Adhyaya 2
Cosmic Manifestation, Mahāmāyā’s Mandate, Varṇāśrama-Dharma, and the Unity of the Trimūrti
ਅਧਿਆਇ 1 ਦੇ ਉਪਸੰਹਾਰ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਕੂਰਮ ਅਧਿਆਇ 2 ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਕਲਿਆਣ-ਸੰਬੰਧੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦਾ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਯਾਦ ਕਰਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਜਾ ਇੰਦਰਦ੍ਯੁਮਨ ਨੂੰ ਕਹੇ ਗਏ ਸਨ। ਉਹ ਪੁਰਾਣ ਨੂੰ ਪੁੰਨ-ਦਾਇਕ, ਧਰਮ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼-ਮਾਰਗ ਦਿਖਾਉਣ ਵਾਲੀ ਦਿਵ੍ਯ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾ ਵਜੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਵਰਨਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਕੇਵਲ ਨਾਰਾਯਣ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ; ਯੋਗਨਿਦ੍ਰਾ ਤੋਂ ਜਾਗਣ ‘ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਰੁਦ੍ਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਰਾਯਣੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਹਾਮਾਇਆ—ਅਵ੍ਯਯ ਮੂਲ-ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ—ਪ੍ਰਕਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ‘ਤੇ ਉਹ ‘ਮੋਹ’ ਵਜੋਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਵਿਸਤਾਰ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਆਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਗਿਆਨਯੋਗੀ, ਧਿਆਨਨਿਸ਼ਠ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਸੱਚੇ ਭਗਤ ਅਤੇ ਭਗਵਦਾਜ्ञਾ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਊਣ ਵਾਲੇ ਮੋਹਿਤ ਨਾ ਕੀਤੇ ਜਾਣ—ਇਹ ਆਤਮਿਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀ ਨੈਤਿਕ ਵਰਗੀਕਰਨ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਮਨਸਾਪੁਤ੍ਰ ਰਿਸ਼ੀ, ਚਾਰ ਵਰਣ ਅਤੇ ਅਨਾਦਿ ਵੇਦ-ਸਰੂਪ ਵਾਕ ਦਾ ਪ੍ਰਕਟਾਵਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਨਾਸਤਿਕ/ਪਾਖੰਡੀ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਨੂੰ ਅੰਧਕਾਰ ਵੱਲ ਲਿਜਾਣ ਵਾਲੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਅਧਰਮ ਵਧਣ ‘ਤੇ ਵਰਣਾਸ਼੍ਰਮ-ਧਰਮ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ, ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ਾਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਦਾ ਮੋਖਸ਼ ਵਿੱਚ ਪਰਿਣਾਮ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤੀ–ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਯੋਗ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਕੇ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀਦਾਇਨੀ ਕਿਹਾ, ਸਾਰਵਭੌਮ ਗੁਣ ਅਤੇ ਸਾਧਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਲੋਕ-ਗਤੀਆਂ ਵੀ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ। ‘ਇੱਕ ਹੀ ਆਸ਼੍ਰਮ’ ਵਾਲੇ ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ‘ਤੇ ਕੂਰਮ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਮਾਧਿਨਿਸ਼ਠ ਸੰਨਿਆਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਪੰਜਵਾਂ ਆਸ਼੍ਰਮ ਨਹੀਂ; ਆਸ਼੍ਰਮਾਂ ਅਤੇ ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਭੇਦ ਵੀ ਵਰਗੀਕ੍ਰਿਤ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਮਨ੍ਵਯ—ਬ੍ਰਹਮਾ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਪਾਲਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਸ਼ਿਵ ਪ੍ਰਲਯ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਪਰਮ ਸਤ੍ਯ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਣੂ ਅਤੇ ਮਹਾਦੇਵ ਅਭਿੰਨ ਹਨ। ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਉਪਾਸਨਾ, ਲਿੰਗ/ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ-ਚਿੰਨ੍ਹ, ਤਿਲਕ ਆਦਿ ਚਿੰਨ੍ਹ-ਵਿਧਾਨ ਦੱਸ ਕੇ ਨਿਸ਼ਕਰਸ਼ ਹੈ—ਆਪਣੇ ਸ੍ਵਧਰਮ ਵਿੱਚ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਪਰਮੇਸ਼੍ਵਰ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਅਕਸ਼ਯ ਮੋਖਸ਼ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਅਗਲੇ ਅਧਿਆਇ ਇਸ ਉਪਾਸਨਾ-ਯੋਗ ਸਮਨ੍ਵਯ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰਣਗੇ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे प्रथमो ऽध्यायः श्रीकूर्म उवाच शृणुध्वमृषयः सर्वे यत्पृष्टो ऽहं जगद्धितम् / वक्ष्यमाणं मया सर्वमिन्द्रद्युम्नाय भाषितम्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਕੂਰਮ ਪੁਰਾਣ ਦੀ ਛਟਸਾਹਸਤ੍ਰੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਪੂਰਵ-ਵਿਭਾਗ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਸ਼੍ਰੀ ਕੂਰਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਸਭ ਰਿਸ਼ਿਓ, ਜਗਤ-ਹਿਤ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ ਉਹ ਸੁਣੋ; ਜੋ ਮੈਂ ਇੰਦਰਦ੍ਯੁਮਨ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਉਹੀ ਸਭ ਮੈਂ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 2
भूतैर्भव्यैर्भविष्यद्भिश्चरितैरुपबृंहितम् / पुराणं पुण्यदं नृणां मोक्षधर्मानुकीर्तनम्
ਜੋ ਭੂਤ, ਵਰਤਮਾਨ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਚਰਿਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਹੋਵੇ, ਉਹੀ ਪੁਰਾਣ ਹੈ; ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪੁੰਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼-ਧਰਮ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 3
अहं नारायणो देवः पूर्वमासं न मे परम् / उपास्य विपुलां निद्रां भोगिशय्यां समाश्रितः
ਮੈਂ ਨਾਰਾਇਣ ਦੇਵ ਹਾਂ; ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਹੀ ਸੀ, ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਵਿਸ਼ਾਲ ਯੋਗ-ਨਿਦਰਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਮੈਂ ਭੋਗੀ-ਸ਼ਯਿਆ, ਅਰਥਾਤ ਸ਼ੇਸ਼-ਸ਼ਯਿਆ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕਰਦਾ ਸੀ।
Verse 4
चिन्तयामि पुनः सृष्टिं निशान्ते प्रतिबुध्य तु / ततो मे सहसोत्पन्नः प्रसादो मुनिपुङ्गवा
ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਲਯ-ਰਾਤ ਦਾ ਅੰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੈਂ ਜਾਗਦਾ ਹਾਂ, ਤਦ ਮੈਂ ਫਿਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਤਦ, ਹੇ ਮੁਨੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਅਚਾਨਕ ਪ੍ਰਸਾਦ-ਰੂਪ ਸ਼ੁਭ ਸੰਕਲਪ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 5
चतुर्मुखस्ततो जातो ब्रह्मा लोकपितामहः / तदन्तरे ऽभवत् क्रोधः कस्माच्चित् कारणात् तदा
ਫਿਰ ਚਾਰ ਮੁਖਾਂ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾਮਹ, ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਉਸ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਕ੍ਰੋਧ ਉੱਠਿਆ।
Verse 6
आत्मनो मुनिशार्दूलास्तत्र देवो महेश्वरः / रुद्रः क्रोधात्मजो जज्ञे शूलपाणिस्त्रिलोचनः / तेजसा सूर्यसंकाशस्त्रैलोक्यं संहरन्निव
ਹੇ ਮੁਨਿਸ਼ਾਰਦੂਲੋ, ਤਦ ਆਤਮ-ਸਰੂਪ ਤੋਂ ਹੀ ਦੇਵ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ—ਕ੍ਰੋਧ-ਤੱਤਵ ਤੋਂ ਜੰਮੇ ਰੁਦ੍ਰ, ਸ਼ੂਲਧਾਰੀ, ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ; ਸੂਰਜ ਸਮਾਨ ਤੇਜ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਤ੍ਰੈਲੋਕ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰਨ ਨੂੰ ਤਤਪਰ।
Verse 7
ततः श्रीरभवद् देवि कमलायतलोचना / सुरूपा सौम्यवदना मोहिनी सर्वदेहिनाम्
ਫਿਰ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਸ਼੍ਰੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ—ਕਮਲ ਵਰਗੀਆਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ, ਸੁੰਦਰ ਸਰੂਪ, ਸੌਮ੍ਯ ਮੁਖ ਵਾਲੀ, ਅਤੇ ਸਭ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮੋਹਣ ਵਾਲੀ।
Verse 8
शुचिस्मिता सुप्रसन्ना मङ्गला महिमास्पदा / दिव्यकान्तिसमायुक्ता दिव्यमाल्योपशोभिता
ਉਸ ਦੀ ਮੁਸਕਾਨ ਪਵਿੱਤਰ ਚਮਕ ਨਾਲ ਭਰੀ ਸੀ; ਉਹ ਅਤਿ ਪ੍ਰਸੰਨ ਤੇ ਕਿਰਪਾਲੂ ਸੀ; ਮੰਗਲਮਈ, ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਆਸਨ। ਦਿਵ੍ਯ ਕਾਂਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਦਿਵ੍ਯ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ।
Verse 9
नारायणी महामाया मूलप्रकृतिरव्यया / स्वधाम्ना पूरयन्तीदं मत्पार्श्वं समुपाविशत्
ਨਾਰਾਯਣੀ—ਮਹਾਮਾਇਆ, ਅਵ੍ਯਯ ਮੂਲ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ—ਆਪਣੇ ਸ੍ਵਧਾਮ ਦੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਇਸ ਸਾਰੇ ਧਾਮ ਨੂੰ ਭਰ ਕੇ, ਮੇਰੇ ਪਾਸ ਆ ਕੇ ਆਸਨ ਗ੍ਰਹਣ ਕਰ ਬੈਠੀ।
Verse 10
तां दृष्टवा भगवान् ब्रह्मा मामुवाच जगत्पतिः / मोहायाशेषभूतानां नियोजय सुरूपिणीम् / येनेयं विपुला सृष्टिर्वर्धते मम माधव
ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਜਗਤਪਤੀ ਭਗਵਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਆਖਿਆ— “ਹੇ ਮਾਧਵ, ਉਸ ਸੁੰਦਰ-ਰੂਪਣੀ ਨੂੰ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ‘ਮੋਹ’ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰ, ਜਿਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮੇਰੀ ਇਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਧੇ ਤੇ ਫੈਲੇ।”
Verse 11
तथोक्तो ऽहं श्रियं देवीमब्रुवं प्रहसन्निव / देवीदमखिलं विश्वं सदेवासुरमानुषम् / मोहयित्वा ममादेशात् संसारे विनिपातय
ਇਉਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਮੈਂ ਜਿਵੇਂ ਮੁਸਕਰਾਂਦਾ ਹੋਇਆ ਦੇਵੀ ਸ਼੍ਰੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ— “ਹੇ ਦੇਵੀ, ਮੇਰੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਦੇਵ-ਅਸੁਰ-ਮਨੁੱਖਾਂ ਸਮੇਤ ਇਸ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਨੂੰ ਮੋਹਿਤ ਕਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ-ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਾ ਦੇ।”
Verse 12
ज्ञानयोगरतान् दान्तान् ब्रह्मिष्ठान् ब्रह्मवादिनः / अक्रोधनान् सत्यपरान् दूरतः परिवर्जय
ਜੋ ਗਿਆਨ-ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਰਤ, ਸੰਯਮੀ, ਬ੍ਰਹਮ-ਨਿਸ਼ਠ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਹਨ—ਜੋ ਕ੍ਰੋਧ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਸੱਚ-ਪਰਾਇਣ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੀ ਰਹਿ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇ।
Verse 13
ध्यायिनो निर्ममान् शान्तान् धार्मिकान् वेदपारगान् / जापिनस्तापसान् विप्रान् दूरतः परिवर्जय
ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ, ਮਮਤਾ-ਰਹਿਤ, ਸ਼ਾਂਤ, ਧਰਮ-ਨਿਸ਼ਠ ਅਤੇ ਵੇਦ-ਪਾਰੰਗਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ—ਅਤੇ ਜਪ ਤੇ ਤਪ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਵਿਪ੍ਰਾਂ ਨੂੰ—ਦੂਰੋਂ ਹੀ ਪਰਹੇਜ਼ ਕਰ।
Verse 14
वेदवेदान्तविज्ञानसंछिन्नाशेषसंशयान् / महायज्ञपरान् विप्रान् दूरतः परिवर्जय
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੇਦ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂਤ ਦੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਸੰਦੇਹ ਕੱਟ ਲਏ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਮਹਾ-ਯੱਗਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਪਰਾਇਣ ਹਨ—ਉਹਨਾਂ ਵਿਪ੍ਰਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਦੂਰ ਹੀ ਰਹਿ।
Verse 15
ये यजन्ति जपैर्हेमैर्देवदेवं महेश्वरम् / स्वाध्यायेनेज्यया दूरात् तान् प्रयत्नेन वर्जय
ਜੋ ਸੋਨੇ ਦੇ ਲੋਭ ਵਿਚ ਫਸ ਕੇ ਕੇਵਲ ਜਪ ਨਾਲ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ‘ਪੂਜਾ’ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਵਾਧਿਆਇ ਤੇ ਸੱਚੀ ਯਜ੍ਞ-ਆਰਾਧਨਾ ਨੂੰ ਗੌਣ ਸਮਝਦੇ ਹਨ—ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰੋਂ ਹੀ ਯਤਨ ਨਾਲ ਤਿਆਗੋ।
Verse 16
भक्तियोगसमायुक्तानीश्वरार्पितमानसान् / प्राणायामादिषु रतान् दूरात् परिहरामलान्
ਭਗਤੀ-ਯੋਗ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਈਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਆਦਿ ਸਾਧਨਾਂ ਵਿੱਚ ਰਤ—ਅਜਿਹੇ ਨਿਰਮਲ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਦੂਰ ਰਹੋ।
Verse 17
प्रणवासक्तमनसो रुद्रजप्यपरायणान् / अथर्वशिरसो ऽध्येतृन् धर्मज्ञान् परिवर्जय
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਕੇਵਲ ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂ) ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਰੁਦ੍ਰ-ਮੰਤਰ ਜਪ ਦੇ ਹੀ ਪਰਾਇਣ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਕੇਵਲ ਅਥਰਵਸ਼ਿਰਸ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ—ਧਰਮ ਜਾਣਦੇ ਹੋਏ ਵੀ—ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗੋ।
Verse 18
बहुनात्र किमुक्तेन स्वधर्मपरिपालकान् / ईश्वराराधनरतान् मन्नियोगान्न मोहय
ਇੱਥੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਕਹਿਣ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ? ਜੋ ਆਪਣੇ ਸਵਧਰਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਈਸ਼ਵਰ-ਆਰਾਧਨਾ ਵਿੱਚ ਰਤ ਹਨ, ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਨਿਯੋਗ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੋਹਿਤ ਨਾ ਕਰੋ।
Verse 19
एवं मया महामाया प्रेरिता हरिवल्लभा / यथादेशं चकारासौ तस्माल्लक्ष्मीं समर्चयेत्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਉਹ ਮਹਾਮਾਇਆ—ਹਰੀ ਦੀ ਵੱਲਭਾ—ਆਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਕਰ ਗਈ; ਇਸ ਲਈ ਲਕਸ਼ਮੀ (ਸ਼੍ਰੀ) ਦੀ ਵਿਧੀਵਤ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 20
श्रियं ददाति विपुलां पुष्टिं मेधां यशो बलम् / अर्चिता भगवत्पत्नी तस्माल्लक्ष्मीं समर्चयेत्
ਜਦੋਂ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਪਤਨੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਵੱਡੀ ਸ਼੍ਰੀ, ਪੁਸ਼ਟੀ, ਮੇਧਾ, ਯਸ਼ ਅਤੇ ਬਲ ਬਖ਼ਸ਼ਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 21
ततो ऽसृजत् स भगवान् ब्रह्मा लोकपितामहः / चराचराणि भूतानि यथापूर्वं ममाज्ञया
ਫਿਰ ਲੋਕ-ਪਿਤਾਮਹ ਭਗਵਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਮੇਰੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਅਚਲ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ।
Verse 22
परीचिभृग्वङ्गिरसः पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम् / दक्षमत्रिं वसिष्ठं च सो ऽसृजद् योगविद्यया
ਯੋਗ-ਵਿਦਿਆ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਪਰೀಚਿ, ਭ੍ਰਿਗੁ, ਅੰਗਿਰਸ, ਪੁਲਸਤ੍ਯ, ਪੁਲਹ, ਕ੍ਰਤੁ, ਦਕ੍ਸ਼, ਅਤ੍ਰਿ ਅਤੇ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤਾ।
Verse 23
नवैते ब्रह्मणः पुत्रा ब्रह्माणो ब्राह्मणोत्तमाः / ब्रह्मवादिन एवैते मरीच्याद्यास्तु साधकाः
ਇਹ ਨੌਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ—ਬ੍ਰਹਮ-ਜ੍ਞਾਨੀ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ। ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਵਾਦੀ ਹਨ; ਮਰੀਚਿ ਆਦਿ ਸਿੱਧ ਸਾਧਕ ਹਨ।
Verse 24
ससर्ज ब्राह्मणान् वक्त्रात् क्षत्रियांश्च भुजाद् विभुः / वैश्यानूरुद्वयाद् देवः पादार्छूद्रान् पितामहः
ਸਰਬਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਪਿਤਾਮਹ ਦੇਵ ਨੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਬਾਂਹਾਂ ਤੋਂ ਖ਼ਤਰੀ, ਦੋਵੇਂ ਜੰਘਾਂ ਤੋਂ ਵੈਸ਼੍ਯ ਅਤੇ ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੂਦਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੇ।
Verse 25
यज्ञनिष्पत्तये ब्रह्मा शूद्रवर्जं ससर्ज ह / गुप्तये सर्ववेदानां तेभ्यो यज्ञो हि निर्बभौ
ਯੱਗ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਸ਼ੂਦਰ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰਕੇ ਤਿੰਨ ਵਰਣ ਰਚੇ; ਅਤੇ ਸਭ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਯੱਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।
Verse 26
ऋचो यजूंषि सामानि तथैवाथर्वणानि च / ब्रह्मणः सहजं रूपं नित्यैषा शक्तिरव्यया
ਰਿਕਾਂ, ਯਜੁਸ ਮੰਤ੍ਰ, ਸਾਮ ਗਾਨ ਅਤੇ ਅਥਰਵਣ ਸਤੋਤ੍ਰ—ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਸਹਜ ਸਰੂਪ ਹਨ; ਇਹੀ ਉਸ ਦੀ ਨਿੱਤ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ।
Verse 27
अनादिनिधना दिव्या वागुत्सृष्टा स्वयंभुवा / आदौ वेदमयी भूता यतः सर्वाः प्रवृत्तयः
ਆਦਿ ਤੇ ਅੰਤ ਰਹਿਤ ਦਿਵ੍ਯ ਵਾਕ ਸਵਯੰਭੂ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ; ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵੇਦਮਈ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਹੀ ਸਭ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 28
अतो ऽन्यानितु शास्त्राणिपृथिव्यांयानिकानिचित् / न तेषु रमते धीरः पाषण्डी तेन जायते
ਇਸ ਲਈ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਹੋਰ ਜੋ ਸ਼ਾਸਤਰ ਹਨ, ਜਿਹੇ ਵੀ ਹੋਣ—ਧੀਰ ਪੁਰਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਰਮਦਾ ਨਹੀਂ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਲਗਾਵ ਕਰਕੇ ਪਾਖੰਡੀ, ਕੁਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 29
वेदार्थवित्तमैः कार्यं यत्स्मृतं मुनिभिः पुरा / स ज्ञेयः परमो धर्मो नान्यशास्त्रेषु संस्थितः
ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕਿਹਾ—ਵੇਦ ਦੇ ਅਰਥ ਜਾਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਉਹੀ ਪਰਮ ਧਰਮ ਹੈ; ਉਹ ਹੋਰ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਨਹੀਂ।
Verse 30
या वेदबाह्याः स्मृतयो याश्च काश्च कुदृष्टयः / सर्वास्ता निष्फलाः प्रेत्यतमोनिष्ठाहिताः स्मृताः
ਜੋ ਸਮ੍ਰਿਤੀਆਂ ਵੇਦ-ਪ੍ਰਮਾਣ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਵੀ ਕੂਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲੇ ਮਤ ਹਨ—ਉਹ ਸਭ ਨਿਸ਼ਫਲ ਘੋਸ਼ਿਤ ਹਨ; ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਤਮਸ ਦੇ ਅੰਧਕਾਰ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਤਮੋਗੁਣ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠਿਤ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 31
पूर्वकल्पे प्रजा जाताः सर्वबादाविवर्जिताः / शुद्धान्तः करणाः सर्वाः स्वधर्मनिरताः सदा
ਪੂਰਵ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾ ਸਭ ਬਾਧਾਵਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਜਨਮੀ; ਸਭ ਦੇ ਅੰਤਰਕਰਨ ਸ਼ੁੱਧ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹ ਸਦਾ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਸ੍ਵਧਰਮ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।
Verse 32
ततः कालवशात् तासां रागद्वेषादिको ऽभवत् / अधर्मो मुनिशार्दूलाः स्वधर्मप्रतिबन्धकः
ਫਿਰ ਕਾਲ ਦੇ ਵਸ਼ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਗ-ਦ੍ਵੈਸ਼ ਆਦਿ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ; ਹੇ ਮੁਨਿਸ਼ਾਰਦੂਲੋ, ਸ੍ਵਧਰਮ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਵਾਲਾ ਅਧਰਮ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।
Verse 33
ततः सा सहजा सिद्धिस्तासां नातीव जायते / रजोमात्रात्मिकास्तासां सिद्धयो ऽन्यास्तदाभवन्
ਤਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਹ ਸਹਜ ਸਿੱਧੀ ਬਹੁਤ ਨਹੀਂ ਉਪਜੀ; ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ ਰਜੋਗੁਣ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੋਰ ਸਿੱਧੀਆਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈਆਂ।
Verse 34
तासु क्षीणास्वशेषासु कालयोगेन ताः पुनः / वार्तोपायं पुनश्चक्रुर्हस्तसिद्धिं च कर्मजाम् / ततस्तासां विभुर्ब्रह्मा कर्माजीवमकल्पयत्
ਜਦੋਂ ਕਾਲ-ਯੋਗ ਨਾਲ ਉਹ ਸਾਰੇ ਸਾਧਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਏ, ਤਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁੜ ਜੀਵਿਕਾ ਦਾ ਉਪਾਯ ਬਣਾਇਆ—ਵਾਰਤਾ (ਖੇਤੀ/ਵਪਾਰ) ਅਤੇ ਕਰਮ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਹੱਥਾਂ ਦੀ ਕਲਾ-ਸਿੱਧੀ। ਫਿਰ ਸਰਵਵਿਭੂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਕਰਮ-ਆਧਾਰਿਤ ਆਜੀਵਿਕਾ ਨਿਯਤ ਕੀਤੀ।
Verse 35
स्वायंभुवो मनुः पूर्वं धर्मान् प्रोवाच धर्मदृक् / साक्षात् प्रजापतेर्मूर्तिर्निसृष्टा ब्रह्मणा द्विजाः / भृग्वादयस्तद्वदनाच्छ्रुत्वा धर्मानथोचिरे
ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਧਰਮਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲੇ ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨੂ ਨੇ ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਭ੍ਰਿਗੁ ਆਦਿ ਦਵਿਜ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਵਾਂਗ ਰਚਿਆ; ਉਹ ਮਨੂ ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਧਰਮ ਸੁਣ ਕੇ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 36
यजनं याजनं दानं ब्राह्मणस्य प्रतिग्रहम् / अध्यापनं चाध्ययनं षट् कर्माणि द्विजोत्तमाः
ਯੱਗ ਕਰਨਾ, ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਯੱਗ ਕਰਵਾਉਣਾ, ਦਾਨ ਦੇਣਾ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਲਈ ਦਾਨ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨਾ; ਪੜ੍ਹਾਉਣਾ ਤੇ ਪੜ੍ਹਨਾ—ਹੇ ਦਵਿਜੋਤਮੋ, ਇਹ ਛੇ ਕਰਮ ਹਨ।
Verse 37
दानमध्ययनं यज्ञो धर्मः क्षत्रियवैश्ययोः / दण्डो युद्धं क्षत्रियस्य कृषिर्वैश्यस्य शस्यते
ਖੱਤਰੀ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ ਲਈ ਦਾਨ, ਵੇਦ ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਯੱਗ—ਇਹ ਸਾਂਝਾ ਧਰਮ ਹੈ। ਖੱਤਰੀ ਲਈ ਦੰਡ ਧਾਰਨ ਅਤੇ ਯੁੱਧ, ਅਤੇ ਵੈਸ਼ ਲਈ ਖੇਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਸਲਾਹੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 38
शुश्रूषैव द्विजातीनां शूद्राणां धर्मसाधनम् / कारुकर्म तथाजीवः पाकयज्ञो ऽपि धर्मतः
ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਲਈ ਦਵਿਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਹੀ ਧਰਮ-ਸਾਧਨ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਰੀਗਰੀ ਨਾਲ ਜੀਵਿਕਾ ਅਤੇ ਪਾਕ-ਯੱਗ ਕਰਨਾ ਵੀ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 39
ततः स्थितेषु वर्णेषु स्थापयामास चाश्रमान् / गृहस्थं च वनस्थं च भिक्षुकं ब्रह्मचारिणम्
ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਵਰਣ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਗਏ, ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦੀ ਵੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ—ਗ੍ਰਿਹਸਥ, ਵਨਸਥ (ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ), ਭਿਖਸ਼ੁਕ (ਸੰਨਿਆਸੀ) ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ।
Verse 40
अग्नयो ऽतिथिशुश्रूषा यज्ञो दानं सुरार्चनम् / गृहस्थस्य समासेन धर्मो ऽयं मुनिपुङ्गवाः
ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਅਤਿਥੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸ਼ੁਸ਼ਰੂਸ਼ਾ, ਯੱਗ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਦੇਵ-ਪੂਜਾ—ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ, ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਦਾ ਧਰਮ ਹੈ।
Verse 41
होमो मूलफलाशित्वं स्वाध्यायस्तप एव च / संविभागो यथान्यायं धर्मो ऽयं वनवासिनाम्
ਹੋਮ, ਮੂਲ-ਫਲਾਂ ਉੱਤੇ ਜੀਵਨ, ਸਵਾਧਿਆਇ ਅਤੇ ਤਪ; ਅਤੇ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਯੋਗ ਸੰਵਿਭਾਗ—ਇਹ ਵਨਵਾਸੀਆਂ ਦਾ ਧਰਮ ਹੈ।
Verse 42
भैक्षाशनं च मौनित्वं तपो ध्यानं विशेषतः / सम्यग्ज्ञानं च वैराग्यं धर्मो ऽयं भिक्षुके मतः
ਭਿੱਖਿਆ ਨਾਲ ਜੀਵਨ, ਮੌਨ, ਤਪ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਧਿਆਨ; ਨਾਲ ਹੀ ਸਮ੍ਯਕ ਗਿਆਨ ਤੇ ਵੈਰਾਗ—ਇਹੀ ਭਿੱਖੂ ਦਾ ਧਰਮ ਘੋਸ਼ਿਤ ਹੈ।
Verse 43
भिक्षाचर्या च शुश्रूषा गुरोः स्वाध्याय एव च / सन्ध्याकर्माग्निकार्यं च धर्मो ऽयं ब्रह्मचारिणाम्
ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਭਿੱਖਿਆਚਰਿਆ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਸ਼ੁਸ਼ਰੂਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸਵਾਧਿਆਇ; ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਧਿਆ-ਕਰਮ ਅਤੇ ਅੱਗ ਦੀ ਸੇਵਾ—ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀਆਂ ਦਾ ਧਰਮ ਹੈ।
Verse 44
ब्रह्मचारिवनस्थानां भिक्षुकाणां द्विजोत्तमाः / साधारणं ब्रह्मचर्यं प्रोवाच कमलोद्भवः
ਹੇ ਦਵਿਜੋਤਮੋ, ਕਮਲੋਦਭਵ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ, ਵਨਸਥ ਅਤੇ ਭਿੱਖੂਆਂ ਲਈ ਸਾਂਝਾ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਦਾ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ।
Verse 45
ऋतुकालाभिगामित्वं स्वदारेषु न चान्यतः / पर्ववर्जं गृहस्थस्य ब्रह्मचर्यमुदाहृतम्
ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਲਈ ‘ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ’ ਇਹ ਹੈ—ਰਿਤੁਕਾਲ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਕੋਲ ਜਾਣਾ, ਪਰ-ਇਸਤਰੀ ਕੋਲ ਕਦੇ ਨਾ ਜਾਣਾ, ਅਤੇ ਪਰਵ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਵਿਰਤੀ ਰੱਖਣੀ।
Verse 46
आगर्भसंभवादाद्यात् कार्यं तेनाप्रमादतः / अकुर्वाणस्तु विप्रेन्द्रा भ्रूणहा तु प्रजायते
ਗਰਭ ਬਣਦੇ ਹੀ ਉਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਿਧੀਬੱਧ ਕਰਤੱਬ ਬਿਨਾ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਦੇ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਇਹ ਨਾ ਕਰੇ—ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ—ਉਹ ਭ੍ਰੂਣਹੰਤਾ ਸਮਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 47
वेदाभ्यासो ऽन्वहं शक्त्या श्राद्धं चातिथिपूजनम् / गृहस्थस्य परो धर्मो देवताभ्यर्चनं तथा
ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਦਾ ਪਰਮ ਧਰਮ ਇਹ ਹੈ—ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਵੇਦ ਅਧਿਐਨ, ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਮ, ਅਤਿਥੀ ਸਤਿਕਾਰ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ।
Verse 48
वैवाह्ममग्निमिन्धीत सायं प्रातर्यथाविधि / देशान्तरगतो वाथ मृतपत्नीक एव वा
ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਾਮ ਅਤੇ ਸਵੇਰੇ ਵਿਆਹ ਵਾਲੀ ਗ੍ਰਿਹ੍ਯ ਅੱਗ ਜਗਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ—ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਦੇਸ਼ਾਂਤਰ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਪਤਨੀ ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ ਕਾਰਨ ਪਤਨੀਹੀਨ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ।
Verse 49
त्रयाणामाश्रमाणां तु गृहस्थो योनिरुच्यते / अन्ये तमुपजीवन्ति तस्माच्छ्रेयान् गृहाश्रमी
ਤਿੰਨ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਆਸ਼ਰਮ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ‘ਯੋਨੀ’ ਅਰਥਾਤ ਮੂਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਹੋਰ ਆਸ਼ਰਮ ਉਸੀ ਦੇ ਆਸਰੇ ਜੀਊਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਗ੍ਰਿਹਸਥ-ਆਸ਼ਰਮ ਦਾ ਧਰਮ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ।
Verse 50
ऐकाश्रम्यं गृहस्थस्य त्रयाणां श्रुतिदर्शनात् / तस्माद् गार्हस्थ्यमेवैकं विज्ञेयं धर्मसाधनम्
ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਅਨੁਸਾਰ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਹੀ ਹੋਰ ਤਿੰਨ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਗਾਰ੍ਹਸਥ ਆਸ਼ਰਮ ਨੂੰ ਹੀ ਧਰਮ-ਸਾਧਨ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸਾਧਨ ਜਾਣੋ।
Verse 51
परित्यजेदर्थकामौ यौ स्यातां धर्मवर्जितौ / सर्वलोकविरुद्धं च धर्ममप्याचरेन्न तु
ਜੋ ਅਰਥ ਤੇ ਕਾਮ ਧਰਮ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਣ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗੋ; ਅਤੇ ਜੋ ‘ਧਰਮ’ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਤੇ ਸਹਿਮਤੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਵੀ ਨਾ ਅਪਣਾਓ।
Verse 52
धर्मात् संजायते ह्यर्थो धर्मात् कामो ऽभिजायते / धर्म एवापवर्गाय तस्माद् धर्मं समाश्रयेत्
ਧਰਮ ਤੋਂ ਹੀ ਅਰਥ ਉਪਜਦਾ ਹੈ, ਧਰਮ ਤੋਂ ਹੀ ਕਾਮ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਧਰਮ ਹੀ ਅਪਵਰਗ (ਮੋਖ) ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਧਰਮ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲਵੋ।
Verse 53
धर्मश्चार्थश्च कामश्च त्रिवर्गस्त्रिगुणो मतः / सत्त्वं रजस्तमश्चेति तस्माद्धर्मं समाश्रयेत्
ਧਰਮ, ਅਰਥ ਅਤੇ ਕਾਮ—ਇਹ ਤ੍ਰਿਵਰਗ ਤ੍ਰਿਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਸਤ੍ਤਵ, ਰਜਸ, ਤਮਸ; ਇਸ ਲਈ ਧਰਮ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲਵੋ।
Verse 54
ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्त्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः / जघन्यगुणवृत्तिस्था अधो गच्छन्ति तामसाः
ਸਤ੍ਤਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹਨ; ਰਜਸ ਵਾਲੇ ਵਿਚਕਾਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਤਮਸ ਦੀ ਨੀਚ ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਵਾਲੇ ਹੇਠਾਂ ਡਿੱਗਦੇ ਹਨ।
Verse 55
यस्मिन् धर्मसमायुक्तावर्थकामौ व्यवस्थितौ / इह लोके सुखी भूत्वा प्रेत्यानन्त्याय कल्पते
ਜਿੱਥੇ ਧਰਮ ਨਾਲ ਅਰਥ ਅਤੇ ਕਾਮ ਸੁਚੱਜੇ ਤੌਰ ਤੇ ਟਿਕੇ ਹੋਣ, ਉੱਥੇ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸੁਖੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਨੰਤ ਕਲਿਆਣ ਦਾ ਯੋਗ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 56
धर्मात् संजायते मोक्षो ह्यर्थात् कामो ऽभिजायते / एवं साधनसाध्यत्वं चातुर्विध्ये प्रदर्शितम्
ਧਰਮ ਤੋਂ ਮੋਖਸ਼ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਰਥ ਤੋਂ ਕਾਮ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੌਹਾਂ ਪੁਰੁਸ਼ਾਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਧਨ ਤੇ ਸਾਧ੍ਯ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 57
य एवं वेद धर्मार्थकाममोक्षस्य मानवः / माहात्म्यं चानुतिष्ठेत स चानन्त्याय कल्पते
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦੀ ਇਹ ਸਿੱਖਿਆ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਵਨ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਨੰਤ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਯੋਗ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 58
तस्मादर्थं च कामं च त्यक्त्वा धर्मं समाश्रयेत् / धर्मात् संजायते सर्वमित्याहुर्ब्रह्मवादिनः
ਇਸ ਲਈ ਅਰਥ ਅਤੇ ਕਾਮ ਦੀ ਲਗਨ ਛੱਡ ਕੇ ਧਰਮ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਧਰਮ ਤੋਂ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਵਾਦੀ ਆਖਦੇ ਹਨ।
Verse 59
धर्मेण धार्यते सर्वं जगत् स्थावरजङ्गमम् / अनादिनिधना शक्तिः सैषा ब्राह्मी द्विजोत्तमाः
ਧਰਮ ਨਾਲ ਹੀ ਅਚਲ ਤੇ ਚਲਿਤ ਸਮੇਤ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਕਤੀ ਅਨਾਦਿ ਅਤੇ ਅਨੰਤ ਹੈ; ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤ੍ਤਮ, ਇਹੀ ਬ੍ਰਾਹਮੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ।
Verse 60
कर्मणा प्राप्यते धर्मो ज्ञानेन च न संशयः / तस्माज्ज्ञानेन सहितं कर्मयोगं समाचरेत्
ਕਰਮ ਨਾਲ ਧਰਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਵੀ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਸੱਚੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਕਰਮਯੋਗ ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਆਚਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 61
प्रवृत्तं च निवृत्तं च द्विविधं कर्म वैदिकम् / ज्ञानपूर्वं निवृत्तं स्यात् प्रवृत्तं यदतो ऽन्यथा
ਵੈਦਿਕ ਕਰਮ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਹਨ—ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤੀ ਅਤੇ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ। ਜੋ ਸੱਚੇ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ/ਸਹਿਤ ਹੋਵੇ ਉਹ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਹੈ; ਜੋ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੋਵੇ ਉਹ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 62
निवृत्तं सेवमानस्तु याति तत् परमं पदम् / तस्मान्निवृत्तं संसेव्यमन्यथा संसरेत् पुनः
ਜੋ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਦੇ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਸੇਵਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਅਪਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਮੁੜ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਆਉਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 63
क्षमा दमो दया दानमलोभस्त्याग एव च / आर्जवं चानसूया च तीर्थानुसरणं तथा
ਖ਼ਿਮਾ, ਦਮ, ਦਇਆ, ਦਾਨ, ਅਲੋਭ ਅਤੇ ਤਿਆਗ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਰਜਵ, ਅਨਸੂਯਾ ਅਤੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਅਨੁਸਰਨ—ਇਹ ਸਭ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹਨ।
Verse 64
सत्यं सन्तोष आस्तिक्यं श्रद्धा चेन्द्रियनिग्रहः / देवताभ्यर्चनं पूजा ब्राह्मणानां विशेषतः
ਸੱਚ, ਸੰਤੋਖ, ਆਸਤਿਕਤਾ, ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦਾ ਨਿਗ੍ਰਹ; ਨਾਲ ਹੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਅਰਚਨਾ-ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਤੇ ਸਤਿਕਾਰ—ਇਹ ਧਰਮ ਦੇ ਸਤੰਭ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 65
आहिंसा प्रियवादित्वमपैशुन्यमकल्कता / सामासिकमिमं धर्मं चातुर्वर्ण्ये ऽब्रवीन्मनुः
ਅਹਿੰਸਾ, ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਣਾ, ਚੁਗਲੀ-ਨਿੰਦਾ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਅਤੇ ਕਲੰਕ ਰਹਿਤ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ—ਇਹ ਚਾਰ ਵਰਣਾਂ ਲਈ ਸੰਖੇਪ ਧਰਮ ਮਨੂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ।
Verse 66
प्राजापत्यं ब्राह्मणानां स्मृतं स्थानं क्रियावताम् / स्थानमैन्द्रं क्षत्रियाणां संग्रामेष्वपलायिनाम्
ਕ੍ਰਿਆ-ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯ ਲੋਕ ਨਿਯਤ ਨਿਵਾਸ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਨਾ ਭੱਜਣ ਵਾਲੇ ਖ਼ਤਰੀਆਂ ਲਈ ਐਂਦ੍ਰ ਲੋਕ ਨਿਯਤ ਥਾਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 67
वैश्यानां मारुतं स्थानं स्वधर्ममनुवर्तताम् / गान्धर्वं शूद्रजातीनां परिचारेण वर्तताम्
ਆਪਣੇ ਸਵਧਰਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵੈਸ਼ਿਆਂ ਲਈ ਮਾਰੁਤ ਲੋਕ ਥਾਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਸੇਵਾ-ਪਰਿਚਰਿਆ ਨਾਲ ਜੀਊਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਲਈ ਗਾਂਧਰਵ ਲੋਕ ਥਾਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 68
अष्टाशीतिसहस्त्राणामृषीणामूर्ध्वरेतसाम् / स्मृतं तेषां तु यत्स्थानं तदेव गुरुवासिनाम्
ਊਰਧ੍ਵਰੇਤਸ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ-ਨਿਸ਼ਠ ਅਠਾਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਜੋ ਧਾਮ ਸਿਮਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹੀ ਧਾਮ ਗੁਰੂ ਕੋਲ ਰਹਿ ਕੇ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਵੀ ਹੈ।
Verse 69
सप्तर्षोणां तु यत्स्थानं स्मृतं तद् वै वनौकसाम् / प्राजापत्यं गृहस्थानां स्थानमुक्तं स्वयंभुवा
ਸਪਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਜੋ ਧਾਮ ਸਿਮਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹੀ ਵਨਵਾਸੀ ਤਪੱਸਵੀਆਂ ਦਾ ਥਾਂ ਹੈ; ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯ ਲੋਕ ਥਾਂ ਹੈ—ਇਹ ਸਵਯੰਭੂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ।
Verse 70
यतीनां यतचित्तानां न्यासिनामूर्ध्वरेतसाम् / हैरण्यगर्भं तत् स्थानं यस्मान्नावर्तते पुनः
ਜਿਤੇ ਹੋਏ ਚਿੱਤ ਵਾਲੇ ਯਤੀ, ਮਨ-ਨਿਗ੍ਰਹੀ ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਊਰਧ੍ਵਰੇਤਸ ਸੰਨਿਆਸੀ ਜਿਸ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਹਿਰਣ੍ਯਗਰਭ-ਸਥਾਨ ਹੈ; ਉੱਥੋਂ ਫਿਰ ਵਾਪਸੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
Verse 71
योगिनाममृतं स्थानं व्योमाख्यं परमाक्षरम् / आनन्दमैश्वरं धाम सा काष्ठा सा परागतिः
ਯੋਗੀਆਂ ਲਈ ‘ਵ੍ਯੋਮ’ ਨਾਮ ਦਾ ਅਮਰ ਸਥਾਨ ਹੈ, ਜੋ ਪਰਮ ਅਕ੍ਸ਼ਰ ਹੈ। ਉਹ ਆਨੰਦ ਅਤੇ ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ ਦਾ ਦਿਵ੍ਯ ਧਾਮ ਹੈ; ਉਹੀ ਪਰਮ ਸੀਮਾ, ਉਹੀ ਪਰਾਗਤੀ ਹੈ।
Verse 72
ऋषच ऊचुः भगवन् देवतारिघ्न हिरण्याक्षनिषूदन / चत्वारो ह्याश्रमाः प्रोक्ता योगिनामेक उच्यते
ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਭਗਵਨ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਵੈਰੀਆਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰਕ, ਹਿਰਣ੍ਯਾਕ੍ਸ਼-ਨਿਸੂਦਨ! ਚਾਰ ਆਸ਼ਰਮ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ, ਪਰ ਯੋਗੀਆਂ ਲਈ ਇਕੋ (ਪਰਮ) ਆਸ਼ਰਮ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 73
श्रीकूर्म ऊवाच सर्वकर्माणि संन्यस्य समाधिमचलं श्रितः / य आस्ते निश्चलो योगी स संन्यासी न पञ्चमः
ਸ਼੍ਰੀ ਕੂਰਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜੋ ਸਭ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਸੰਨਿਆਸ ਕਰਕੇ ਅਚਲ ਸਮਾਧੀ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਯੋਗੀ ਨਿਸ਼ਚਲ ਹੋ ਕੇ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਉਹੀ ਸੰਨਿਆਸੀ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕੋਈ ‘ਪੰਜਵਾਂ’ ਨਹੀਂ।
Verse 74
सर्वेषामाश्रमाणां तु द्वैविध्यं श्रुतदर्शितम् / ब्रह्मचार्युपकुर्वाणो नैष्ठिको ब्रह्मतत्परः
ਸਭ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਬਾਰੇ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਨੇ ਦੋਹਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਭੇਦ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਵੀ ਦੋ ਕਿਸਮ ਦਾ ਹੈ—ਉਪਕੁਰਵਾਣ (ਜੋ ਅਧਿਐਨ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ ਅਗਲੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰੇ) ਅਤੇ ਨੈਸ਼ਠਿਕ (ਜੋ ਜੀਵਨ ਭਰ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹਿ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਪਰਾਇਣ ਹੋਵੇ)।
Verse 75
यो ऽधीत्यविधिवद्वेदान् गृहस्थाश्रममाव्रजेत् / उपकुर्वाणको ज्ञेयो नैष्ठिको मरणान्तिकः
ਜੋ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਕੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ‘ਉਪਕੁਰਵਾਣਕ’ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ‘ਨੈਸ਼ਠਿਕ’ ਹੈ, ਉਹ ਜੀਵਨ ਭਰ ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਮੌਤ ਤੱਕ ਸਵਾਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 76
उदासीनः साधकश्च गृहस्थो द्विविधो भवेत् / कुटुम्बभरणे यत्तः साधको ऽसौ गृही भवेत्
ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੈ—ਉਦਾਸੀਨ ਅਤੇ ਸਾਧਕ। ਜੋ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਤੇ ਭਰਨ-ਪੋਸ਼ਣ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਧਕ-ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Verse 77
ऋणानित्रीण्यपाकृत्यत्यक्त्वा भार्याधनादिकम् / एकाकी यस्तु विचरेदुदासीनः स मौक्षिकः
ਤਿੰਨ ਕਰਜ਼ੇ ਉਤਾਰ ਕੇ, ਪਤਨੀ-ਧਨ ਆਦਿ ਤਿਆਗ ਕੇ ਜੋ ਇਕੱਲਾ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ—ਸੰਸਾਰਕ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਉਦਾਸੀਨ—ਉਹ ‘ਮੌਕ੍ਸ਼ਿਕ’ (ਮੋਖ਼ਸਾਧਕ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 78
तपस्तप्यति यो ऽरण्ये यजेद् देवान् जुहोति च / स्वाध्याये चैव निरतो वनस्थस्तापसो मतः
ਜੋ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਤਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਯਜਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀਆਂ ਪਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਵਾਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਵਨਵਾਸੀ ‘ਤਾਪਸ’ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 79
तपसा कर्षितो ऽत्यर्थं यस्तु ध्यानपरो भवेत् / सांन्यासिकः स विज्ञेयो वानप्रस्थाश्रमे स्थितः
ਜੋ ਤਪ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਸਦਾ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਰਹੇ, ਉਹ ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਵੀ ‘ਸਾਂਨਿਆਸਿਕ’ (ਸੰਨਿਆਸ-ਭਾਵ ਵਾਲਾ) ਜਾਣਿਆ ਜਾਵੇ।
Verse 80
योगाभ्यासरतो नित्यमारुरुक्षुर्जितेन्द्रियः / ज्ञानाय वर्तते भिक्षुः प्रोच्यते पारमेष्ठिकः
ਜੋ ਸਦਾ ਯੋਗ-ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ ਰਤ, ਸਮਾਧੀ ਵੱਲ ਚੜ੍ਹਨ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਚੁੱਕਾ ਹੋਵੇ—ਉਹ ਭਿਖ਼ਸ਼ੂ ਜੋ ਕੇਵਲ ਮੁਕਤੀਦਾਇਕ ਗਿਆਨ ਲਈ ਹੀ ਜੀਊਂਦਾ ਹੈ, ‘ਪਾਰਮੇਸ਼ਠਿਕ’, ਅਰਥਾਤ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ-ਆਸ਼੍ਰਿਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 81
यस्त्वात्मरतिरेव स्यान्नित्यतृप्तो महामुनिः / सम्यग् दर्शनसंपन्नः स योगी भिक्षुरुच्यते
ਪਰ ਜੋ ਮਹਾਮੁਨੀ ਕੇਵਲ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਮਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਦਾ ਤ੍ਰਿਪਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮ੍ਯਕ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ—ਉਹੀ ਯੋਗੀ, ਸੱਚਾ ਭਿਖ਼ਸ਼ੂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 82
ज्ञानसंन्यासिनः केचिद् वेदसंन्यासिनो ऽपरे / कर्मसन्यासिनः केचित् त्रिविधाः परामेष्ठिकाः
ਕੁਝ ਗਿਆਨ-ਨਿਸ਼ਠ ਸੰਨਿਆਸੀ ਹਨ, ਕੁਝ ਵੇਦਿਕ ਕਰਮਕਾਂਡ ਨੂੰ ਤਿਆਗਣ ਵਾਲੇ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਕਰਮ ਨੂੰ ਹੀ ਤਿਆਗਣ ਵਾਲੇ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਰਮੇਸ਼ਠਿਕ ਸੰਨਿਆਸੀ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਹਨ।
Verse 83
योगी च त्रिविधो ज्ञेयो भौतिकः सांख्य एव च / तृतीयोत्याश्रमी प्रोक्ती योगमुत्तममास्थितः
ਯੋਗੀ ਵੀ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਜਾਣੋ—ਭੌਤਿਕ (ਸੰਸਾਰਕ), ਸਾਂਖ੍ਯ-ਮਾਰਗੀ, ਅਤੇ ਤੀਜਾ ‘ਅਤ੍ਯਾਸ਼੍ਰਮੀ’। ਇਹ ਤੀਜਾ ਉੱਤਮ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 84
प्रथमा भावना पूर्वे सांख्ये त्वक्षरभावना / तृतीये चान्तिमा प्रोक्ता भावना पारमेश्वरी
ਪੂਰਵ ਸਾਂਖ੍ਯ ਉਪਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਭਾਵਨਾ ‘ਅਕ੍ਸ਼ਰ’ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ; ਅਤੇ ਤੀਜੇ (ਉਪਦੇਸ਼) ਵਿੱਚ ਅੰਤਿਮ ਭਾਵਨਾ ‘ਪਾਰਮੇਸ਼ਵਰੀ’—ਅਰਥਾਤ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਧਿਆਨ—ਘੋਸ਼ਿਤ ਹੈ।
Verse 85
तस्मादेतद् विजानीध्वमाश्रमाणां चतुष्टयम् / सर्वेषु वेदशास्त्रेषु पञ्चमो नोपपद्यते
ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਗੱਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣੋ—ਆਸ਼ਰਮ ਚਾਰ ਹੀ ਹਨ; ਸਭ ਵੇਦਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਵਾਂ ਆਸ਼ਰਮ ਮੰਨਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।
Verse 86
एवं वर्णाश्रमान् सृष्ट्वा देवदेवो निरञ्जनः / दक्षादीन् प्राह विश्वात्मा सृजध्वं विविधाः प्रजाः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਣਾਂ ਅਤੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰ ਕੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਨਿਰੰਜਨ ਵਿਸ਼੍ਵਾਤਮਾ ਨੇ ਦਕਸ਼ ਆਦਿ ਨੂੰ ਆਖਿਆ—“ਵਿਭਿੰਨ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰੋ।”
Verse 87
ब्रह्मणो वचनात् पुत्रा दक्षाद्या मुनिसत्तमाः / असृजन्त प्रजाः सर्वा देवमानुषपूर्विकाः
ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਬਚਨ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ—ਦਕਸ਼ ਆਦਿ ਮੁਨੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ—ਦੇਵਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਕੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਤੱਕ ਸਭ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 88
इत्येष भगवान् ब्रह्मा स्त्रष्ट्वत्वे स व्यवस्थितः / अहं वै पालयामीदं संहरिष्यति शूलभृत्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਗਵਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕਰਤਾ ਦੇ ਪਦ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। ਮੈਂ ਹੀ ਇਸ ਜਗਤ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਸ਼ੂਲਧਾਰੀ (ਸ਼ਿਵ) ਇਸ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰੇਗਾ।
Verse 89
तिस्त्रस्तु मूर्तयः प्रोक्ता ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः / रजः सत्त्वतमोयोगात् परस्य परमात्मनः
ਤਿੰਨ ਮੂਰਤੀਆਂ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ—ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ—ਜੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਰਜਸ, ਸਤ੍ਵ ਅਤੇ ਤਮਸ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਯੋਗ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 90
अनोयन्यमनुरक्तास्ते ह्यन्योन्यमुपजीविनः / अन्योन्यं प्रणताश्चैव लीलया परमेश्वराः
ਉਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੇਮ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦਾ ਆਸਰਾ ਬਣਦੇ ਹਨ; ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਕੇਵਲ ਲੀਲਾ ਵਜੋਂ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 91
ब्राह्मी माहेश्वरी चैव तथैवाक्षरभावना / तिस्त्रस्तु भावना रुद्रे वर्तन्ते सततं द्विजाः
ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਤਿੰਨ ਹਨ—ਬ੍ਰਾਹਮੀ, ਮਾਹੇਸ਼ਵਰੀ ਅਤੇ ਅਕਸ਼ਰ-ਭਾਵਨਾ। ਹੇ ਦਵਿਜੋ, ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਧਿਆਨ ਸਦਾ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾ ਕੇ ਰੱਖਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
Verse 92
प्रवर्तते मय्यजस्त्रमाद्या चाक्षरभावना / द्वितीया ब्रह्मणः प्रोक्ता देवस्याक्षरभावना
ਅਕਸ਼ਰ-ਭਾਵਨਾ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਧਾਰ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਅਟੁੱਟ ਚਲਦੀ ਹੈ। ਦੂਜੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ; ਉਹੀ ਦੇਵ ਦੇ ਅਕਸ਼ਰ-ਸਰੂਪ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਵੀ ਆਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 93
अहं चैव महादेवो न भिन्नौ परमार्थतः / विभज्यस्वेच्छयात्मानं सो ऽन्यर्यामीश्वरः स्थितः
ਮੈਂ ਅਤੇ ਮਹਾਦੇਵ ਪਰਮ ਸੱਚ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ। ਉਹੀ ਈਸ਼ਵਰ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੰਡ ਕੇ ਸਭ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।
Verse 94
त्रैलोक्यमखिलं स्त्रष्टुं सदेवासुरमानुषम् / पुरुषः परतो ऽव्यक्ताद् ब्रह्मत्वं समुपागमत्
ਦੇਵ, ਅਸੁਰ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਤ੍ਰੈਲੋਕ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਨ ਲਈ, ਅਵ੍ਯਕਤ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਤ੍ਵ (ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕਰਤਾ-ਭਾਵ) ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ।
Verse 95
तस्माद् ब्रह्मा महादेवो विष्णुर्विश्वेश्वरः परः / एकस्यैव स्मृतास्तिस्त्रस्तनूः कार्यवशात् प्रभोः
ਇਸ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਮਹਾਦੇਵ (ਸ਼ਿਵ) ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ—ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ—ਇੱਕੋ ਹੀ ਪਰਮ ਸਵਾਮੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸਰੂਪ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਜਗਤ ਦੇ ਕਾਰਜ ਅਨੁਸਾਰ ਧਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 96
तस्मात् सर्वप्रयत्नेन वन्द्याः पूज्याः प्रयत्नतः / यदीच्छेदचिरात् स्थानं यत्तन्मोक्षाख्यमव्ययम्
ਇਸ ਲਈ ਪੂਰੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਪੂਜਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਜੇ ਕੋਈ ਜਲਦੀ ਹੀ ਉਸ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਾਉਣਾ ਚਾਹੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੋਖਸ਼ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 97
वर्णाश्रमप्रयुक्तेन धर्मेण प्रीतिसंयुतः / पूजयेद् भावयुक्तेन यावज्जीवं प्रतिज्ञया
ਪ੍ਰੇਮ-ਭਗਤੀ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਵਰਣ ਅਤੇ ਆਸ਼ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਯਤ ਧਰਮ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦਿਆਂ, ਭਾਵ ਨਾਲ (ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ) ਪੂਜਾ ਕਰੇ—ਜੀਵਨ ਭਰ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਨਿਭਾਉਂਦਿਆਂ।
Verse 98
चतुर्णामाश्रमाणां तु प्रोक्तो ऽयं विधिवद्द्विजाः / आश्रमो वैष्णवो ब्राह्मो हराश्रम इति त्रयः
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋ, ਚਾਰਾਂ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਬਾਰੇ ਇਹ ਵਿਧੀ ਯਥਾਵਤ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ: ਇਹ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਹਨ—ਵੈਸ਼ਣਵ ਆਸ਼ਰਮ, ਬ੍ਰਾਹਮ (ਬ੍ਰਹਮਾ-ਸੰਬੰਧੀ) ਆਸ਼ਰਮ ਅਤੇ ਹਰ-ਆਸ਼ਰਮ (ਸ਼ੈਵ ਆਸ਼ਰਮ)।
Verse 99
तल्लिङ्गधारी सततं तद्भक्तजनवत्सलः / ध्यायेदथार्चयेदेतान् ब्रह्मविद्यापरायणः
ਜੋ ਸਦਾ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਲਿੰਗ-ਚਿੰਨ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਭਗਤ ਜਨਾਂ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਹੈ—ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ (ਦਿਵ੍ਯ ਸਰੂਪਾਂ) ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ।
Verse 100
सर्वेषामेव भक्तानां शंभोर्लिङ्गमनुत्तमम् / सितेन भस्मना कार्यं ललाटे तु त्रिपुण्ड्रकम्
ਸਾਰੇ ਭਗਤਾਂ ਲਈ ਸ਼ੰਭੂ ਦਾ ਲਿੰਗ ਹੀ ਪਰਮ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੈ। ਚਿੱਟੀ ਵਿਭੂਤੀ ਨਾਲ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 101
यस्तु नारायणं देवं प्रपन्नः परमं पदम् / धारयेत् सर्वदा शूलं ललाटे गन्धवारिभिः
ਜੋ ਪਰਮ ਗਤੀ ਰੂਪ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਆਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਸੁਗੰਧਿਤ ਜਲ ਨਾਲ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਸ਼ੂਲ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਦਾ ਧਾਰੇ।
Verse 102
प्रपन्ना ये जगद्बीजं ब्रह्माणं परमेष्ठिनम् / तेषां ललाटे तिलकं धारणीयं तु सर्वदा
ਜੋ ਜਗਤ-ਬੀਜ ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਗਏ ਹਨ, ਉਹ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਤਿਲਕ ਸਦਾ ਧਾਰਨ ਕਰਨ।
Verse 103
यो ऽसावनादिर्भूतादिः कालात्मासौ धृतो भवेत् / उपर्यधो भावयोगात् त्रिपुण्ड्रस्य तु धारणात्
ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਉੱਪਰ-ਹੇਠਾਂ ਭਾਵ-ਯੋਗ ਦੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ, ਅਨਾਦਿ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਆਦਿ ਤੇ ਕਾਲ-ਸਰੂਪ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਹੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਧਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 104
यत्तत् प्रधानं त्रिगुणं ब्रह्मविष्णुशिवात्मकम् / धृतं त्रिशूलधरणाद् भवत्येव न संशयः
ਜੋ ਤ੍ਰਿਗੁਣਮਈ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਵਿਸ਼ਨੂ-ਸ਼ਿਵਾਤਮਕ ਹੈ, ਉਹ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਵੱਲੋਂ ਧਾਰਿਆ ਜਾਣ ਤੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 105
ब्रह्मतेजोमयं शुक्लं यदेतन् मण्डलं रवेः / भवत्येव धृतं स्थानमैश्वरं तिलके कृते
ਸੂਰਜ ਦਾ ਉਹ ਚਿੱਟਾ ਮੰਡਲ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ-ਤੇਜ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ—ਜਦੋਂ ਤਿਲਕ ਵਜੋਂ ਧਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਧਾਰਕ ਲਈ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਈਸ਼ਵਰ-ਸਮਾਨ ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ ਦਾ ਆਸਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 106
तस्मात् कार्यं त्रिशूलाङ्कं तथा च तिलकं शुभम् / त्रियायुषं च भक्तानां त्रयाणां विधिपूर्वकम्
ਇਸ ਲਈ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਲਾ ਸ਼ੁਭ ਤਿਲਕ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਤਿੰਨ-ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਆਯੁ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਉਸ ਤ੍ਰਯ-ਵਿਧਾਨ ਨੂੰ ਵੀ ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਆਚਰਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 107
यजेत जुहुयादग्नौ जपेद् दद्याज्जितेन्द्रियः / शान्तो दान्तो जितक्रोधो वर्णाश्रमविधानवित्
ਜਿਤੇੰਦ੍ਰੀ ਮਨੁੱਖ ਯਜਨ ਕਰੇ, ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇਵੇ, ਜਪ ਕਰੇ ਅਤੇ ਦਾਨ ਦੇਵੇ; ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ, ਸੰਯਮੀ, ਕ੍ਰੋਧ-ਵਿਜੇਤਾ ਅਤੇ ਵਰਣ-ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਵਿਧਾਨਾਂ ਦਾ ਜਾਣਕਾਰ ਹੋਵੇ।
Verse 108
एवं परिचरेद् देवान् यावज्जीवं समाहितः / तेषां संस्थानमचलं सो ऽचिरादधिगच्छति
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕਾਗ੍ਰ ਮਨ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਭਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰੇ; ਉਹ ਜਲਦੀ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਥਿਰ, ਅਡੋਲ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
It defines Purāṇa as a sacred compendium enriched with accounts of past, present, and future that grants merit and proclaims the dharma whose culmination is liberation (mokṣa), positioning Purāṇic narrative as both ethical instruction and soteriology.
The chapter emphasizes Brahman/Paramātman as the beginningless inner ruler (antaryāmin) within all, with liberation attained through nivṛtti grounded in true knowledge and steadfast samādhi; devotion and ordained duty purify the jīva, while the highest truth affirms non-difference of the Supreme across Viṣṇu and Mahādeva forms.
No. It states there are four āśramas only; the ‘single āśrama’ for yogins refers to renunciation established in unwavering samādhi, not an additional institutional stage beyond the four.
Because Śrī, though functioning as Mahāmāyā in cosmic delusion for worldly expansion, is also Hari’s beloved whose worship grants śrī (prosperity), puṣṭi (well-being), medhā (intelligence), yaśas (fame), and bala (strength), aligning worldly flourishing with dharmic order.