਰੇ—ਭਾਵੇਂ ਯੱਗ ਨਾ ਕੀਤੇ ਹੋਣ।
Verse 7
अन्यथा विविधैर्यज्ञैरिष्ट्वा वनमथाक्षयेत् / तपस्तप्त्वा तपोयोगाद् विरक्तः संन्यसेद् यदि
ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਯੱਗ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਵਨ ਵਿੱਚ ਆਸ਼੍ਰਯ ਲਵੇ। ਤਪੋਯੋਗ ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨਾਲ ਤਪ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਵੈਰਾਗ ਉਪਜੇ, ਤਦੋਂ ਸੰਨਿਆਸ ਧਾਰ ਕੇ ਪ੍ਰਵ੍ਰਜਿਆ ਕਰੇ।
Verse 8
वानप्रस्थाश्रमं गत्वा न गृहं प्रविशेत् पुनः / न संन्यासी वनं चाथ ब्रह्माचर्यं न साधकः
ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਫਿਰ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਨਾ ਕਰੇ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਨਿਆਸੀ ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਦੀ ਰੀਤ ਵੱਲ ਵਾਪਸ ਨਾ ਮੁੜੇ; ਅਤੇ ਸਾਧਕ ਆਪਣਾ ਯੋਗ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਛੱਡ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਪਿੱਛੇ ਨਾ ਜਾਵੇ।
Verse 9
प्राजापत्यां निरूप्येष्टिमाग्नेयीमथवा द्विजः / प्रव्रजेत गृही विद्वान् वनाद् वा श्रुतिचोदनात्
ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯ ਇਸ਼ਟੀ ਜਾਂ ਅਗਨੀ-ਸੰਬੰਧੀ ਕਰਮ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਕੇ ਕਰ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਵਿਦਵਾਨ ਦ੍ਵਿਜ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਦੀ ਆਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਵ੍ਰਜਿਆ ਕਰੇ। ਜਾਂ ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਹੋ ਕੇ ਵਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਵੀ ਵੇਦ-ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਨਿਆਸ ਧਾਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 10
प्रकर्तुमसमर्थो ऽपि जुहोतियजतिक्रियाः / अन्धः पङ्गुर्दरिद्रो वा विरक्तः संन्यसेद् द्विजः
ਦ੍ਵਿਜ ਜੇ ਹਵਨ-ਯੱਗ ਆਦਿ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰਥ ਵੀ ਹੋਵੇ—ਅੰਨ੍ਹਾ, ਲੰਗੜਾ, ਗਰੀਬ ਜਾਂ ਅੰਦਰੋਂ ਵੈਰਾਗੀ—ਤਾਂ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਨਿਆਸ ਧਾਰਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 11
सर्वेषामेव वैराग्यं संन्यासाय विधीयते / पतत्येवाविरक्तो यः संन्यासं कर्तुमिच्छति
ਸਭਨਾਂ ਲਈ ਸੰਨਿਆਸ ਦਾ ਮੂਲ ਆਧਾਰ ਵੈਰਾਗ ਹੀ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੈ। ਜੋ ਵੈਰਾਗ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੰਨਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੇ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪਤਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 12
एकस्मिन्नथवा सम्यग् वर्तेतामरणं द्विजः / श्रद्धावनाश्रमे युक्तः सो ऽमृतत्वाय कल्पते
ਜੋ ਦਵਿਜ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਹੀ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਅਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮ-ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਨਿਯਮਬੱਧ ਹੋ ਕੇ ਸਮ੍ਯਕ ਆਚਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਮ੍ਰਿਤਤ੍ਵ (ਮੋਖ਼ਸ਼) ਦੇ ਯੋਗ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 13
न्यायागतधनः शान्तो ब्रह्मविद्यापरायणः / स्वधर्मपालको नित्यं सो ऽमृतत्वाय कल्पते
ਜਿਸ ਦਾ ਧਨ ਨਿਆਂ ਦੇ ਮਾਰਗ ਨਾਲ ਕਮਾਇਆ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਵੇ, ਬ੍ਰਹਮ-ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਨਿੱਤ ਆਪਣੇ ਸ੍ਵਧਰਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰੇ—ਉਹ ਅਮ੍ਰਿਤਤ੍ਵ (ਮੋਖ਼ਸ਼) ਦੇ ਯੋਗ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 14
ब्रह्मण्याधाय क्रमाणि निःसङ्गः कामवर्जितः / प्रसन्नेनैव मनसा कुर्वाणो याति तत्पदम्
ਜੋ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ, ਆਸਕਤੀ-ਰਹਿਤ ਤੇ ਕਾਮਨਾ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਮਨ ਨਾਲ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਉਸ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 15
ब्रह्मणा दीयते देयं ब्रह्मणे संप्रदीयते / ब्रह्मैव दीयते चेति ब्रह्मार्पणमिदं परम्
ਦਾਨ ਬ੍ਰਹਮ ਵੱਲੋਂ ਹੀ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਹੀ ਸਮਰਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਹ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ—ਇਹੀ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮਾਰਪਣ ਹੈ।
Verse 16
नाहं कर्ता सर्वमेतद् ब्रह्मैव कुरुते तथा / एतद् ब्रह्मार्पणं प्रोक्तमृषिभिः तत्त्वदर्शिभिः
“ਮੈਂ ਕਰਤਾ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈ”—ਇਸ ਨੂੰ ਤੱਤਵਦਰਸ਼ੀ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ‘ਬ੍ਰਹਮਾਰਪਣ’ ਕਿਹਾ ਹੈ।
Verse 17
प्रीणातु भगवानीशः कर्मणानेन शाश्वतः / करोति सततं बुद्ध्या ब्रह्मार्पणमिदं परम्
ਇਸ ਕਰਮ ਨਾਲ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਭਗਵਾਨ ਈਸ਼ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਣ। ਜੋ ਥਿਰ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਸਦਾ ਆਪਣੇ ਸਭ ਕਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਹੀ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮਾਰਪਣ ਹੈ।
Verse 18
यद्वा फलानां संन्यासं प्रकुर्यात् परमेश्वरे / कर्मणामेतदप्याहुः ब्रह्मार्पणमनुत्तमम्
ਜਾਂ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਅੱਗੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲਾਂ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰੇ; ਇਸਨੂੰ ਵੀ ਗਿਆਨੀ ਜਨ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਅਨੁੱਤਮ ਬ੍ਰਹਮਾਰਪਣ ਆਖਦੇ ਹਨ।
Verse 19
कार्यमित्येव यत्कर्म नियतं सङ्गवर्जितम् / क्रियते विदुषा कर्म तद्भवेदपि मोक्षदम्
ਜੋ ਕਰਮ ‘ਇਹ ਕਰਨਾ ਹੀ ਹੈ’ ਸਮਝ ਕੇ, ਨਿਯਤ ਫ਼ਰਜ਼ ਵਜੋਂ, ਆਸਕਤੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਗਿਆਨੀ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਕਰਮ ਮੁਕਤੀਦਾਇਕ ਵੀ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 20
अन्यथा यदि कर्माणि कुर्यान्नित्यमपि द्विजः / अकृत्वा फलसंन्यासं बध्यते तत्फलेन तु
ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਦਵਿਜ਼ ਨਿੱਤ ਕਰਮ ਕਰੇ ਭੀ, ਜੇ ਫਲਾਂ ਦਾ ਤਿਆਗ ਨਾ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਹੀ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਬੱਝ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 21
तस्मात् सर्वप्रयत्नेन त्यक्त्वा कर्माश्रितं फलम् / अविद्वानपि कुर्वोत कर्माप्नोत्यचिरात् पदम्
ਇਸ ਲਈ, ਪੂਰੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਕਰਮ-ਆਧਾਰਿਤ ਫਲ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਅਵਿਦਵਾਨ ਵੀ ਆਪਣਾ ਫ਼ਰਜ਼ੀ ਕਰਮ ਕਰੇ; ਐਸੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਉਹ ਜਲਦੀ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 22
कर्मणा क्षीयते पापमैहिकं पौर्विकं तथा / मनः प्रसादमन्वेति ब्रह्म विज्ञायते ततः
ਧਰਮਯੁਕਤ ਕਰਮ ਨਾਲ ਇਸ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਯਥਾਰਥ ਬੋਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 23
कर्मणा सहिताज्ज्ञानात् सम्यग् योगो ऽबिजायते / ज्ञानं च कर्मसहितं जायते दोषवर्जितम्
ਕਰਮ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਸਮ੍ਯਕ ਯੋਗ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਕਰਮਯੁਕਤ ਗਿਆਨ ਵੀ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 24
तस्मात् सर्वप्रयत्नेन तत्र तत्राश्रमे रतः / कर्माणीश्वरतुष्ट्यर्थं कुर्यान्नैष्कर्म्यमाप्नुयात्
ਇਸ ਲਈ, ਜਿਸ ਜਿਸ ਆਸ਼ਰਮ-ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਟਿਕਿਆ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ ਪੂਰੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਲਈ ਕਰਮ ਕਰੇ; ਇਸ ਨਾਲ ਨੈਸ਼ਕਰਮ੍ਯ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 25
संप्राप्य परमं ज्ञानं नैष्कर्म्यं तत्प्रसादतः / एकाकी निर्ममः शान्तो जीवन्नेव विमुच्यते
ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਪਰਮ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਨੈਸ਼ਕਰਮ੍ਯ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਸਾਧਕ ਅੰਦਰੋਂ ਇਕਾਂਤ, ਨਿਰਮਮ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੀਉਂਦੇ ਜੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 26
वीक्षते परमात्मानं परं ब्रह्म महेश्वरम् / नित्यानन्दं निराभासं तस्मिन्नेव लयं व्रजेत्
ਪਰਮਾਤਮਾ—ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਮਹੇਸ਼ਵਰ—ਨੂੰ ਨਿਤ੍ਯ ਆਨੰਦ, ਆਭਾਸਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖੇ; ਅਤੇ ਉਸੀ ਵਿੱਚ ਲਯ ਹੋ ਜਾਵੇ।
Verse 27
तस्मात् सेवेत सततं कर्मयोगं प्रसन्नधीः / तृप्तये परमेशस्य तत् पदं याति शाश्वतम्
ਇਸ ਲਈ ਪ੍ਰਸੰਨ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਸਾਧਕ ਸਦਾ ਕਰਮ-ਯੋਗ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰੇ। ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਲਈ ਉਹ ਉਸ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 28
एतद् वः सथितं सर्वं चातुराश्रम्यमुत्तमम् / न ह्येतत् समतिक्रम्य सिद्धिं विन्दति मानवः
ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਚਾਰ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦਾ ਇਹ ਸਾਰਾ ਉੱਤਮ ਵਿਧਾਨ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਲੰਘ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਸਿੱਧੀ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦਾ।
Frequently Asked Questions
Saṃnyāsa is authorized primarily by the rise of true knowledge (jñāna), realized discernment, and intense vairāgya; without dispassion, taking renunciation is said to lead to a fall.
It presents the normative expectation for a twice-born householder—proper marriage, prescribed sacrifices, and progeny—yet permits renunciation when overpowering dispassion makes household life untenable, even if customary sacrifices are incomplete.
Brahmārpaṇa is the inner offering in which the agent, action, and oblation are contemplated as Brahman; one acts without doership and offers deeds (or their fruits) to the Supreme, making karma itself a means toward purification and liberation.
Ordained duty performed without attachment to results purifies sin, yields serenity, and supports Brahman-realization; action bound to desire and fruit-binding attachment produces bondage, whereas niṣkāma karma can be liberative.
It speaks of the Supreme Self as highest Brahman and also as Maheśvara/Parameśvara, reflecting the Purāṇa’s Samanvaya tendency—uniting Vedāntic Brahman-realization with Īśvara-devotion vocabulary.