Adhyaya 29
Avimukta-Māhātmya — Vyāsa in Vārāṇasī and Śiva’s Secret Teaching of Liberation
ਵਿਆਸ ਵਾਰਾਣਸੀ ਆ ਕੇ ਗੰਗਾ-ਤਟ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀ ਉਸ ਦਾ ਸਤਕਾਰ ਕਰਕੇ ਮਹਾਦੇਵ-ਆਧਾਰਿਤ, ਪਾਪ-ਨਾਸਕ ਮੋਖਸ਼-ਧਰਮ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੈਮਿਨੀ ਧਿਆਨ, ਧਰਮ, ਸਾਂਖ੍ਯ-ਯੋਗ, ਤਪ, ਅਹਿੰਸਾ, ਸਤ੍ਯ, ਸੰਨਿਆਸ, ਦਾਨ, ਤੀਰਥ-ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਯ-ਨਿਗ੍ਰਹ ਆਦਿ ਵਿਚੋਂ ਕਿਹੜਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਕੋਈ ਹੋਰ ਗੂੜ੍ਹ ਭੇਦ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਦੱਸਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਆਸ ਪੁਰਾਤਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਮੇਰੂ ਉੱਤੇ ਦੇਵੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿਚ ਸ਼ਿਵ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਰਮ ਗੁਪਤ ਤੱਤ ‘ਅਵਿਮੁਕਤ’ ਹੀ ਹੈ, ਅਰਥਾਤ ਕਾਸ਼ੀ; ਇਹ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਖੇਤਰ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਕਰਮ ਅਕ੍ਸ਼ਯ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਾਪ ਖ਼ਤਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੀਤੇ ਲੋਕ ਵੀ ਮੁਕਤੀ ਪਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਕਾਸ਼ੀ ਵਿਚ ਮੌਤ ਨਰਕ ਤੋਂ ਬਚਾ ਕੇ ਪਰਮ ਪਦ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਹੋਰ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਕੇ ਵੀ ਸ਼ਿਵ ਕਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਗੰਗਾ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿਚ ਸਿੱਧ ਧਰਮਕਰਮ ਦੀ ਦੁਲਭਤਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਉਪਦੇਸ਼ ‘ਤਾਰਕ ਬ੍ਰਹਮ’ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਤੇ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਮਹਾਦੇਵ ਅੰਤਕਾਲ ਵਿਚ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਯੋਗ ਰਾਹੀਂ ਅਵਿਮੁਕਤ-ਤੱਤ ਨੂੰ ਭ੍ਰੂਮਧ੍ਯ, ਨਾਭੀ, ਹਿਰਦੇ ਤੇ ਮਸਤਕ ਵਿਚ ਅੰਤਰ-ਨਿਆਸ ਕਰਨ ਦੀ ਗੱਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿਚ ਵਿਆਸ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਸਮੇਤ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦਾ ਹੋਇਆ ਅਗਲੇ ਮੋਖਸ਼-ਉਪਦੇਸ਼ ਦੀ ਕੜੀ ਜੋੜਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे अष्टाविंशो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः प्राप्य वाराणसीं दिव्यां कृष्णद्वैपायनो मुनिः / किमकार्षोन्महाबुद्धिः श्रोतुं कौतूहलं हि नः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਕੂਰਮ ਪੁਰਾਣ ਦੀ ਛਟਸਾਹਸਤ੍ਰੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਪੂਰਵ-ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਅਠਾਈਵਾਂ ਅਧਿਆਇ। ਰਿਸ਼ੀ ਬੋਲੇ—ਦਿਵ੍ਯ ਵਾਰਾਣਸੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਕੇ ਮਹਾਬੁੱਧੀ ਮੁਨੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ-ਦ੍ਵੈਪਾਯਨ ਨੇ ਕੀ ਕੀਤਾ? ਸੁਣਨ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਵੱਡੀ ਉਤਸੁਕਤਾ ਹੈ।
Verse 2
सूत उवाच प्राप्य वाराणसी दिव्यामुपस्पृश्य महामुनिः / पूजयामास जाह्नव्यां देवं विश्वेश्वरं शिवम्
ਸੂਤ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਦਿਵ੍ਯ ਵਾਰਾਣਸੀ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਮਹਾਮੁਨੀ ਨੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਦਾ ਸਪਰਸ਼ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਜਾਹਨਵੀ (ਗੰਗਾ) ਦੇ ਕੰਢੇ ਵਿਸ਼੍ਵੇਸ਼੍ਵਰ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ।
Verse 3
तमागतं पुनिं दृष्ट्वा तत्र ये निवसन्ति वै / पूजयाञ्चक्रिरे व्यासं मुनयो मुनिपुङ्गवम्
ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਮੁਨੀ ਆਇਆ ਵੇਖ ਕੇ ਉੱਥੇ ਵੱਸਦੇ ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਮੁਨਿਪੁੰਗਵ ਵਿਆਸ ਜੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਤੇ ਸਤਕਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 4
पप्रच्छुः प्रणताः सर्वे कथाः पापविनाशनीः / महादेवाश्रयाः पुण्या मोक्षधर्मान् सनातनान्
ਸਭ ਨੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾਵਾਂ ਪੁੱਛੀਆਂ—ਮਹਾਦੇਵ ਦੇ ਆਸਰੇ ਵਾਲੀਆਂ, ਪੁੰਨਮਈ, ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼-ਧਰਮ ਦੇ ਸਨਾਤਨ ਨਿਯਮ।
Verse 5
स चापि कथयामास सर्वज्ञो भगवानृषिः / माहात्म्यं देवदेवस्य धर्मान् वेदनिदर्शितान्
ਫਿਰ ਸਰਵਜ੍ਞ ਭਗਵਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਏ ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ।
Verse 6
तेषां मध्ये मुनीन्द्राणां व्यासशिष्यो महामुनिः / पृष्टवान् जैमिनिर्व्यासं गूढमर्थं सनातनम्
ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੁਨੀ-ਇੰਦਰਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਆਸ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਮਹਾਮੁਨੀ ਜੈਮਿਨੀ ਨੇ ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੂੰ ਸਨਾਤਨ ਗੂੜ੍ਹ ਅਰਥ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ।
Verse 7
जैमिनिरुवाच भगवन् संशयं त्वेकं छेत्तुमर्हसि तत्त्वतः / न विद्यते ह्यविदितं भवता परमर्षिणा
ਜੈਮਿਨੀ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਭਗਵਨ, ਮੇਰਾ ਇਹ ਇਕ ਸੰਦੇਹ ਤੱਤਵਤಃ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਕਰੋ। ਹੇ ਪਰਮਰਿਸ਼ੀ, ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਕੁਝ ਵੀ ਅਗਿਆਤ ਨਹੀਂ।
Verse 8
केचिद् ध्यानं प्रशंसन्ति धर्ममेवापरे जनाः / अन्ये सांख्यं तथा योगं तपस्त्वन्ये महर्षयः
ਕੁਝ ਧਿਆਨ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਲੋਕ ਕੇਵਲ ਧਰਮ ਨੂੰ ਹੀ ਉੱਚਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਹੋਰ ਸਾਂਖ੍ਯ ਅਤੇ ਯੋਗ ਨੂੰ ਸਿਰਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨੂੰ ਮਾਣਦੇ ਹਨ।
Verse 9
ब्रह्मचर्यमथो मौनमन्ये प्राहर्महर्षयः / अहिंसां सत्यमप्यन्ये संन्यासमपरे विदुः
ਕੁਝ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਬ੍ਰਹਮਚਰਜ ਅਤੇ ਮੌਨ ਨੂੰ ਧਰਮ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਹੋਰ ਅਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਸਤਿ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਨਿਆਸ ਨੂੰ ਹੀ ਧਰਮ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
Verse 10
केचिद् दयां प्रशंसन्ति दानमध्ययनं तथा / तीर्थयात्रां तथा केचिदन्ये चेन्द्रियनिग्रहम्
ਕੁਝ ਦਇਆ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਦਾਨ ਅਤੇ ਅਧਿਐਨ ਦੀ। ਕੁਝ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਨਿਗ੍ਰਹ ਨੂੰ।
Verse 11
किमेतेषां भवेज्ज्यायः प्रब्रूहि मुनिपुङ्गव / यदि वा विद्यते ऽप्यन्यद् गुह्यं तद्वक्तुमर्हसि
ਹੇ ਮੁਨਿਪੁੰਗਵ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜਾ ਵਧੇਰੇ ਸ਼੍ਰੇਯਸਕਰ ਹੈ, ਦੱਸੋ। ਅਤੇ ਜੇ ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਗੁਹਿ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਕਹਿਣ ਦੇ ਤੁਸੀਂ ਅਰਹ ਹੋ।
Verse 12
श्रुत्वा स जैमिनेर्वाक्यं कृष्णद्वैपायनो मुनिः / प्राह गम्भीरया वाचा प्रणम्य वृषकेतनम्
ਜੈਮਿਨੀ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਮੁਨੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਦ੍ਵੈਪਾਯਨ (ਵਿਆਸ) ਨੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਕੇਤਨ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰ ਕੇ ਗੰਭੀਰ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਕਿਹਾ।
Verse 13
साधु साधु महाभाग यत्पृष्टं भवता मुने / वक्ष्ये गुह्यतमाद् गुह्यं श्रुण्वन्त्वन्ये महर्षयः
ਸਾਧੁ ਸਾਧੁ, ਮਹਾਭਾਗ ਮੁਨੀ! ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ ਉਹ ਬਹੁਤ ਯੋਗ ਹੈ। ਮੈਂ ਪਰਮ-ਗੁਹ੍ਯ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਗੁਹ੍ਯ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਹਾਂਗਾ; ਹੋਰ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਵੀ ਸੁਣਨ।
Verse 14
ईश्वरेण पुरा प्रोक्तं ज्ञानमेतत् सनातनम् / गूढमप्राज्ञविद्विष्टं सेवितं सूक्ष्मदर्शिभिः
ਇਹ ਸਨਾਤਨ ਗਿਆਨ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਆਪ ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਉਚਾਰਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਗੂੜ੍ਹ ਹੈ; ਅਪ੍ਰਾਜ्ञਾਂ ਨੂੰ ਅਪ੍ਰਿਯ, ਪਰ ਸੂਖਮ ਤੱਤ ਦੇ ਦਰਸ਼ੀ ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸੇਵਦੇ ਹਨ।
Verse 15
नाश्रद्दधाने दातव्यं नाभक्ते परमेष्ठिनः / न वेदविद्विषु शुभं ज्ञाननानां ज्ञानमुत्तमम्
ਅਸ਼ਰਧਾਲੂ ਨੂੰ ਇਹ ਨਾ ਦੇਣਾ, ਨਾਂ ਹੀ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਅਭਕਤ ਨੂੰ। ਵੇਦ-ਦ੍ਵੈਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੁਭ ਨਹੀਂ; ਸਭ ਗਿਆਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਤੱਤ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਗਿਆਨ ਹੀ ਉੱਤਮ ਹੈ।
Verse 16
मेरुशृङ्गे पुरा देवमीशानं त्रिपुरद्विषम् / देवासनगता देवी महादेवमपृच्छत
ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਮੇਰੂ ਦੇ ਸ਼ਿਖਰ ਉੱਤੇ ਦੇਵੀ ਦਿਵ੍ਯ ਆਸਨ ਤੇ ਬੈਠੀ ਹੋਈ ਤ੍ਰਿਪੁਰ-ਨਾਸਕ ਈਸ਼ਾਨ ਮਹਾਦੇਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲੱਗੀ।
Verse 17
देव्युवाच देवदेव महादेव भक्तानामार्तिनाशन / कथं त्वां पुरुषो देवमचिरादेव पश्यति
ਦੇਵੀ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਹੇ ਮਹਾਦੇਵ, ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਪੀੜਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ! ਮਨੁੱਖ ਤੁਹਾਨੂੰ, ਹੇ ਦੇਵੇਸ਼ਵਰ, ਛੇਤੀ ਕਿਵੇਂ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ?
Verse 18
सांख्ययोगस्तथा ध्यानं कर्मयोगो ऽथ वैदिकः / आयासबहुला लोके यानि चान्यानि शङ्कर
ਹੇ ਸ਼ੰਕਰ! ਸਾਂਖ੍ਯ-ਯੋਗ, ਧਿਆਨ, ਕਰਮ-ਯੋਗ ਅਤੇ ਵੈਦਿਕ ਕਰਮ-ਮਾਰਗ—ਅਤੇ ਜਗਤ ਦੇ ਹੋਰ ਸਾਧਨ—ਅਕਸਰ ਬਹੁਤ ਸ਼੍ਰਮ ਵਾਲੇ ਹਨ।
Verse 19
येन विब्रान्तचित्तानां योगिनां कर्मिणामपि / दृश्यो हि भगवान् सूक्ष्मः सर्वेषामथ देहिनाम्
ਜਿਸ ਉਪਾਏ ਨਾਲ ਭਟਕੇ ਚਿੱਤ ਵਾਲੇ ਯੋਗੀ ਅਤੇ ਕਰਮੀ ਵੀ, ਉਹ ਸੁਖਮ ਭਗਵਾਨ ਸਭ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਿਸ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 20
एतद् गुह्यतमं ज्ञानं गूढं ब्रह्मादिसेवितम / हिताय सर्वभक्तानां ब्रूहि कामाङ्गनाशन
ਇਹ ਪਰਮ ਗੁਹ੍ਯ ਗਿਆਨ ਬਹੁਤ ਹੀ ਗੂੜ੍ਹ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਦੇਵ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਕਾਮ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਗਣਾਂ ਦੇ ਨਾਸਕ, ਸਭ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਇਹ ਬਖ਼ਸ਼।
Verse 21
ईश्वर उवाच अवाच्यमेतद् विज्ञानं ज्ञानमज्ञैर्बहिष्कृतम् / वक्ष्ये तव यथा तत्त्वं यदुक्तं परमर्षिभिः
ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਹ ਅਨੁਭਵ-ਸਿੱਧ ਵਿਗਿਆਨ ਬਚਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ; ਅਗਿਆਨੀ ਇਸ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦੇਂਦੇ ਹਨ। ਪਰਮ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਜਿਵੇਂ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਓਹੋ ਜਿਹਾ ਯਥਾਰਥ ਤੱਤ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਾਂਗਾ।
Verse 22
परं गुह्यतमं क्षेत्रं मम वाराणसी पुरी / सर्वेषामेव भूतानां संसारार्णवतारिणी
ਮੇਰੀ ਨਗਰੀ ਵਾਰਾਣਸੀ ਪਰਮ ਗੁਹਿਆ ਅਤੇ ਅਤਿ ਗੰਭੀਰ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਾਉਣ ਵਾਲੀ ਤਾਰਣੀ ਹੈ।
Verse 23
तत्र भक्ता महादेवि मदीयं व्रतमास्थिताः / निवसन्ति महात्मानः परं नियममास्थिताः
ਉੱਥੇ, ਹੇ ਮਹਾਦੇਵੀ, ਮੇਰਾ ਵਰਤ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਭਗਤ ਵੱਸਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਮਹਾਤਮਾ ਹਨ, ਪਰਮ ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਸੰਜਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ।
Verse 24
उत्तमं सर्वतीर्थानां स्थानानामुत्तमं च तत् / ज्ञानानामुत्तमं ज्ञानमविमुक्तं परं मम
ਅਵਿਮੁਕਤ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਤੀਰਥ ਹੈ; ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹੀ ਉੱਤਮ ਧਾਮ ਹੈ। ਗਿਆਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪਰਮ ਗਿਆਨ ਹੈ—ਅਵਿਮੁਕਤ, ਜੋ ਮੇਰਾ ਪਰਮ ਪਦ ਹੈ।
Verse 25
स्थानान्तरं पवित्राणि तीर्थान्यायतनानि च / श्मशानसंस्थितान्येव दिव्यभूमिगतानि च
ਹੋਰ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਵਾਂ ਹਨ—ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਦੇਵ-ਆਯਤਨ—ਕੁਝ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ ਅਤੇ ਕੁਝ ਦਿਵ੍ਯ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਭੂਮੀਆਂ ਵਿੱਚ।
Verse 26
भूर्लोके नैव संलग्नमन्तरिक्षे ममालयम् / अयुक्तास्तन्न पश्यन्ति युक्ताः पश्यन्ति चेतसा
ਮੇਰਾ ਧਾਮ ਭੂਲੋਕ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਅਯੁਕਤ ਲੋਕ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ, ਪਰ ਯੋਗਯੁਕਤ ਜਨ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।
Verse 27
श्मसानमेतद् विख्यातमविमुक्तमिति श्रुतम् / कालो भूत्वा जगदिदं संहराम्यत्र सुन्दरि
ਇਹ ਥਾਂ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਅਵਿਮੁਕਤ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਸੁਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਸੁੰਦਰੀ, ਇੱਥੇ ਮੈਂ ਕਾਲ-ਸਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਇਸ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ।
Verse 28
देवीदं सर्वगुह्यानां स्थानं प्रियतमं मम / मद्भक्तास्तत्र गच्छन्ति मामेव प्रविशन्ति ते
ਹੇ ਦੇਵੀ, ਇਹ ਸਭ ਗੁਪਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਵੀ ਪਰਮ ਗੁਪਤ—ਮੇਰਾ ਅਤਿ ਪ੍ਰਿਯ ਧਾਮ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਭਗਤ ਉੱਥੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਸ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਕੇਵਲ ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 29
दत्तं जप्तं हुतं चेष्टं तपस्तप्तं कृतं च यत् / ध्यानमध्ययनं ज्ञानं सर्वं तत्राक्षयं भवेत्
ਜੋ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਜਪ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਹੋਮ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀ ਦਿੱਤੀ, ਜੋ ਧਰਮਕ ਉੱਦਮ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਤਪ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਕੀਤਾ—ਧਿਆਨ, ਸ਼ਾਸਤਰ-ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਸਮੇਤ—ਉਹ ਸਭ ਉੱਥੇ ਅਖੰਡ/ਅਕਸ਼ੈ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 30
जन्मान्तरसहस्त्रेषु यत्पापं पूर्वसंचितम् / अविमुक्तं प्रविष्टस्य तत्सर्वं व्रजति क्षयम्
ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਜੋ ਪਾਪ ਹੈ, ਅਵਿਮੁਕਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦਾ ਉਹ ਸਭ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਕੇ ਕਸ਼ਯ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 31
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्रा ये वर्णसंकराः / स्त्रियो म्लेच्छाश्च ये चान्ये संकीर्णाः पापयोनयः
ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖ਼ਤਰੀ, ਵੈਸ਼, ਸ਼ੂਦਰ—ਅਤੇ ਜੋ ਵਰਣ-ਸੰਕਰ ਹੋ ਗਏ ਹਨ; ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ, ਮਲੇਛ ਅਤੇ ਹੋਰ—ਇਹ ਸਭ ਮਿਲੇ-ਜੁਲੇ ਸਮੂਹ, ਪਾਪ-ਯੋਨੀ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਹੋਏ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 32
कोटाः पिपीलिकाश्चैव ये चान्ये मृगपक्षिणः / कालेन निधनं प्राप्ता अविमुक्ते वरानने
ਹੇ ਵਰਾਨਨੇ! ਅਵਿਮੁਕਤ ਵਿੱਚ ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜੇ, ਚੀਟੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮ੍ਰਿਗ-ਪੰਛੀ ਵੀ ਕਾਲ ਦੇ ਵੱਸ ਹੋ ਕੇ ਮੌਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ ਹਨ।
Verse 33
चन्द्रार्धमौलयस्त्र्यक्षा महावृषभवाहनाः / शिवे मम पुरे देवि जायन्ते तत्र मानवाः
ਹੇ ਦੇਵੀ ਸ਼ਿਵੇ! ਮੇਰੇ ਉਸ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਰੁਦ੍ਰ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ—ਚੰਦਰਾਰਧ-ਮੌਲੀ, ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰ ਅਤੇ ਮਹਾਵ੍ਰਿਸ਼ਭ-ਵਾਹਨ।
Verse 34
नाविमुक्ते मृतः कश्चिन्नरकं याति किल्बिषी / ईश्वरानुगृहीता हि सर्वे यान्ति परां गतिम्
ਅਵਿਮੁਕਤ ਵਿੱਚ ਮਰਨ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਪਾਪੀ ਵੀ ਨਰਕ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਈਸ਼ਵਰ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਸਭ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 35
मोक्षं सुदुर्लभं मत्वा संसारं चातिभीषणम् / अश्मना चरणौ हत्वा वाराणस्यां वसेन्नरः
ਮੋਖ਼ਸ਼ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਲਭ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਜਾਣ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਵਾਰਾਣਸੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਲੋੜ ਪਏ ਤਾਂ ਪੱਥਰ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪੈਰ ਮਾਰ ਕੇ ਵੀ (ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਕੇ) ਉੱਥੇ ਟਿਕੇ ਰਹੇ।
Verse 36
दुर्लभा तपसा चापि पूतस्य परमेश्वरि / यत्र तत्र विपन्नस्य गतिः संसारमोक्षणी
ਹੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰੀ! ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਏ ਲਈ ਵੀ ਤੂੰ ਦੁਲਭ ਹੈਂ; ਪਰ ਵਿਪੱਤੀ ਵਿੱਚ ਪਏ ਲਈ ਤੂੰ ਜਿੱਥੇ ਕਿਤੇ ਵੀ ਹੋਵੇਂ, ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਸ਼ਰਨ-ਗਤੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈਂ।
Verse 37
प्रसादाज्जायते ह्येतन्मम शैलेन्द्रनन्दिनि / अप्रबुद्धा न पश्यन्ति मम मायाविमोहिताः
ਹੇ ਸ਼ੈਲੇਂਦ੍ਰਨੰਦਿਨੀ! ਇਹ ਤੱਤ-ਬੋਧ ਕੇਵਲ ਮੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹੀ ਉਪਜਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਅਪ੍ਰਬੁੱਧ ਹਨ, ਉਹ ਮੇਰੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਮੈਨੂੰ—ਪਰਮ ਸੱਚ ਨੂੰ—ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦੇ।
Verse 38
अविमुक्तं न सेवन्ति मूढा ये तमसावृताः / विण्मूत्ररेतसां मध्ये ते वसन्ति पुनः पुनः
ਜੋ ਮੂਰਖ ਤਮਸ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਵਿਮੁਕਤ ਦਾ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ। ਉਹ ਮਲ, ਮੂਤਰ ਅਤੇ ਰੇਤਸ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ—ਅਸ਼ੁਚਿ ਦੇਹ-ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ—ਮੁੜ ਮੁੜ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।
Verse 39
हन्यमानो ऽपि यो विद्वान् वसेद् विघ्नशतैरपि / स याति परमं स्थानं यत्र गत्वा न शोचति
ਜੋ ਵਿਦਵਾਨ ਮਾਰ ਖਾਂਦਿਆਂ ਵੀ, ਸੈਂਕੜੇ ਵਿਘਨਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਫਿਰ ਸ਼ੋਕ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
Verse 40
जन्ममृत्युजरामुक्तं परं याति शिवालयम् / अपुनर्मरणानां हि सा गतिर्मोक्षकाङ्क्षिणाम् / यां प्राप्य कृतकृत्यः स्यादिति मन्यन्ति पण्डताः
ਜਨਮ, ਮੌਤ ਅਤੇ ਬੁਢਾਪੇ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਸਾਧਕ ਪਰਮ ਸ਼ਿਵਾਲਯ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਮੋਖਸ਼-ਕਾਂਖੀਆਂ ਦੀ ਗਤੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਮੁੜ ਮੌਤ ਵੱਲ ਵਾਪਸੀ ਨਹੀਂ; ਉਸ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਕ੍ਰਿਤਕ੍ਰਿਤ੍ਯ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਉਂ ਪੰਡਿਤ ਆਖਦੇ ਹਨ।
Verse 41
न दानैर्न तपोभिश्च न यज्ञैर्नापि विद्यया / प्राप्यते गतिरुत्कृष्टा याविमुक्ते तु लभ्यते
ਨਾ ਦਾਨਾਂ ਨਾਲ, ਨਾ ਤਪ ਨਾਲ, ਨਾ ਯੱਗਾਂ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੇਵਲ ਵਿਦਿਆ ਨਾਲ ਉੱਤਮ ਗਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਮੁਕਤੀ—ਮੁਕਤੀ—ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 42
नानावर्णा विवर्णाश्च चण्डालाद्या जुगुप्सिताः / किल्बिषैः पूर्णदेहा ये विशिष्टैः पातकैस्तथा / भेषजं परमं तेषामविमुक्तं विदुर्बुधाः
ਅਨੇਕ ਵਰਣਾਂ ਦੇ ਅਤੇ ਪਤਿਤ ਹਾਲਤ ਵਾਲੇ—ਚੰਡਾਲ ਆਦਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਘਿਨ ਨਾਲ ਵੇਖਦੇ ਹਨ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੇਹ ਪਾਪਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹਾਪਾਤਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਜਾਪਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਵੀ ਗਿਆਨੀ ਅਵਿਮੁਕਤ (ਕਾਸ਼ੀ) ਨੂੰ ਪਰਮ ਔਖਧ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਇਲਾਜ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।
Verse 43
अविमुक्तं परं ज्ञानमविमुक्तं परं पदम् / अविमुक्तं परं तत्त्वमविमुक्तं परं शिवम्
ਅਵਿਮੁਕਤ ਹੀ ਪਰਮ ਗਿਆਨ ਹੈ; ਅਵਿਮੁਕਤ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਪਦ ਹੈ। ਅਵਿਮੁਕਤ ਹੀ ਪਰਮ ਤੱਤ ਹੈ; ਅਵਿਮੁਕਤ ਹੀ ਪਰਮ ਸ਼ਿਵ ਆਪ ਹਨ।
Verse 44
कृत्वा वै नैष्ठिकीं दीक्षामविमुक्ते वसन्ति ये / तेषां तत्परमं ज्ञानं ददाम्यन्ते परं पदम्
ਜੋ ਅਵਿਮੁਕਤ ਵਿੱਚ ਨੈਸ਼ਠਿਕੀ ਦੀਖਿਆ ਧਾਰ ਕੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਉਹ ਪਰਮ ਗਿਆਨ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵੇਲੇ ਪਰਮ ਪਦ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 45
प्रायागं नैमिषं पुण्यं श्रीशैलो ऽथ महालयः / केदारं भद्रकर्णं च गया पुष्करमेव च
ਪ੍ਰਯਾਗ, ਪਵਿੱਤਰ ਨੈਮਿਸ਼, ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੈਲ ਅਤੇ ਮਹਾਲਯ; ਕੇਦਾਰ, ਭਦ੍ਰਕਰਨ, ਗਯਾ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਕਰ ਵੀ—ਇਹ ਸਭ ਪੁੰਨ ਤੀਰਥ ਹਨ।
Verse 46
कुरुक्षेत्रं रुद्रकोटिर्नर्मदाम्रातकेश्वरम् / शालिग्रामं च कुब्जाम्रं कोकामुखमनुत्तमम् / प्रभासं विजयेशानं गोकर्णं भद्रकर्णकम्
ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ, ਰੁਦ੍ਰਕੋਟੀ, ਨਰਮਦਾ ਤਟ ਦਾ ਅਮ੍ਰਾਤਕੇਸ਼ਵਰ; ਸ਼ਾਲਿਗ੍ਰਾਮ ਅਤੇ ਕੁਬਜਾਮ੍ਰ; ਅਨੁੱਤਮ ਕੋਕਾਮੁਖ; ਪ੍ਰਭਾਸ, ਵਿਜਯੇਸ਼ਾਨ, ਗੋਕਰਨ ਅਤੇ ਭਦ੍ਰਕਰਨਕ—ਇਹ ਸਭ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਤੀਰਥ ਘੋਸ਼ਿਤ ਹਨ।
Verse 47
एतानि पुण्यस्थानानि त्रैलोक्ये विश्रुतानि ह / न यास्यन्ति परं मोक्षं वाराणस्यां यथा मृताः
ਇਹ ਪੁੰਨ-ਸਥਾਨ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ; ਪਰ ਉੱਥੇ ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਵਾਰਾਣਸੀ ਵਿੱਚ ਦੇਹ ਤਿਆਗਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਾਂਗ ਪਰਮ ਮੋਖ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦੇ।
Verse 48
वाराणस्यां विशेषेण गङ्गा त्रिपथगामिनी / प्रविष्टा नाशयेत् पापं जन्मान्तरशतैः कृतम्
ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਵਾਰਾਣਸੀ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਪਥਗਾਮਿਨੀ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਉਤਰ ਕੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸੈਂਕੜੇ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਕੀਤੇ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 49
अन्यत्र सुलभा गङ्गा श्राद्धं दानं तपो जपः / व्रतानि सर्वमेवैतद् वाराणस्यां सुदुर्लभम्
ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਗੰਗਾ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ਰਾਧ, ਦਾਨ, ਤਪ, ਜਪ ਅਤੇ ਵਰਤ ਵੀ; ਪਰ ਵਾਰਾਣਸੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਭ (ਸਿੱਧ ਫਲ ਸਮੇਤ) ਬਹੁਤ ਦੁਲਭ ਹਨ।
Verse 50
यजेत जुहुयान्नित्यं ददात्यर्चयते ऽमरान् / वायुभक्षश्च सततं वाराणस्यां स्तितो नरः
ਵਾਰਾਣਸੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਨਿੱਤ ਯਜਨ ਕਰੇ, ਹੋਮ ਦੀਆਂ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇਵੇ, ਦਾਨ ਕਰੇ, ਅਮਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਸਦਾ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਮਾਨੋ ਵਾਯੂ-ਆਹਾਰ ਨਾਲ ਜੀਵੇ।
Verse 51
यदि पापो यदि शठो यदि वाधार्मिको नरः / वाराणसीं समासाद्य पुनाति सकलं नरः
ਮਨੁੱਖ ਪਾਪੀ ਹੋਵੇ, ਧੋਖੇਬਾਜ਼ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਧਾਰਮੀ ਹੋਵੇ—ਵਾਰਾਣਸੀ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਸੱਤਾ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 52
वाराणस्यां महादेवं येर्ऽचयन्ति स्तुवन्ति वै / सर्वपापविनिर्मुक्तास्ते विज्ञेया गणेश्वराः
ਜੋ ਕਾਸ਼ੀ (ਵਾਰਾਣਸੀ) ਵਿੱਚ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਿਵ-ਗਣਾਂ ਵਿੱਚ ਗਣੇਸ਼ਵਰ (ਗਣਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ) ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 53
अन्यत्र योगज्ञानाभ्यां संन्यासादथवान्यतः / प्राप्यते तत् परं स्थानं सहस्त्रेणैव जन्मना
ਯੋਗ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀਦਾਇਕ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ—ਜਾਂ ਸੰਨਿਆਸ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਉਪਾਯ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ—ਉਹ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਹਜ਼ਾਰ ਜਨਮਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 54
ये भक्ता देवदेवेशे वाराणस्यां वसन्ति वै / ते विन्दन्ति परं मोक्षमेकेनैव तु जन्मना
ਜੋ ਭਗਤ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵੇਸ਼ਵਰ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠਾ ਰੱਖ ਕੇ ਕਾਸ਼ੀ (ਵਾਰਾਣਸੀ) ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪਰਮ ਮੁਕਤੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਇੱਕੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
Verse 55
यत्र योगस्तथा ज्ञानं मुक्तिरेकेन जन्मना / अविमुक्तं समासाद्य नान्यद् गच्छेत् तपोवनम्
ਜਿੱਥੇ ਯੋਗ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਇੱਕੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤੀ ਹੈ। ਅਵਿਮੁਕਤ (ਕਾਸ਼ੀ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਤਪੋਵਨ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।
Verse 56
यतो मया न मुक्तं तदविमुक्तं ततः स्मृतम् / तदेव गुह्यं गुह्यानामेतद् विज्ञाय मुच्यते
ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ‘ਅਵਿਮੁਕਤ’ (ਕਦੇ ਨਾ ਛੱਡਿਆ ਹੋਇਆ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਭੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਭੇਦ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 57
ज्ञानाज्ञानाभिनिष्ठानां परमानन्दमिच्छताम् / या गतिर्विहिता सुभ्रु साविमुक्ते मृतस्य तु
ਹੇ ਸੁਭ੍ਰੂ! ਗਿਆਨ-ਨਿਸ਼ਠ ਅਤੇ ਸਾਧਨਾ/ਕਰਮ-ਨਿਸ਼ਠ, ਜੋ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਜੋ ਗਤੀ ਵਿਧਾਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਅਵਿਮੁਕਤ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਦੇਹ ਤਿਆਗਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਉਹੀ ਪਰਮ ਗਤੀ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Verse 58
यानि चैवाविमुक्तस्य देहे तूक्तानि कृत्स्नशः / पुरी वाराणसी तेभ्यः स्थानेभ्यो ह्यधिकाशुभा
ਅਵਿਮੁਕਤ ਦੇ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਜਿਹੜੇ ਜਿਹੜੇ ਤੀਰਥ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਨਾਲੋਂ ਕਾਸ਼ੀਪੁਰੀ ਵਾਰਾਣਸੀ ਹੋਰ ਵੀ ਅਧਿਕ ਸ਼ੁਭ ਹੈ।
Verse 59
यत्र साक्षान्महादेवो देहान्ते स्वयमीश्वरः / व्याचष्टे तारकं ब्रह्म तत्रैव ह्यविमुक्तकम्
ਜਿੱਥੇ ਦੇਹ ਦੇ ਅੰਤ ਸਮੇਂ ਆਪ ਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਮਹਾਦੇਵ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਹੋ ਕੇ ‘ਤਾਰਕ ਬ੍ਰਹਮ’ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਹੀ ਥਾਂ ‘ਅਵਿਮੁਕਤਕ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 60
यत् तत् परतरं तत्त्वमविमुक्तमिति श्रुतम् / एकेन जन्मना देवि वाराणस्यां तदाप्नुयात्
ਹੇ ਦੇਵੀ! ਜੋ ਪਰਮ ਤੱਤ ‘ਅਵਿਮੁਕਤ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰੁਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ—ਵਾਰਾਣਸੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਇਕੋ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਉਸੇ ਪਰਮ ਤੱਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 61
भ्रूमध्ये नाभिमध्ये च हृदये चैव मूर्धनि / यथाविमुक्तादित्ये वाराणस्यां व्यवस्थितम्
ਭ੍ਰੂ-ਮੱਧ, ਨਾਭੀ-ਮੱਧ, ਹਿਰਦੇ ਅਤੇ ਸਿਰ ਦੇ ਸ਼ਿਖਰ ਵਿੱਚ—ਜਿਵੇਂ ਅਵਿਮੁਕਤ ਵਿੱਚ (ਮੋਖਸ਼ਦਾਇਨੀ ਸਨਿਧੀ) ਸਥਿਤ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਰਾਣਸੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ।
Verse 62
वरणायास्तथा चास्या मध्ये वाराणसी पुरी / तत्रैव संस्थितं तत्त्वं नित्यमेवाविमुक्तकम्
ਵਰਣਾ ਤੇ ਅਸੀ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪਵਿੱਤਰ ਵਾਰਾਣਸੀ ਪੁਰੀ ਵੱਸਦੀ ਹੈ। ਓਥੇ ਹੀ ਪਰਮ ਤੱਤ ਸਦਾ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ—ਉਹੀ ਨਿੱਤ ‘ਅਵਿਮੁਕਤ’ ਪਾਵਨ ਧਰਤੀ ਹੈ।
Verse 63
वाराणस्याः परं स्थानं न भूतं न भविष्यति / यत्र नारायणो देवो महादेवो दिवेश्वरः
ਵਾਰਾਣਸੀ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਕੋਈ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਮ ਨਾ ਕਦੇ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਨਾ ਕਦੇ ਹੋਵੇਗਾ—ਜਿੱਥੇ ਆਪ ਨਾਰਾਇਣ ਦੇਵ ਵਿਹਾਜਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਈਸ਼ਵਰ ਮਹਾਦੇਵ ਵੀ ਦਿਵ੍ਯ ਸਰਵਰਾਜ ਵਜੋਂ ਉਥੇ ਹਨ।
Verse 64
तत्र देवाः सगन्धर्वाः सयक्षोरगराक्षसाः / उपासते मां सततं देवदेवं पितामहम्
ਉੱਥੇ ਦੇਵਗਣ—ਗੰਧਰਵਾਂ, ਯਕਸ਼ਾਂ, ਉਰਗਾਂ (ਨਾਗਾਂ) ਅਤੇ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਸਮੇਤ—ਮੈਨੂੰ, ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਅਤੇ ਆਦਿ ਪਿਤਾਮਹ ਨੂੰ, ਸਦਾ ਉਪਾਸਦੇ ਹਨ।
Verse 65
महापातकिनो ये च ये तेभ्यः पापकृत्तमाः / वाराणसीं समासाद्य ते यान्ति परमां गतिम्
ਜੋ ਮਹਾਪਾਤਕੀ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਪਾਪਕਰਮੀ ਹਨ—ਉਹ ਵੀ ਵਾਰਾਣਸੀ (ਕਾਸ਼ੀ) ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
Verse 66
तस्मान्मुमुक्षुर्नियतो वसेद् वै मरणान्तिकम् / वाराणस्यां महादेवाज्ज्ञानं लब्ध्वा विमुच्यते
ਇਸ ਲਈ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਇੱਛੁਕ ਸਾਧਕ ਨਿਯਮ-ਧਰਮ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਉੱਥੇ ਹੀ ਵੱਸੇ; ਕਿਉਂਕਿ ਵਾਰਾਣਸੀ ਵਿੱਚ ਮਹਾਦੇਵ ਤੋਂ ਮੁਕਤਿਕਾਰਕ ਗਿਆਨ ਪਾ ਕੇ ਉਹ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 67
किन्तु विघ्ना भविष्यन्ति पापोपहतचेतसः / ततो नैव चरेत् पापं कायेन मनसा गिरा
ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚਿੱਤ ਪਾਪ ਨਾਲ ਘਾਇਲ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਵਿਘਨ ਉੱਠਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਦੇਹ, ਮਨ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਕਦੇ ਵੀ ਪਾਪ ਨਾ ਕਰ।
Verse 68
एतद् रहस्यं वेदानां पुराणानां च सुव्रताः / अविमुक्ताश्रयं ज्ञानं न कश्चिद् वेत्ति तत्त्वतः
ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤ ਵਾਲਿਓ, ਇਹੀ ਵੇਦਾਂ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਦਾ ਗੁਪਤ ਭੇਦ ਹੈ; ਅਵਿਮੁਕਤ ਨੂੰ ਆਸਰਾ ਕਰਕੇ ਜੋ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਤੱਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ।
Verse 69
देवतानामृषीणां च शृण्वतां परमेष्ठिनाम् / देव्यै देवेन कथितं सर्वपापविनाशनम्
ਦੇਵਤਿਆਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਪਰਮੇਸ਼ਠੀਆਂ ਦੇ ਸੁਣਦੇ ਹੋਏ, ਦੇਵ ਨੇ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਇਹ ਸਰਵ-ਪਾਪ-ਨਾਸਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਿਹਾ।
Verse 70
यथा नारायणः श्रेष्ठो देवानां पुरुषोत्तमः / यथेश्वराणां गिरिशः स्थानानां चैतदुत्तमम्
ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਨਾਰਾਇਣ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਈਸ਼ਵਰਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਰੀਸ਼ (ਸ਼ਿਵ) ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ; ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਸਥਾਨ ਉੱਤਮ ਹੈ।
Verse 71
यैः समाराधितो रुद्रः पूर्वस्मिन्नेव जन्मनि / ते विन्दन्ति परं क्षेत्रमविमुक्तं शिवालयम्
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਵਿਧੀਵਤ ਆਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਉਹੀ ਪਰਮ ਖੇਤਰ—ਅਵਿਮੁਕਤ, ਸ਼ਿਵਾਲਯ—ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 72
कलिकल्मषसंभूता येषामुपहता मतिः / न तेषां वेदितुं शक्यं स्थानं तत् परमेष्ठिनः
ਕਲਿਯੁਗ ਦੇ ਕਲਮਸ਼ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਮਾਰੀ ਗਈ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਉਸ ਪਰਮ ਧਾਮ ਨੂੰ ਜਾਣ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ।
Verse 73
ये स्मरन्ति सदा कालं विन्दन्ति च पुरीमिमाम् / तेषां विनश्यति क्षिप्रमिहामुत्र च पातकम्
ਜੋ ਸਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਪੁਰੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਪ ਇੱਥੇ ਵੀ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਛੇਤੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 74
यानि चेह प्रकुर्वन्ति पातकानि कृतालयाः / नाशयेत् तानि सर्वाणि देवः कालतनुः शिवः
ਇੱਥੇ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਜੋ ਜੋ ਪਾਪ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਕਾਲ-ਸਰੂਪ ਦੇਵ ਸ਼ਿਵ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 75
आगच्छतामिदं स्थानं सेवितुं मोक्षकाङ्क्षिणाम् / मृतानां च पुनर्जनम् न भूयो भवसागरे
ਮੋਖ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਇਸ ਸਥਾਨ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਭਗਤੀ ਲਈ ਆਉਣ; ਜੋ ਇੱਥੇ ਮਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਵ-ਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
Verse 76
तस्मात् सर्वप्रयत्नेन वाराणस्यां वसेन्नरः / योगी वाप्यथवायोगी पापी वा पुण्यकृत्तमः
ਇਸ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਹਰ ਯਤਨ ਨਾਲ ਵਾਰਾਣਸੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਚਾਹੇ ਉਹ ਯੋਗੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਯੋਗੀ, ਪਾਪੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪੁੰਨਕਰਮੀ।
Verse 77
न वेदवचनात् पित्रोर्न चैव गुरुवादतः / मतिरुत्क्रमणीया स्यादविमुक्तगतिं प्रति
ਵੇਦ-ਵਚਨਾਂ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ, ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਜਾਂ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸਲਾਹ ਨਾਲ ਵੀ—ਅਵਿਮੁਕਤ-ਗਤੀ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਸੰਕਲਪ ਕਦੇ ਨਾ ਡੋਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 78
सूत उवाच इत्येवमुक्त्वा भगवान् व्यासो वेदविदां वरः / सहैव शिष्यप्रवरैर्वाराणस्यां चचार ह
ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ, ਵੇਦ-ਵਿਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਭਗਵਾਨ ਵਿਆਸ ਆਪਣੇ ਉੱਤਮ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਵਾਰਾਣਸੀ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਣ ਲੱਗ ਪਏ।
Frequently Asked Questions
It acknowledges multiple disciplines but elevates a ‘most secret’ mokṣa-dharma centered on Avimukta: in Kāśī, worship, japa, dāna, tapas, study, and jñāna become imperishable and culminate in liberation—especially through Śiva’s final transmission of Tāraka Brahman.
Rituals, gifts, austerities, and learning are praised yet declared insufficient for the highest destiny by themselves; the chapter insists the supreme state is obtained through vimukti—realized liberation—granted decisively in Avimukta by Śiva’s grace and saving instruction.
No. It explicitly includes mixed castes, women, mlecchas, and even beings like insects as falling under Kāśī’s Time-power and salvific scope, portraying Avimukta as the ‘supreme medicine’ even for those marked by grave sins.
Other tīrthas are revered, but the chapter claims that dying in them does not yield liberation ‘in the same way’ as dying in Vārāṇasī, where Śiva directly gives Tāraka Brahman and where sin-destruction and perfected religious fruit are said to be uniquely concentrated.