Adhyaya 28
Kali-yuga Doṣas, the Supremacy of Rudra as Refuge, and the Closure of the Manvantara Teaching
ਪਿਛਲੇ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਆਸ ਤਿਸ਼੍ਯ/ਕਲੀਯੁਗ ਦੇ ਲੱਛਣ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞਕਰਮ ਵਿੱਚ ਅਵਿਵਸਥਾ, ਦੁੱਭਿਖ਼‑ਅਨਾਵ੍ਰਿਸ਼ਟੀ‑ਰੋਗਾਂ ਨਾਲ ਡਰ, ਵੇਦ ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੌਤ‑ਸਮਾਰਤ ਆਚਾਰ ਦਾ ਹ੍ਰਾਸ। ਵਰਣਾਸ਼੍ਰਮ ਦੀ ਤੀਖੀ ਸਮੀਖਿਆ ਵਿੱਚ ਦਵਿਜਾਂ ਦਾ ਦੁਰਾਚਾਰ, ਵਿਧੀਆਂ ਦਾ ਸੰਕਰ, ਅਤੇ ਬਾਹਰੋਂ ਤਿਆਗੀ ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਖੋਖਲੀ ਧਾਰਮਿਕਤਾ ਨੂੰ ਕਾਲ-ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਯੁਗਾਂਤ ਦੋਸ਼ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਗ੍ਰੰਥ ਉਪਾਅ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਕਲੀ ਵਿੱਚ ਰੁਦ੍ਰ/ਮਹਾਦੇਵ ਹੀ ਪਰਾਤਪਰ ਪ੍ਰਭੂ, ਇਕਮਾਤ੍ਰ ਸ਼ੁੱਧਿਕਰਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਰਨ ਹਨ; ਨਮਸਕਾਰ, ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਦਾਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫਲਦਾਇਕ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਲੰਮੀ ਸਤੁਤੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਤਮਕ ਅਤੇ ਯੋਗਾਤਮਕ ਸਰੂਪ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਤਾਰਕ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਪਦੇਸ਼ ਅੱਗੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਮਨਵੰਤਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਕਲਪ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣ ਨਾਲ ਸਭ ਚਕਰਾਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਸਮਝ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਰਜੁਨ ਦੀ ਅਡੋਲ ਭਗਤੀ, ਵਿਆਸ ਦਾ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ, ਅਤੇ ਵਿਆਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਪ੍ਰਕਟ ਰੂਪ ਮੰਨਣ ਦੀ ਸਪਸ਼ਟ ਪੁਸ਼ਟੀ—ਇਹ ਸਭ ਅਗਲੇ ਧਰਮ‑ਭਗਤੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰਤਾ ਲਈ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।
Shlokas
Verse 1
इती श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे सप्तविंशो ऽध्यायः व्यास उवाच तिष्ये मायामसूयां च वधं चैव तपस्विनाम् / साधयन्ति नरा नित्यं तमसा व्याकुलीकृताः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਕੂਰਮਪੁਰਾਣ ਦੀ ਛਟਸਾਹਸਤ੍ਰੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਪੂਰਵ-ਵਿਭਾਗ ਦਾ ਸਤਾਈਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਤਿਸ਼੍ਯ (ਕਲੀ) ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਤਮਸ ਨਾਲ ਵਿਅਾਕੁਲ ਮਨੁੱਖ ਨਿੱਤ ਕਪਟ-ਮਾਇਆ, ਅਸੂਯਾ ਅਤੇ ਤਪਸਵੀਆਂ ਦੇ ਵਧ ਤੱਕ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 2
कलौ प्रमारको रोगः सततं क्षुद् भयं तथा / अनावृष्टिभयं घोरं देशानां च विपर्ययः
ਕਲੀ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਮਾਰਕ ਰੋਗ ਫੈਲਣਗੇ; ਸਦਾ ਭੁੱਖ ਦਾ ਡਰ ਰਹੇਗਾ, ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਅਨਾਵ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਭਯ ਵੀ ਹੋਵੇਗਾ; ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਉਲਟ-ਪੁਲਟ ਤੇ ਅਵਿਵਸਥਾ ਛਾ ਜਾਵੇਗੀ।
Verse 3
अधार्मिका अनाचारा महाकोपाल्पचेतसः / अनृतं वदन्ति ते लुब्धास्तिष्ये जाताः सुदुः प्रजाः
ਤਿਸ਼੍ਯ (ਕਲੀ) ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ—ਅਧਰਮੀ, ਅਨਾਚਾਰੀ, ਮਹਾ ਕ੍ਰੋਧੀ ਅਤੇ ਅਲਪ ਬੁੱਧੀ; ਲੋਭ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਝੂਠ ਬੋਲਦੇ ਹਨ।
Verse 4
दुरिष्टैर्दुरधीतैश्च दुराचारैर्दुरागमैः / विप्राणां कर्मदोषैश्च प्रजानां जायते भयम्
ਦੁਸ਼ਟ ਯੱਗ, ਕੁਪਾਠ, ਦੁਰਾਚਾਰ ਅਤੇ ਉਲਟੇ ਆਗਮਾਂ ਕਰਕੇ—ਅਤੇ ਵਿਪਰਾਂ ਦੇ ਕਰਮ-ਦੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ—ਪ੍ਰਜਾ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਭੈ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 5
नाधीयते कलौ वेदान् न यजन्ति द्विजातयः / यजन्त्यन्यायतो वेदान् पठन्ते चाल्पबुद्धयः
ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਯਥਾਵਿਧਿ ਅਧਿਐਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਦਵਿਜ ਯੱਗ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ; ਅਲਪ-ਬੁੱਧੀ ਲੋਕ ਵੇਦ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਵੀ ਵਿਧੀ-ਵਿਰੁੱਧ ਤੇ ਅਨਿਆਇਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 6
शूद्राणां मन्त्रयौनैश्च संबन्धो ब्राह्मणैः सह / भविष्यति कलौ तस्मिञ् शयनासनभोजनैः
ਉਸ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਦਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨਾਲ ਮੰਤ੍ਰ-ਕਰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਅਤੇ ਯੌਨ ਸੰਬੰਧਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਨਾਤਾ ਬਣੇਗਾ; ਅਤੇ ਸੇਜ, ਆਸਨ ਤੇ ਭੋਜਨ ਵੀ ਸਾਂਝੇ ਕਰਨਗੇ।
Verse 7
राजानः सूद्रभूयिष्ठा ब्राह्मणान् बाधयन्ति च / भ्रूणहत्या वीरहत्या प्रजायेते नरेश्वर
ਹੇ ਨਰੇਸ਼ਵਰ! ਰਾਜੇ ਸ਼ੂਦਰ-ਸਮਾਨ ਆਚਰਨ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰਨਗੇ; ਅਤੇ ਇਸ ਅਧਰਮ ਤੋਂ ਭ੍ਰੂਣ-ਹਤਿਆ ਤੇ ਵੀਰ-ਹਤਿਆ ਵਰਗੇ ਪਾਪ ਪੈਦਾ ਹੋਣਗੇ।
Verse 8
स्नानं होमं जपं दानं देवतानां तथार्ऽचनम् / अन्यानि चैव कर्माणि न कुर्वन्ति द्विजातयः
ਸਨਾਨ, ਹੋਮ, ਜਪ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਅਰਚਨਾ—ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਿਧੀ-ਨਿਯਤ ਕਰਮ—ਦਵਿਜ ਲੋਕ ਯਥਾਵਿਧਿ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।
Verse 9
विनिन्दन्ति महादेवं ब्राह्मणान् पुरुषोत्तमम् / आम्नायधर्मशास्त्राणि पुराणानि कलौ युगे
ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਮਹਾਦੇਵ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਨਗੇ; ਅਤੇ ਆਮਨਾਯ ਪਰੰਪਰਾ, ਧਰਮਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਤੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਤਿਰਸਕਾਰਣਗੇ।
Verse 10
कुर्वन्त्यवेददृष्टानि कर्माणि विविधानि तु / स्वधर्मे ऽभिरुचिर्नैव ब्राह्मणानां प्रिजायते
ਉਹ ਵੇਦ-ਅਨੁਮਤ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਅਨੇਕਾਂ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸ੍ਵਧਰਮ ਵੱਲ ਸੱਚੀ ਰੁਚੀ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
Verse 11
कुशीलचर्याः पाषण्डैर्वृथारूपैः समावृताः / बहुयाचनको लोको भविष्यति परस्परम्
ਲੋਕ ਨੀਚ ਚਾਲ-ਚਲਨ ਅਤੇ ਪਾਖੰਡੀਆਂ ਦੇ ਖੋਖਲੇ ਭੇਖ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਜਾਣਗੇ; ਸਮਾਜ ਪਰਸਪਰ ਇਕ ਦੂਜੇ ਕੋਲੋਂ ਲਗਾਤਾਰ ਬਹੁਤ ਮੰਗਣ ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।
Verse 12
अट्टशूला जनपदाः शिवशूलाश्चतुष्पथाः / प्रमदाः केशशूलिन्यो भविष्यन्ति कलौ युगे
ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼-ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ‘ਅੱਟਸ਼ੂਲ’ ਵਰਗੀਆਂ ਤੀਖੀਆਂ ਪੀੜਾਂ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਹੋਣਗੇ; ਚੌਰਾਹੇ ‘ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ੂਲ’ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਹੋਣਗੇ; ਅਤੇ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਕੇਸ਼-ਪੀੜ ਨਾਲ ਤੜਪਣਗੀਆਂ।
Verse 13
शुक्लदन्ताजिनाख्याश्च मुण्डाः काषायवाससः / शूद्रा धर्मं चरिष्यन्ति युगान्ते समुपस्थिते
ਯੁਗਾਂਤ ਨੇੜੇ ਆਉਣ ਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ‘ਧਰਮ’ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰਨ ਲੱਗਣਗੇ; ਚਿੱਟੇ ਦੰਦ ਦਿਖਾਉਂਦੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ‘ਅਜਿਨਧਾਰੀ’ ਕਹਿੰਦੇ, ਮੁੰਡਿਤ ਸਿਰ ਅਤੇ ਕਾਸ਼ਾਇ ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ ਹੋਏ।
Verse 14
शस्यचौरा भविष्यन्ति तथा चैलाभिमर्षिणः / चौराश्चौरस्य हर्तारो हर्तुर्हर्ता तथापरः
ਖੜ੍ਹੀ ਫ਼ਸਲ ਚੁਰਾਉਣ ਵਾਲੇ ਚੋਰ ਹੋਣਗੇ ਅਤੇ ਕੱਪੜੇ ਝਪਟਣ ਵਾਲੇ ਵੀ। ਚੋਰ ਚੋਰ ਨੂੰ ਲੁੱਟਣਗੇ; ਅਤੇ ਇੱਕ ਲੁਟੇਰਾ ਦੂਜੇ ਲੁਟੇਰੇ ਤੋਂ ਲੁੱਟਿਆ ਜਾਵੇਗਾ—ਲੁੱਟ ਉੱਤੇ ਲੁੱਟ ਹੋਵੇਗੀ।
Verse 15
दुः खप्रचुरताल्पायुर्देहोत्सादः सरोगता / अधर्माभिनिवेशित्वात् तमोवृत्तं कलौ स्मृतम्
ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਜੀਵ ਅਧਰਮ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਹੀ ਚਿਮੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਯੁਗ ਤਾਮਸਿਕ ਅਵਸਥਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਦੁੱਖ ਦੀ ਬਹੁਲਤਾ, ਅਲਪ ਆਯੁ, ਦੇਹ ਦਾ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋਣਾ ਅਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਰੋਗ।
Verse 16
काषायिणो ऽथ निर्ग्रन्थास्तथा कापालिकाश्च ये / वेदविक्रयिणश्चान्ये तीर्थविक्रयिणः परे
ਤਦ ਕੇਵਲ ਕੇਸਰੀ (ਕਾਸ਼ਾਇ) ਚੋਲਾ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲੇ, ‘ਨਿਰਗ੍ਰੰਥ’ ਕਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ, ਅਤੇ ਖੋਪੜੀ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਾਪਾਲਿਕ ਵੀ ਹੋਣਗੇ। ਕੁਝ ਵੇਦ ਦਾ ਵਪਾਰ ਕਰਨਗੇ ਅਤੇ ਕੁਝ ਤੀਰਥ ਵੇਚਣਗੇ—ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਤੱਬ ਨੂੰ ਵੀ ਸੌਦਾ ਬਣਾ ਦੇਣਗੇ।
Verse 17
आसनस्थान् द्विजान् दृष्ट्वा न चलन्त्यल्पबुद्धयः / ताडयन्ति द्विजेन्द्रांश्च शूद्रा राजोपजीविनः
ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਦਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਅਲਪ-ਬੁੱਧੀ ਲੋਕ ਆਦਰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਉੱਠਦੇ; ਅਤੇ ਰਾਜ-ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਜੀਊਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ੂਦਰ ਤਾਂ ਦਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਵੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 18
उच्चासनस्थाः शूद्रास्तु द्विजमध्ये परन्तप / ज्ञात्वा न हिंसते राजा कलौ कालबलेन तु
ਹੇ ਪਰੰਤਪ! ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ੂਦਰ ਵੀ ਦਵਿਜਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਉੱਚੇ ਆਸਨ ਤੇ ਬੈਠਣਗੇ; ਪਰ ਰਾਜਾ ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਕਿ ਇਹ ਕਾਲ-ਬਲ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੈ, ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ।
Verse 19
पुष्पैश्च हसितैश्चैव तथान्यैर्मङ्गलैर्द्विजाः / शूद्रानभ्यर्चयन्त्यल्पश्रुतभग्यबलान्विताः
ਘੱਟ ਵਿਦਿਆ, ਘੱਟ ਭਾਗ ਅਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਵਿਵੇਕ ਵਾਲੇ ਕੁਝ ਦਵਿਜ ਫੁੱਲਾਂ, ਹਾਸੇ ਅਤੇ ਹੋਰ (ਕਥਿਤ) ਮੰਗਲ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਦੀ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।
Verse 20
न प्रेक्षन्ते ऽर्चितांश्चापि शूद्रा द्विजवरान् नृप / सेवावसरमालोक्य द्वारि तिष्ठन्ति च द्विजाः
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਜਦੋਂ ਉੱਤਮ ਦਵਿਜਾਂ ਦਾ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਆਦਰ ਹੋ ਵੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਸ਼ੂਦਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਢੰਗ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ; ਅਤੇ ਦਵਿਜ ਸੇਵਾ ਦਾ ਮੌਕਾ ਵੇਖ ਕੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੇ ਖੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 21
वाहनस्थान् समावृत्य शूद्राञ् शूद्रोपजीविनः / सेवन्ते ब्राह्मणास्तत्र स्तुवन्ति स्तुतिभिः कलौ
ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਜੀਊਣ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਾਹਨਾਂ ਦੇ ਥਾਂ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨਗੇ ਅਤੇ ਚਾਟੂਕਾਰ ਸਿਫ਼ਤਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਨਗੇ।
Verse 22
अध्यापयन्ति वै वेदाञ् शूद्राञ् शूद्रोपजीविनः / पठन्ति वैदिकान् मन्त्रान् नास्तिक्यं घोरमाश्रिताः
ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਜੀਊਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਨੂੰ ਵੇਦ ਵੀ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਨਾਸਤਿਕਤਾ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਵੈਦਿਕ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 23
तपोयज्ञफलानां च विक्रेतारो द्विजोत्तमाः / यतयश्च भविष्यन्ति शतशो ऽथ सहस्त्रशः
ਹੇ ਦਵਿਜੋਤਮ! ਤਪ ਅਤੇ ਯਜ्ञ ਦੇ ਫਲ ਵੇਚਣ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੀ ਹੋਣਗੇ; ਅਤੇ ਯਤੀ-ਸੰਨਿਆਸੀ ਵੀ ਸੈਂਕੜਿਆਂ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਉੱਭਰ ਆਉਣਗੇ।
Verse 24
नाशयन्ति ह्यधीतानि नाधिगच्छन्ति चानघ / गायन्ति लौकिकैर्गानैर्दैवतानि नराधिप
ਹੇ ਅਨਘ! ਉਹ ਪੜ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਵੀ ਨਾਸ ਕਰ ਦੇਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਤੱਤ ਦਾ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦੇ। ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ! ਉਹ ਕੇਵਲ ਲੋਕਿਕ ਗੀਤਾਂ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਗਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 25
वामपाशुपताचारास्तथा वै पाञ्चरात्रिकाः / भविष्यन्ति कलौ तस्मिन् ब्राह्मणाः क्षत्रियास्तथा
ਉਸ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਵਾਮ-ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਆਚਾਰ ਦੇ ਪਾਲਣਹਾਰ ਅਤੇ ਪਾਂਚਰਾਤ੍ਰ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਰਤ—ਅਜੇਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਤੇ ਖੱਤਰੀ ਵੀ ਉੱਭਰਣਗੇ।
Verse 26
ज्ञानकर्मण्युपरते लोके निष्क्रियतां गते / कीटमूषकसर्पाश्च धर्षयिष्यन्ति मानवान्
ਜਦੋਂ ਲੋਕ ਸੱਚੇ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਧਰਮਕਰਮ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਯਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਣਗੇ, ਤਦ ਕੀੜੇ, ਚੂਹੇ ਅਤੇ ਸੱਪ ਵੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰਕੇ ਦਬਾ ਲੈਣਗੇ।
Verse 27
कुर्वान्ति चावताराणि ब्राह्मणानां कुलेषु वै / दधीचशापनिर्दग्धाः पुरा दक्षाध्वरे द्विजाः
ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਕੁਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਅਵਤਾਰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਦਕਸ਼ ਦੇ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦਵਿਜ ਦਧੀਚੀ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਸੜ ਗਏ ਸਨ।
Verse 28
निन्दन्ति च महादेवं तमसाविष्टचेतसः / वृथा धर्मं चरिष्यन्ति कलौ तस्मिन् युगान्तिके
ਉਸ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਯੁਗਾਂਤ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਤਮਸ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਮਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਨਗੇ; ਅਤੇ ਧਰਮ ਦਾ ਆਚਰਨ ਵੀ ਵਿਅਰਥ ਕਰਨਗੇ—ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੱਚ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਕੇਵਲ ਬਾਹਰੀ ਰਸਮ।
Verse 29
ये चान्ये शापनिर्दग्धा गौतमस्य महात्मनः / सर्वे ते च भविष्यन्ति ब्राह्मणाद्याः स्वजातिषु
ਮਹਾਤਮਾ ਗੌਤਮ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਜੋ ਹੋਰ ਲੋਕ ਦਗਧ ਹੋਏ ਸਨ, ਉਹ ਸਭ ਵੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਦਿ ਆਪਣੀਆਂ-ਆਪਣੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈਣਗੇ।
Verse 30
विनिन्दन्ति हृषीकेशं ब्राह्मणान् ब्रह्मवादिनः / वेदबाह्यव्रताचारा दुराचारा वृथाश्रमाः
ਉਹ ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਵਾਦੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਵੇਦ ਤੋਂ ਬਾਹਰਲੇ ਵਰਤ-ਆਚਾਰ ਧਾਰ ਕੇ ਦੁਰਾਚਾਰੀ ਬਣਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਾਮ ਮਾਤਰ ਆਸ਼ਰਮੀ ਰਹਿ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਸ਼ਰਮ ਜੀਵਨ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 31
मोहयन्ति जनान् सर्वान् दर्शयित्वा फलानि च / तमसाविष्टमनसो वैडालवृत्तिकाधमाः
ਫਲ ਦਿਖਾ ਕੇ ਉਹ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਮਨ ਵਾਲੇ ਉਹ ਅਧਮ ਬਿੱਲੀ ਵਰਗੀ ਕਪਟ ਤੇ ਚੋਰੀ ਦੀ ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਨਾਲ ਜੀਊਂਦੇ ਹਨ।
Verse 32
कलौ रुद्रो महादेवो लोकानामीश्वरः परः / न देवता भवेन्नृणां देवतानां च दैवतम्
ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਰੁਦ੍ਰ—ਮਹਾਦੇਵ—ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਪਰਮ ਈਸ਼ਵਰ ਹੈ; ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਹੋਰ ਕੋਈ ਦੇਵਤਾ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਉਹੀ ਪਰਮ ਦੈਵਤ ਹੈ।
Verse 33
करिष्यत्यवताराणि शङ्करो नीललोहितः / श्रौतस्मार्तप्रतिष्ठार्थं भक्तानां हितकाम्यया
ਸ਼੍ਰੌਤ ਅਤੇ ਸਮਾਰਤ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਲਈ, ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਨਾਲ, ਨੀਲਲੋਹਿਤ ਸ਼ੰਕਰ ਅਵਤਾਰ ਧਾਰੇਗਾ।
Verse 34
उपदेक्ष्यति तज्ज्ञानं शिष्याणां ब्रह्मसंज्ञितम् / सर्ववेदान्तसारं हि धर्मान् वेदनिदर्शितान्
ਉਹ ਚੇਲਿਆਂ ਨੂੰ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ-ਗਿਆਨ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰੇਗਾ—ਜੋ ਸਾਰੇ ਵੇਦਾਂਤ ਦਾ ਸਾਰ ਹੈ—ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਏ ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਧਰਮਾਂ ਦੀ ਵੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਵੇਗਾ।
Verse 35
ये तं विप्रा निषेवन्ते येन केनोपचारतः / विजित्यकलिजान् दोषान् यान्ति ते परमं पदम्
ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜਿਹੜੀ ਵੀ ਸੇਵਾ-ਉਪਚਾਰ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਲਿਯੁਗ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 36
अनायासेन सुमहत् पुण्यमाप्नोति मानवः / अनेकदोषदुष्टस्य कलेरेष महान् गुणः
ਘੱਟ ਜਿਹੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਅਨੇਕ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਦੂਸ਼ਿਤ ਕਲਿਯੁਗ ਦਾ ਇਹੀ ਮਹਾਨ ਗੁਣ ਹੈ।
Verse 37
तस्मात् सर्वप्रयत्नेन प्राप्य माहेश्वरं युगम् / विशेषाद् ब्राह्मणो रुद्रमीशानं शरणं व्रजेत्
ਇਸ ਲਈ ਹਰ ਸੰਭਵ ਯਤਨ ਨਾਲ ਮਾਹੇਸ਼ਵਰ ਯੁਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਰੁਦ੍ਰ—ਈਸ਼ਾਨ ਪ੍ਰਭੂ—ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 38
ये नमन्ति विरूपाक्षमीशानं कृत्तिवाससम् / प्रसन्नचेतसो रुद्रं ते यान्ति परमं पदम्
ਜੋ ਪ੍ਰਸੰਨ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਰੁਦ੍ਰ—ਵਿਰੂਪਾਖ਼ਸ਼, ਈਸ਼ਾਨ, ਕ੍ਰਿੱਤਿਵਾਸ—ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 39
यथा रुद्रनमस्कारः सर्वकर्मफलो ध्रुवम् / अन्यदेवनमस्कारान्न तत्फलमवाप्नुयात्
ਜਿਵੇਂ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਕੀਤਾ ਨਮਸਕਾਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸਭ ਧਰਮਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਫਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।
Verse 40
एवंविधे कलियुगे दोषाणामेकशोधनम् / महादेवनमस्कारो ध्यानं दानमिति श्रुतिः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦਾ ਇਕੋ ਸ਼ੋਧਨ ਹੈ—ਮਹਾਦੇਵ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਦਾਨ—ਇਹੀ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ।
Verse 41
तस्मादनीश्वरानन्यान् त्यक्त्वा देवं महेश्वरम् / समाश्रयेद् विरूपाक्षं यदीच्छेत् परमं पदम्
ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਸੱਚੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਨਹੀਂ, ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਜੇ ਪਰਮ ਪਦ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵਿਰੂਪਾਖਸ਼ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੇਵ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 42
नार्चयन्तीह ये रुद्रं शिवं त्रिदशवन्दितम् / तेषां दानं तपो यज्ञो वृथा जीवितमेव च
ਜੋ ਇੱਥੇ ਤ੍ਰਿਦਸ਼ਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵੰਦਿਤ ਰੁਦ੍ਰ-ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਦਾਨ, ਤਪ, ਯਜ्ञ ਸਭ ਵਿਅਰਥ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਵੀ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 43
नमो रुद्राय महते देवदेवाय शूलिने / त्र्यम्बकाय त्रिनेत्राय योगिनां गुरवे नमः
ਮਹਾਨ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ—ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਦੇਵ, ਸ਼ੂਲਧਾਰੀ; ਤ੍ਰਯੰਬਕ, ਤ੍ਰਿਨੇਤਰ; ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਨਮਹ।
Verse 44
नमो ऽस्तु वामदेवाय महादेवाय वेधसे / शंभवे स्थाणवे नित्यं शिवाय परमेष्ठिने / नमः शोमाय रुद्राय महाग्रासाय हेतवे
ਵਾਮਦੇਵ, ਮਹਾਦੇਵ, ਵਿਧਾਤਾ ਵੇਧਸ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਸ਼ੰਭੂ, ਸਥਾਣੂ, ਸ਼ਿਵ, ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਨੂੰ ਨਿੱਤ ਪ੍ਰਣਾਮ। ਸੋਮ, ਰੁਦ੍ਰ, ਮਹਾਗ੍ਰਾਸ ਅਤੇ ਆਦਿਕਾਰਣ ਹੇਤੂ ਨੂੰ ਨਮਹ।
Verse 45
प्रपद्ये ऽहं विरूपाक्षं शरण्यं ब्रह्मचारिणम् / महादेवं महायोगमीशानं चाम्बिकापतिम्
ਮੈਂ ਵਿਰੂਪਾਖ਼ਸ਼—ਸ਼ਰਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ—ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ; ਉਹੀ ਮਹਾਦੇਵ, ਮਹਾਯੋਗੀ, ਈਸ਼ਾਨ ਅਤੇ ਅੰਬਿਕਾ-ਪਤੀ ਹੈ।
Verse 46
योगिनां योगदातारं योगमायासमावृतम् / योगिनां कुरुमाचार्यं योगिगम्यं पिनाकिनम्
ਮੈਂ ਪਿਨਾਕੀ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਜੋ ਯੋਗੀਆਂ ਨੂੰ ਯੋਗ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਆਪਣੀ ਯੋਗਮਾਇਆ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹਨ, ਸਾਧਨਾ ਵਿੱਚ ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਆਚਾਰਯ ਹਨ, ਅਤੇ ਯੋਗ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 47
संसारतारणं रुद्रं ब्रह्माणं ब्रह्मणो ऽधिपम् / शाश्वतं सर्वगं ब्रह्मण्यं ब्राह्मणप्रियम्
ਮੈਂ ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਾਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਹਨ; ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ, ਸਰਬਵਿਆਪੀ, ਵੇਦ-ਧਰਮ ਦੇ ਪਾਲਕ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਿਯ।
Verse 48
कपर्दिनं कालमूर्तिममूर्ति परमेश्वरम् / एकमूर्ति महामूर्ति वेदवेद्यं दिवस्पतिम्
ਮੈਂ ਕਪਰਦੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਜੋ ਕਾਲ-ਮੂਰਤੀ ਹੈ ਪਰ ਅਮੂਰਤ ਵੀ; ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ; ਇਕ ਮੂਰਤੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਮਹਾ-ਮੂਰਤੀ; ਵੇਦਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਦਿਵ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਪਤੀ।
Verse 49
नीलकण्ठं विश्वमूर्ति व्यापिनं विश्वरेतसम् / कालाग्निं कालदहनं कामदं कामनाशनम्
ਨੀਲਕੰਠ, ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪ, ਸਰਬ-ਵਿਆਪੀ ਤੇ ਜਗਤ-ਬੀਜ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਕਾਲਾਗਨੀ, ਕਾਲ ਦਾ ਦਾਹਕ, ਵਰਦਾਤਾ ਅਤੇ ਕਾਮਨਾ-ਨਾਸਕ ਨੂੰ ਵੰਦਨਾ।
Verse 50
नमस्ये गिरिशं देवं चन्द्रावयवभूषणम् / विलोहितं लेलिहानमाहित्यं परमेष्ठिनम् / उग्रं पशुपतिं भीमं भास्करं तमसः परम्
ਚੰਦਰਮਾ ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਦਾ ਭੂਸ਼ਣ ਹੈ, ਉਸ ਗਿਰੀਸ਼ ਦੇਵ ਨੂੰ ਮੈਂ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਲਾਲਿਮਾ-ਵਰਨ, ਜ੍ਵਲੰਤ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਚਾਟ ਕੇ ਗ੍ਰਸ ਲੈਣ ਵਾਲੇ, ਸਰਬ-ਵਿਆਪੀ ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਨੂੰ; ਅਤੇ ਉਗ੍ਰ-ਭੀਮ ਪਸ਼ੁਪਤੀ, ਸੂਰਜ-ਸਮ ਤੇਜ, ਤਮਸ (ਅਗਿਆਨ) ਤੋਂ ਪਰੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਵੰਦਨਾ।
Verse 51
इत्येतल्लक्षणं प्रोक्तं युगानां वै समासतः / अतीतानागतानां वै यावन्मन्वन्तरक्षयः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਕਹੇ ਗਏ—ਬੀਤੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ—ਮਨਵੰਤਰ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ।
Verse 52
मन्वन्तरेण चैकेन सर्वाण्येवान्तराणि वै / व्याख्यातानि न संदेहः कल्पः कल्पेन चैव हि
ਇੱਕ ਹੀ ਮਨਵੰਤਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਅੰਤਰ-ਚੱਕਰ ਵੀ ਸਮਝ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਕ ਕਲਪ ਸਮਝਾਉਣ ਨਾਲ ਹੋਰ ਕਲਪ ਵੀ ਬੁੱਝੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਰੀਤ ਇੱਕੋ ਹੈ।
Verse 53
मन्वन्तरेषु सर्वेषु अतीतानागतेषु वै / तुल्याभिमानिनः सर्वे नामरूपैर्भवन्त्युत
ਸਾਰੇ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ—ਬੀਤੇ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ—ਸਭ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਅਹੰ-ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ; ਉਹ ਨਾਮ-ਰੂਪਾਂ ਰਾਹੀਂ ਮੁੜ ਮੁੜ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 54
एवमुक्तो भगवता किरीटी श्वेतवाहनः / बभार परमां भक्तिमीशाने ऽव्यभिचारिणीम्
ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਐਸਾ ਆਖਣ ਤੇ, ਕਿਰਟਧਾਰੀ ਸ਼ਵੇਤਵਾਹਨ ਵੀਰ ਨੇ ਈਸ਼ਾਨ ਵਿੱਚ ਪਰਮ, ਅਡੋਲ ਭਗਤੀ ਧਾਰਨ ਕੀਤੀ।
Verse 55
नमश्चकार तमृषिं कृष्णद्वैपायनं प्रभुम् / सर्वज्ञं सर्वकर्तारं स्क्षाद् विष्णुं व्यवस्थितम्
ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਰਿਸ਼ੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਦ੍ਵੈਪਾਯਨ ਪ੍ਰਭੂ (ਵਿਆਸ) ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ—ਜੋ ਸਰਵਜ੍ਞ, ਸਰਵਕਰਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਸਨ।
Verse 56
तमुवाच पुनर्व्यासः पाथं परपुरञ्जयम् / कराभ्यां सुशुभाभ्यां च संस्पृश्य प्रणतं मुनिः
ਫਿਰ ਮੁਨੀ ਵਿਆਸ ਨੇ ਨਮ੍ਰ ਹੋਏ ਪਰਪੁਰੰਜਯ ਪਾਥ ਨਾਲ ਕਿਹਾ; ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦੋ ਸੁੰਦਰ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਛੂਹ ਕੇ ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।
Verse 57
धन्यो ऽस्यनुगृहीतो ऽसि त्वादृशो ऽन्यो न विद्यते / त्रैलोक्ये शङ्करे नूनं भक्तः परपुरञ्जय
ਤੂੰ ਧੰਨ ਹੈਂ, ਤੈਥੋਂ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਹੋਈ ਹੈ; ਤੇਰੇ ਵਰਗਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਪਰਪੁਰੰਜਯ, ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸ਼ੰਕਰ ਦਾ ਭਗਤ ਹੈਂ।
Verse 58
दृष्टवानसि तं देवं विश्वाक्षं विश्वतोमुखम् / प्रत्यक्षमेव सर्वेशं रुद्रं सर्वजगद्गुरुम्
ਤੂੰ ਉਸ ਦੇਵ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਹੈ—ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਸ਼ਵ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੇ ਮੁਖ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲ ਹਨ—ਪ੍ਰਤੱਖ ਸਰਵੇਸ਼ ਰੁਦ੍ਰ ਦਾ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦਾ ਗੁਰੂ ਹੈ।
Verse 59
ज्ञानं तदैश्वरं दिव्यं यथावद् विदितं त्वया / स्वयमेव हृषीकेशः प्रीत्योवाच सनातनः
ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ, ਈਸ਼ਵਰੀ ਗਿਆਨ ਤੂੰ ਯਥਾਵਤ ਜਾਣ ਲਿਆ ਹੈ। ਤਦੋਂ ਸਨਾਤਨ ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਆਪ ਪ੍ਰੀਤਿ ਤੇ ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਬੋਲੇ।
Verse 60
गच्छ गच्छ स्वकं स्थानं न शोकं कर्तुमर्हसि / व्रजस्व परया भक्त्या शरण्यं शरणं शिवम्
ਜਾ—ਜਾ, ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਜਾ; ਤੈਨੂੰ ਸ਼ੋਕ ਕਰਨਾ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ। ਪਰਮ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਜਾ—ਉਹੀ ਸ਼ਰਨਾਗਤਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ।
Verse 61
एवमुक्त्वा स भगवाननुगृह्यार्जुनं प्रभुः / जगाम शङ्करपुरीं समाराधयितुं भवम्
ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਅਰਜੁਨ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਭਵ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਯਥਾਵਤ ਅਰਾਧਨਾ ਲਈ ਸ਼ੰਕਰਪੁਰੀ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ।
Verse 62
पाण्डवेयो ऽपि तद् वाक्यात् संप्राप्य शरणं शिवम् / संत्यज्य सर्वकर्माणि तद्भक्तिपरमो ऽभवत्
ਪਾਂਡਵੇਯ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਬਚਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਪਹੁੰਚਿਆ; ਸਭ ਕਰਮ ਤਿਆਗ ਕੇ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਪਰਾਇਣ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 63
नार्जुनेन समः शंभोर्भक्त्या भूतो भविष्यति / मुक्त्वा सत्यवतीसूनुं कृष्णं वा देवकीसुतम्
ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਸਮਾਨ ਨਾ ਕੋਈ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਨਾ ਹੋਵੇਗਾ—ਸਿਵਾਏ ਸਤ੍ਯਵਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ (ਵਿਆਸ) ਜਾਂ ਦੇਵਕੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ।
Verse 64
तस्मै भगवते नित्यं नमः सत्याय धीमते / पाराशर्याय मुनये व्यासायामिततेजसे
ਉਸ ਸਤ੍ਯਸਰੂਪ, ਪਰਮ ਬੁੱਧਿਮਾਨ, ਪਾਰਾਸ਼ਰ੍ਯ ਮੁਨੀ—ਅਮਿਤ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਵੇਦਵਿਆਸ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਨਿਤ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।
Verse 65
कृष्णद्वैपायनः साक्षाद् विष्णुरेव सनातनः / को ह्यन्यस्तत्त्वतो रुद्रं वेत्ति तं परमेश्वरम्
ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ-ਦ੍ਵੈਪਾਯਨ (ਵਿਆਸ) ਸੱਚਮੁੱਚ ਸਨਾਤਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਤੱਤ੍ਵਤಃ ਹੋਰ ਕੌਣ ਜਾਣ ਸਕਦਾ ਹੈ?
Verse 66
नमः कुरुध्वं तमृषिं कृष्णं सत्यवतीसुतम् / पाराशर्यं महात्मानं योगिनं विष्णुमव्ययम्
ਉਸ ਰਿਸ਼ੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ-ਦ੍ਵੈਪਾਯਨ ਨੂੰ—ਸਤ੍ਯਵਤੀ-ਸੁਤ, ਪਾਰਾਸ਼ਰ੍ਯ—ਮਹਾਤਮਾ ਯੋਗੀ, ਅਵ੍ਯਯ ਵਿਸ਼ਨੂ (ਅਵਤਾਰ) ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰੋ।
Verse 67
एवमुक्तास्तु मुनयः सर्व एव समीहिताः / प्रेणेमुस्तं महात्मानं व्यासं सत्यवतीसुतम्
ਇਉਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ਤੇ, ਮਨੋਰਥ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਪਤ ਸਾਰੇ ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਸਤ੍ਯਵਤੀ-ਸੁਤ ਵਿਆਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ।
Frequently Asked Questions
Kali is depicted as tamas-dominated: epidemics, drought and hunger fears, ritual corruption, weakened Vedic study, social disrespect and inversion, and the proliferation of outward asceticism without inner truth—producing widespread disorder and suffering.
Reverent salutation to Rudra/Mahādeva—supported by meditation and charitable giving—is named a singular purifier in Kali, yielding the fruit of sacred actions with comparatively little effort.
It prioritizes refuge in Rudra as the supreme Lord for Kali-yuga while closing by identifying Vyāsa as Viṣṇu manifest and as the knower of Rudra’s true essence—signaling a samanvaya where supreme divinity is approached through multiple orthodox idioms rather than sectarian negation.
The yuga diagnosis is grounded in kāla’s force: dharma and conduct vary by age, yet the chapter claims that understanding one Manvantara and one Kalpa reveals the repeating structure of all cycles, enabling a principled reading of decline and restoration across time.