Adhyaya 36
Prayāga-māhātmya and Ṛṇa-pramocana-tīrtha — Māgha-snāna, Austerities, and Release from Debts
ਪਿਛਲੇ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਪ੍ਰਯਾਗ ਦੇ ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਮਹਾਤਮ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗੰਗਾ–ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਸੰਗਮ ਨੂੰ ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਦੱਸ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦਾ ਪੁੰਨ ਗੋ-ਦਾਨ ਆਦਿ ਮਹਾਦਾਨਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ। ਅੰਤਰਵੇਦੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕਾਰ্ষਾਗਨੀ ਵਰਗੀਆਂ ਤਪੱਸਿਆਵਾਂ, ਸਨਾਨ, ਦਾਨ, ਜਪ ਆਦਿ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫਲ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਚੱਕਰ ਵਾਂਗ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਸੋਮਲੋਕ ਤੇ ਇੰਦਰਲੋਕ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਫਿਰ ਪਤਨ, ਧਰਮੀ ਰਾਜਕੁਲ ਵਿੱਚ ਪੁਨਰਜਨਮ, ਭੋਗ, ਅਤੇ ਮੁੜ ਉਸੇ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਨਵਾਂ ਪੁੰਨ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧੀ। ਸੰਗਮ-ਸਨਾਨ, ਉਲਟੇ ਹੋ ਕੇ ਧਾਰਾ ਦਾ ਜਲ ਪੀਣਾ, ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਲਈ ਦੇਹ-ਅਰਪਣ ਵਰਗੇ ਕਠੋਰ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਤਪ ਅਤੇ ਤੀਰਥ-ਸੇਵਾ ਮਿਲ ਕੇ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ-ਸਮਾਜਿਕ ਉਤਕਰਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਪ੍ਰਯਾਗ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਕੰਢੇ ‘ਣਪ੍ਰਮੋਚਨ’ ਤੀਰਥ ਦਾ ਪਰਿਚਯ ਹੈ—ਇੱਕ ਰਾਤ ਵਾਸ ਅਤੇ ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਕਰਜ਼ੇ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ, ਸੂਰਯਲੋਕ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਕਰਜ਼ਾ-ਰਹਿਤ ਅਵਸਥਾ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪ੍ਰਯਾਗ-ਸਤੁਤੀ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਉਪਤੀਰਥ ਵੱਲ ਕਥਾ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे पञ्चत्रिंशो ऽध्यायः मार्कण्डेय उवाच षष्टिस्तीर्थसहस्त्राणि षष्टिस्तीर्थशतानि च / माघमासे गमिष्यन्ति गङ्गायमुनसंगमम्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਕੂਰਮ ਪੁਰਾਣ ਦੀ ਛਟਸਾਹਸਤ੍ਰੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਪੂਰਵ-ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਪੈਂਤੀਸਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ। ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਸੱਠ ਸੌ ਤੀਰਥ-ਸਥਾਨ ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਗੰਗਾ-ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਸੰਗਮ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 2
गवां शतसहस्त्रस्य सम्यग् दत्तस्य यत् फलम् / प्रयागे माघमासे तु त्र्यहं स्नातस्य तत् फलम्
ਇੱਕ ਲੱਖ ਗਾਂਵਾਂ ਦਾ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਜੋ ਪੁੰਨ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 3
गङ्गायमुनयोर्मध्ये कार्षाग्निं यस्तु साधयेत् / अहीनाङ्गो ऽप्यरोगश्च पञ्चेन्द्रियसमन्वितः
ਜੋ ਗੰਗਾ-ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ‘ਕਾਰ্ষਾਗ્નਿ’ ਨਾਮਕ ਤਪ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅੰਗ-ਦੋਸ਼ ਤੇ ਰੋਗ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਪੰਜੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 4
जलप्रवेशं यः कुर्यात् संगमे लोकविश्रुते / राहुग्रस्तो यथा सोमो विमुक्तः सर्वपातकैः
ਜੋ ਲੋਕ-ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਗਮ ਵਿੱਚ ਜਲ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਕੇ ਸਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਰਾਹੂ-ਗ੍ਰਸਤ ਸੋਮ (ਚੰਦ੍ਰਮਾ) ਫਿਰ ਛੁਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 5
ततः स्वर्गात् परिभ्रष्टो जम्बूद्वीपपतिर्भवेत् / स भुक्त्वा विपुलान् भोगांस्तत् तीर्थं भजते पुनः
ਫਿਰ ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਚਿਊਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਰਾਜਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਭੋਗ ਭੋਗ ਕੇ ਉਹ ਮੁੜ ਉਸੇ ਤੀਰਥ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 7
सोमलोकमवाप्नोति सोमेन सह मोदते / षष्टिं वर्षसहस्त्राणि षष्टिं वर्षशतानि च
ਉਹ ਸੋਮਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੋਮ ਦੇ ਨਾਲ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ—ਸੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੱਠ ਸੌ ਵਰ੍ਹੇ।
Verse 8
स्वर्गतः शक्रलोके ऽसौ मुनिगन्धर्वसेवितः / ततो भ्रष्टस्तु राजेन्द्र समृद्धे जायते कुले
ਉਹ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਕ੍ਰਲੋਕ (ਇੰਦਰਲੋਕ) ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁਨੀ ਤੇ ਗੰਧਰਵ ਉਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਉਥੋਂ ਚਿਊਤ ਹੋ ਕੇ, ਹੇ ਰਾਜੇਂਦਰ, ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 9
अधः शिरास्त्वयोधारामुर्ध्वपादः पिबेन्नरः / शतं वर्षसहस्त्राणि स्वर्गलोके महीयते
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਉਲਟਾ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਕੇ—ਸਿਰ ਹੇਠਾਂ ਤੇ ਪੈਰ ਉੱਪਰ—ਵਹਿੰਦੀ ਧਾਰਾ ਦਾ ਜਲ ਪੀਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਵਰਗਲੋਕ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲੱਖ ਵਰ੍ਹੇ ਆਦਰ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 10
तस्माद् भ्रष्टस्तु राजेन्द्र अग्निहोत्री भवेन्नरः / भुक्त्वा तु विपुलान् भोगांस्तत् तीर्थं भजते पुनः
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ! ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਧਰਮ-ਆਚਰਨ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੁੜ ਅਗਨਿਹੋਤਰੀ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਭੋਗ ਭੋਗ ਕੇ ਉਹ ਫਿਰ ਉਸੇ ਤੀਰਥ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 11
यः स्वदेहं विकर्तेद् वा शकुनिभ्यः प्रयच्छति / विहगैरुपभुक्तस्य शृणु तस्यापि यत्फलम्
ਜੋ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਕੱਟ ਕੇ ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰ ਦੇਵੇ—ਪੱਖਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਖਾਧੇ ਉਸ ਦੇ ਮਾਸ ਦਾ ਵੀ ਜੋ ਫਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੁਣੋ।
Verse 12
शतं वर्षसहस्त्राणि सोमलोके महीयते / ततस्तस्मात् परिभ्रष्टो राजा भवति धार्मिकः
ਉਹ ਇੱਕ ਲੱਖ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਸੋਮਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆਦਰ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਥੋਂ ਡਿੱਗ ਕੇ ਉਹ ਧਰਮੀ ਰਾਜਾ ਬਣ ਕੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 13
गुणवान् रूपसंपन्नो विद्वान् सुप्रियवाक्यवान् / भुक्त्वा तु विपुलान् भोगांस्तततीर्थं भजते पुनः
ਗੁਣਵਾਨ, ਸੁੰਦਰ, ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ ਵਾਲਾ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਬਹੁਤ ਭੋਗ ਭੋਗਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮੁੜ ਉਸੇ ਤੀਰਥ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 14
उत्तरे यमुनातीरे प्रयागस्य तु दक्षिणे / ऋणप्रमोचनं नाम तीर्थं तु परमं स्मृतम्
ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਕੰਢੇ ਤੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯਾਗ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ‘ਣ-ਪ੍ਰਮੋਚਨ’ ਨਾਮ ਦਾ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਜੋ ਪਰਮ ਉੱਤਮ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 15
एकरात्रोषितः स्नात्वा ऋणैस्तत्र प्रमुच्यते / सूर्यलोकमवाप्नोति अनृणश्च सदा भवेत्
ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਰਾਤ ਵੱਸ ਕੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਕਰਜ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸੂਰਜਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਦਾ ਲਈ ਕਰਜ਼ਾ-ਰਹਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
It elevates three days of bathing at Prayāga in Māgha as equivalent in merit to an immense go-dāna (gifting a hundred thousand cows), presenting the saṅgama as a premier purifier that destroys sin and generates lasting spiritual and worldly uplift.
It is placed on the northern bank of the Yamunā, to the south of Prayāga; staying one night and bathing there is said to release one from debts, grant attainment of Sūrya-loka, and establish enduring freedom from indebtedness.
Tapas (such as kārṣāgni and other severe observances) is portrayed as amplifying the tīrtha’s purificatory power, yielding health, sensory completeness, heavenly honor, and righteous rebirth—yet repeatedly redirecting the practitioner back to the tīrtha as the ongoing locus of dharmic renewal.