Adhyaya 27

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे षड्विंशो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः कृतं त्रेता द्वापरं च कलिश्चेति चतुर्युगम् / एषां स्वभावं सूताद्य कथयस्व समासतः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਕੂਰਮ ਪੁਰਾਣ ਦੀ ਛਟਸਾਹਸਤ੍ਰੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਪੂਰਵ-ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਛੱਬੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਕ੍ਰਿਤ, ਤ੍ਰੇਤਾ, ਦ੍ਵਾਪਰ ਅਤੇ ਕਲੀ—ਇਹ ਚਾਰ ਯੁਗ ਚਤੁਰਯੁਗ ਹਨ; ਹੇ ਸੂਤ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੁਭਾਉ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸੋ।

Verse 2

सूत उवाच गते नारायणे कृष्णे स्वमेव परमं पदम् / पार्थः परमधर्मात्मा पाण्डवः शत्रुतापनः

ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜਦੋਂ ਨਾਰਾਇਣ-ਸਰੂਪ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪਰਮ ਧਾਮ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ, ਤਦ ਪਰਮ ਧਰਮਾਤਮਾ ਪਾਂਡਵ ਪਾਰਥ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਤਾਪਨ, (ਉਸ ਵੇਲੇ…).

Verse 3

कृत्वा चेवोत्तरविधिं शोकेन महतावृतः / अपश्यत् पथि गच्छन्तं कृष्णद्वैपायनं मुनिम्

ਉੱਤਰ-ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਯਥਾਵਿਧਿ ਕਰ ਕੇ, ਵੱਡੇ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਨੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਮੁਨੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਦ੍ਵੈਪਾਯਨ (ਵਿਆਸ) ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ।

Verse 4

शिष्यैः प्रशिष्यैरभितः संवृतं ब्रह्मवादिनम् / पपात दण्डवद् भूमौ त्यक्त्वा शोकं तदार्ऽजुनः

ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਘਿਰੇ ਉਸ ਬ੍ਰਹਮਵਾਦੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਤਦ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਸ਼ੋਕ ਛੱਡ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਦੰਡਵਤ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ।

Verse 5

उवाच परमप्रीतः कस्माद् देशान्महामुने / इदानीं गच्छसि क्षिप्रं कं वा देशं प्रति प्रभो

ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਮਹਾਮੁਨੀ, ਤੁਸੀਂ ਕਿਹੜੇ ਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਆਏ ਹੋ? ਅਤੇ ਹੁਣ ਇੰਨੀ ਜਲਦੀ ਕਿੱਥੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹੋ—ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਕਿਹੜੇ ਦੇਸ਼ ਵੱਲ?

Verse 6

संदर्शनाद् वै भवतः शोको मे विपुलो गतः / इदानीं मम यत् कार्यं ब्रूहि पद्मदलेक्षण

ਤੁਹਾਡੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਮੇਰਾ ਕਰਤੱਬ ਕੀ ਹੈ, ਦੱਸੋ ਹੇ ਕਮਲ-ਪੱਤਿਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ।

Verse 7

तमुवाच महायोगी कृष्णद्वैपायनः स्वयम् / उपविश्य नदीतिरे शिष्यैः परिवृतो मुनिः

ਤਦ ਮਹਾਯੋਗੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ-ਦ੍ਵੈਪਾਯਨ (ਵਿਆਸ) ਆਪ ਉਸ ਨੂੰ ਬੋਲੇ—ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਬੈਠੇ, ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਮੁਨੀ।

Verse 8

इदं कलियुगं घोरं संप्राप्तं पाण्डुनन्दन / ततो गच्छामि देवस्य वाराणसीं महापुरीम्

ਹੇ ਪਾਂਡੂਨੰਦਨ, ਇਹ ਘੋਰ ਕਲਿਯੁਗ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਦੇਵ ਦੀ ਮਹਾਪੁਰੀ ਵਾਰਾਣਸੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 9

अस्मिन् कलियुगे घोरे लोकाः पापानुवर्तिनः / भविष्यन्ति महापापा वर्णाश्रमविवर्जिताः

ਇਸ ਘੋਰ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਪਾਪ ਦੇ ਰਾਹ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣਗੇ; ਉਹ ਮਹਾਪਾਪੀ ਹੋ ਕੇ ਵਰਣ-ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਣਗੇ।

Verse 10

नान्यत् पश्यामि जन्तूनांमुक्त्वा वाराणसीं पुरीम् / सर्वपापप्रशमनं प्रायश्चित्तं कलौ युगे

ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਵਾਰਾਣਸੀ ਪੁਰੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਮੈਨੂੰ ਹੋਰ ਕੋਈ ਐਸਾ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ ਜੋ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰ ਸਕੇ।

Verse 11

कृतं त्रेता द्वापरं च सर्वेष्वेतेषु वै नराः / भविष्यन्ति महात्मानो धार्मिकाः सत्यवादिनः

ਕ੍ਰਿਤ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਅਤੇ ਦ੍ਵਾਪਰ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮਹਾਤਮਾ ਪੁਰਖ ਹੋਣਗੇ; ਉਹ ਧਰਮਨਿਸ਼ਠ ਅਤੇ ਸਤ੍ਯਵਾਦੀ ਹੋਣਗੇ।

Verse 12

त्वं हि लोकेषु विख्यातो धृतिमाञ् जनवत्सलः / पालयाद्य परं धर्मं स्वकीयं मुच्यसे भयात्

ਤੂੰ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈਂ—ਧੀਰਜਵਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾ-ਵਤਸਲ। ਇਸ ਲਈ ਹੁਣ ਪਰਮ ਧਰਮ, ਆਪਣਾ ਸ੍ਵਧਰਮ, ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ; ਇਸ ਨਾਲ ਤੂੰ ਭੈ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਵੇਂਗਾ।

Verse 13

एवमुक्तो भगवता पार्थः परपुरञ्जयः / पृष्टवान् प्रणिपत्यासौ युगधर्मान् द्विजोत्तमाः

ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਇਉਂ ਕਹਿਣ ਉਪਰੰਤ, ਸ਼ਤ੍ਰੁ-ਨਗਰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ ਪਾਰਥ ਨੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮੋ, ਯੁਗ-ਧਰਮਾਂ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ।

Verse 14

तस्मै प्रोवाच सकलं मुनिः सत्यवतीसुतः / प्रणम्य देवमीशानं युगधर्मान् सनातनान्

ਤਦ ਸਤ੍ਯਵਤੀ-ਪੁੱਤਰ ਮੁਨੀ (ਵਿਆਸ) ਨੇ ਈਸ਼ਾਨ ਦੇਵ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਕੀਤੇ।

Verse 15

वक्ष्यामि ते समासेन युगधर्मान् नरेश्वर / न शक्यते मया पार्थ विस्तरेणाभिभाषितुम्

ਹੇ ਨਰੇਸ਼ਵਰ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਯੁਗ-ਧਰਮ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਹੇ ਪਾਰਥ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਕਹਿਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ।

Verse 16

आद्यं कृतयुगं प्रोक्तं ततस्त्रेतायुगं बुधैः / तृतीयं द्वापरं पार्थ चतुर्थं कलिरुच्यते

ਪਹਿਲਾ ਯੁਗ ਕ੍ਰਿਤਯੁਗ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਦਵਾਨ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਤੀਜਾ ਦ੍ਵਾਪਰ ਹੈ, ਹੇ ਪਾਰਥ, ਅਤੇ ਚੌਥਾ ਕਲਿਯੁਗ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 17

ध्यानं परं कृतयुगे त्रेतायां ज्ञानमुच्यते / द्वापरे यज्ञमेवाहुर्दानमेव कलौ युगे

ਕ੍ਰਿਤਯੁਗ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਸਾਧਨਾ ਧਿਆਨ ਹੈ; ਤ੍ਰੇਤਾ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦ੍ਵਾਪਰ ਵਿੱਚ ਯਜ੍ਞ ਨੂੰ ਹੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਦਾਨ ਨੂੰ ਹੀ ਮੁੱਖ ਧਰਮ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 18

ब्रह्मा कृतयुगे देवस्त्रेतायां भगवान् रविः / द्वापरे दैवतं विष्णुः कलौ रुद्रो महेश्वरः

ਕ੍ਰਿਤਯੁਗ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਦੇਵ ਹੈ; ਤ੍ਰੇਤਾ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਰਵੀ (ਸੂਰਜ) ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ। ਦ੍ਵਾਪਰ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੂ ਆਰਾਧ੍ਯ ਦੈਵਤ ਹੈ; ਅਤੇ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਰੁਦ੍ਰ—ਮਹੇਸ਼ਵਰ—ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ।

Verse 19

ब्रह्मा विष्णुस्तथा सूर्यः सर्व एव कलिष्वपि / पूज्यते भगवान् रुद्रश्चतुर्ष्वपि पिनाकधृक्

ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਤੇ ਸੂਰਜ—ਸਾਰੇ ਹੀ ਦੇਵ—ਚਾਰਾਂ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਚਾਰਾਂ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ ਪਿਨਾਕ ਧਾਰਣ ਵਾਲੇ ਭਗਵਾਨ ਰੁਦ੍ਰ ਵੀ ਪੂਜ੍ਯ ਹਨ।

Verse 20

आद्ये कृतयुगे धर्मश्चतुष्पादः सनातनः / त्रेतायुगे त्रिपादः स्याद् द्विपादो द्वापरे स्थितः / त्रिपादहीनस्तिष्ये तु सत्तामात्रेण तिष्ठति

ਆਦਿ ਕ੍ਰਿਤਯੁਗ ਵਿੱਚ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਚਾਰ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਉਹ ਤਿੰਨ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਦ੍ਵਾਪਰ ਵਿੱਚ ਦੋ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਤਿਸ਼੍ਯ (ਕਲੀ) ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਕੇਵਲ ਅਸਤਿਤ੍ਵ-ਮਾਤ੍ਰ ਨਾਲ ਹੀ ਟਿਕਦਾ ਹੈ।

Verse 21

कृते तु मिथुनोत्पत्तिर्वृत्तिः साक्षाद् रसोल्लसा / प्रजास्तृप्ताः सदा सर्वाः सदानन्दाश्च भोगिनः

ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਨਰ-ਨਾਰੀ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਜੀਵਨ-ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਰਸੋਲ੍ਲਾਸ ਨਾਲ ਭਰੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਸਭ ਪ੍ਰਜਾ ਸਦਾ ਤ੍ਰਿਪਤ ਰਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਭੋਗੀ ਜਨ ਨਿਤ ਆਨੰਦਮਈ ਰਹਿੰਦੇ।

Verse 22

अधमोत्तमत्वं नास्त्यासां निर्विशेषाः पुरञ्जय / तुल्यमायुः सुखं रूपं तासां तस्मिन् कृते युगे

ਹੇ ਪੁਰੰਜਯ! ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਅਧਮ’ ‘ਉੱਤਮ’ ਦਾ ਭਾਵ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਨਿਰਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹਨ। ਉਸ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਯੁ, ਸੁਖ ਅਤੇ ਰੂਪ ਸਭ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਸਨ।

Verse 23

विशोकाः सत्त्वबहुला एकान्तबहुलास्तथा / ध्याननिष्ठास्तपोनिष्ठा महादेवपरायणाः

ਉਹ ਸ਼ੋਕ-ਰਹਿਤ, ਸੱਤਵ-ਸਮ੍ਰਿੱਧ, ਏਕਾਂਤ-ਪ੍ਰਿਯ; ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਤਪ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ—ਐਸੇ ਜਨ ਮਹਾਦੇਵ ਦੇ ਹੀ ਪਰਾਯਣ ਹਨ।

Verse 24

ता वै निष्कामचारिण्यो नित्यं मुदितमानसाः / पर्वतोदधिवासिन्यो ह्यनिकेतः परन्तप

ਹੇ ਪਰੰਤਪ! ਉਹ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਹੋ ਕੇ ਵਿਚਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਸਦਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪਹਾੜਾਂ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ-ਕਿਨਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ, ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਥਿਰ ਘਰ ਨਾਲ ਬੱਝੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।

Verse 25

रसोल्लासा कालयोगात् त्रेताख्ये नश्यते ततः / तस्यां सिद्धौ प्रणष्टायामन्या सिद्धिरवर्तत

ਕਾਲ ਦੇ ਯੋਗ ਨਾਲ ਤ੍ਰੇਤਾ ਨਾਮਕ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ‘ਰਸੋਲ੍ਲਾਸਾ’ ਕਹੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਸਿੱਧੀ ਤਦ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਸਿੱਧੀ ਲੁਪਤ ਹੋਣ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਥਾਂ ਹੋਰ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਵਰਤਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 26

अपां सौक्ष्म्ये प्रतिहते तदा मेघात्मना तु वै / मेघेभ्यः स्तनयित्नुभ्यः प्रवृत्तं वृष्टिसर्जनम्

ਜਦੋਂ ਜਲ ਦੀ ਸੁਖਮ ਵਾਸ਼ਪ-ਅਵਸਥਾ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਮੇਘ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਗਰਜਣ ਵਾਲੇ ਬੱਦਲਾਂ ਤੋਂ ਵਰਖਾ ਦਾ ਸ੍ਰਾਵ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 27

सकृदेव तया वृष्ट्या संयुक्ते पृथिवीतले / प्रादुरासंस्तदा तासां वृक्षा वै गृहसंज्ञिताः

ਉਸ ਵਰਖਾ ਨੇ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਇਕ ਵਾਰ ਧਰਤੀ ਦੇ ਤਲ ਨੂੰ ਛੂਹਿਆ, ਤਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ‘ਘਰ’ ਕਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਦਰੱਖ਼ਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ—ਕੁਦਰਤੀ ਆਸਰੇ ਵਾਂਗ।

Verse 28

सर्वप्रत्युपयोगस्तु तासां तेभ्यः प्रजायते / वर्तयन्ति स्म तेभ्यस्तास्त्रेतायुगमुखे प्रजाः

ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਰਸਪਰ ਉਪਯੋਗ ਤੇ ਵਿਹਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ; ਅਤੇ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਵਨ-ਵਿਵਸਥਾ ਚਲਾਉਂਦੀ ਸੀ।

Verse 29

ततः कालेन महता तासामेव विपर्यतात् / रागलोभात्मको भावस्तदा ह्याकस्मिको ऽभवत्

ਫਿਰ ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਬੀਤਣ ਉਪਰੰਤ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਦੇ ਉਲਟੇ ਪੈ ਜਾਣ (ਪਤਨ) ਨਾਲ, ਰਾਗ ਅਤੇ ਲੋਭ ਵਾਲਾ ਭਾਵ ਅਚਾਨਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਭਰ ਆਇਆ।

Verse 30

विपर्ययेण तासां तु तेन तत्कालभाविना / प्रणश्यन्ति ततः सर्वे वृक्षास्ते गृहसंज्ञिताः

ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਉਲਟੀ ਹੋ ਗਈ—ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਕਰਕੇ—‘ਘਰ’ ਕਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਦਰੱਖ਼ਤ ਤਦ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਸ ਹੋ ਗਏ।

Verse 31

ततस्तेषु प्रनष्टेषु विभ्रान्ता मैथुनोद्भवाः / अभिध्यायन्ति तां सिद्धिं सत्याभिध्यायिनस्तदा

ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਸਰੇ ਲੁਪਤ ਹੋ ਗਏ, ਤਾਂ ਮੈਥੁਨ ਤੋਂ ਜੰਮੇ ਜੀਵ ਭਟਕ ਕੇ ਉਸ ਪਰਮ ਸਿੱਧੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਲੱਗੇ; ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਹ ਸੱਚ ਦੇ ਧਿਆਨੀ ਬਣ ਗਏ।

Verse 32

प्रादुर्बभूवुस्तासां तु वृक्षास्ते गृहसंज्ञिताः / वस्त्राणि ते प्रसूयन्ते फलान्याभरणानि च

ਤਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ‘ਘਰ-ਰੁੱਖ’ ਨਾਮ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ; ਉਹ ਰੁੱਖ ਕੱਪੜੇ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫਲ ਗਹਿਣੇ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।

Verse 33

तेष्वेव जायते तासां गन्धवर्णरसान्वितम् / अमाक्षिकं महावीर्यं पुटके पुटके मधु

ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹੀ ਸੁਗੰਧ, ਰੰਗ ਅਤੇ ਰਸ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਮਧੁ ਉਪਜਦਾ ਸੀ—ਮੱਖੀ-ਰਹਿਤ, ਮਹਾਂ-ਵੀਰਜ ਵਾਲਾ—ਹਰ ਛੋਟੀ ਕੋਠੜੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।

Verse 34

तेन ता वर्तयन्ति स्म त्रेतायुगमुखे प्रिजाः / हृष्टपुष्टास्तया सिद्ध्या सर्वा वै विगतज्वराः

ਉਸ ਧਰਮ-ਆਚਰਨ ਨਾਲ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਉਂਦੇ ਸਨ; ਉਸ ਸਿੱਧੀ ਨਾਲ ਸਭ ਖੁਸ਼, ਤੰਦਰੁਸਤ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਜ਼ਵਰ-ਕਲੇਸ਼ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਗਏ।

Verse 35

ततः कालान्तरेणैव पुनर्लोभावृतास्तदा / वृक्षांस्तान् पर्यगृह्णन्त मधु चामाक्षिकं बलात्

ਫਿਰ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਮੁੜ ਲਾਲਚ ਨਾਲ ਘਿਰ ਗਏ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਹ ਰੁੱਖ ਘੇਰ ਲਏ ਅਤੇ ਮੱਖੀ-ਰਹਿਤ ਮਧੁ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਛੀਨ ਲਿਆ।

Verse 36

तासां तेनापचारेण पुनर्लोभकृतेन वै / प्रणष्टामधुना सार्धं कल्पवृक्षाः क्वचित् क्वचित्

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਉਸ ਅਪਚਾਰ ਅਤੇ ਫਿਰ ਲੋਭ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਸ਼ਹਿਦ ਸਮੇਤ ਕਲਪਵ੍ਰਿਖ਼ ਕਿਤੇ ਕਿਤੇ ਲੁਪਤ ਹੋ ਗਏ।

Verse 37

शीतवर्षातपैस्तीव्रै स्ततस्ता दुः खिता भृशम् / द्वन्द्वैः संपीड्यमानास्तु चक्रुरावरणानि च

ਕੜੀ ਠੰਢ, ਮੀਂਹ ਅਤੇ ਤਪਦੀ ਧੁੱਪ ਨਾਲ ਉਹ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋਏ; ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਵੰਦਾਂ ਨਾਲ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਦਬੇ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਚਾਅ ਲਈ ਓਟਾਂ ਵੀ ਬਣਾਈਆਂ।

Verse 38

कृत्वा द्वन्द्वप्रतीघातान् वार्तोपायमचिन्तयन् / नष्टेषु मधुना सार्धं कल्पवृक्षेषु वै तदा

ਦਵੰਦਾਂ ਨੂੰ ਟੱਕਰ ਦੇ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਜੀਵਿਕਾ ਅਤੇ ਵਪਾਰ (ਵਾਰਤਾ) ਦੇ ਉਪਾਅ ਬਾਰੇ ਸੋਚਿਆ; ਉਸ ਵੇਲੇ ਜਦੋਂ ਸ਼ਹਿਦ ਸਮੇਤ ਕਲਪਵ੍ਰਿਖ਼ ਨਾਸ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ।

Verse 39

ततः प्रादुर्बभौ तासां सिद्धिस्त्रेतायुगे पुनः / वार्तायाः साधिका ह्यन्या वृष्टिस्तासां निकामतः

ਫਿਰ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਮੁੜ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ। ਜੀਵਿਕਾ ਲਈ ਹੋਰ ਸਹਾਇਕ ਵਾਰਤਾ—ਖੇਤੀ ਤੇ ਵਪਾਰ—ਬਣੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਖਾ ਹੋਈ।

Verse 40

तासां वृष्ट्यूदकानीह यानि निम्नैर्गतानि तु / अवहन् वृष्टिसंतत्या स्त्रोतः स्थानानि निम्नगाः

ਇੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਰਖਾ-ਜਲ ਜੋ ਨੀਵੀਂ ਧਰਤੀ ਵੱਲ ਵਹਿ ਗਏ ਸਨ, ਲਗਾਤਾਰ ਵਰਖਾ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਹਿੰਦੇ ਰਹੇ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨੀਚਲੇ ਇਲਾਕੇ ਦਰਿਆਈ ਰਾਹਾਂ ਅਤੇ ਧਾਰਾਂ ਦੇ ਥਾਂ ਬਣ ਗਏ।

Verse 41

ये पुनस्तदपां स्तोका आपन्नाः पृथिवीतले / अपां भूणेश्च संयोगादोषध्यस्तास्तदाभवन्

ਪਰ ਉਸ ਜਲ ਦੀਆਂ ਜੋ ਬੂੰਦਾਂ ਧਰਤੀ ਦੇ ਤਲ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗੀਆਂ, ਜਲ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਉਰਵਰ ਅੰਸ਼ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਨਾਲ ਉਹ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਔਖਧੀ ਬੂਟੀਆਂ ਬਣ ਗਈਆਂ।

Verse 42

अफालकृष्टाश्चानुप्ता ग्राम्यारण्याश्चतुर्दश / ऋतुपुष्पफलैश्चैव वृक्षगुल्माश्च जज्ञिरे

ਨਾ ਹਲ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ, ਨਾ ਬੀਜ ਬੋਇਆ ਗਿਆ—ਗ੍ਰਾਮੀਣ ਤੇ ਜੰਗਲੀ ਮਿਲਾ ਕੇ ਚੌਦਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਬੂਟੀਆਂ ਉਪਜੀਆਂ; ਅਤੇ ਰੁੱਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਫੁੱਲ-ਫਲ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦਰੱਖ਼ਤ ਤੇ ਝਾੜੀਆਂ ਵੀ ਜਨਮੀਆਂ।

Verse 43

ततः प्रादुरभूत् तासां रागो लोभश्च सर्वशः / अवश्यं भाविनार्ऽथे न त्रेतायुगवशेन वै

ਫਿਰ ਹਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਗ ਅਤੇ ਲੋਭ ਉੱਠ ਪਏ; ਕਿਉਂਕਿ ਜੋ ਭਵਿੱਖਤ ਹੈ ਉਹ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਇਹ ਵਾਪਰਿਆ।

Verse 44

ततस्ताः पर्यगृह्णन्त नदीक्षेत्राणि पर्वतान् / वृक्षगुल्मौषधीश्चैव प्रसह्य तु यथाबलम्

ਫਿਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਬਲ ਅਨੁਸਾਰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਨਦੀਆਂ, ਖੇਤਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ ਅਤੇ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ, ਝਾੜੀਆਂ ਤੇ ਔਖਧੀ ਬੂਟੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਲੈਣ ਲੱਗੇ।

Verse 45

विपर्ययेण तासां ता ओषध्यो विविशुर्महीम् / पितामहनियोगेन दुदोह पृथिवीं पृथुः

ਫਿਰ ਉਲਟ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਉਹੀ ਔਖਧੀਆਂ ਮੁੜ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਗਈਆਂ; ਅਤੇ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਪૃਥੂ ਨੇ ਧਰਤੀ ਦਾ ਦੋਹਨ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੀ ਉਪਜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।

Verse 46

ततस्ता जगृहुः सर्वा अन्योन्यं क्रोधमूर्छिताः / वसुदारधनाद्यांस्तु बलात् कालबलेन तु

ਤਦ ਉਹ ਸਭ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਮੂਰਛਿਤ ਹੋ ਕੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਟੁੱਟ ਪਏ; ਅਤੇ ਕਾਲ ਦੀ ਅਜੇਯ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਧਰਤੀ, ਪਤਨੀਆਂ, ਧਨ ਆਦਿ ਛੀਨ ਲਏ।

Verse 47

मर्यादायाः प्रतिष्ठार्थं ज्ञात्वैतद् भगवानजः / ससर्ज क्षत्रियान् ब्रह्मा ब्राह्मणानां हिताय च

ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਸਵਯੰਭੂ ਭਗਵਾਨ ਅਜ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਨੇ ਧਰਮ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀਆਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ।

Verse 48

वर्णाश्रमव्यवस्थां च त्रेतायां कृतवान् प्रभुः / यज्ञप्रवर्तनं चैव पशुहिंसाविवर्जितम्

ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਵਰਣ-ਆਸ਼ਰਮ ਦੀ ਸੁਵਿਵਸਥਾ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ; ਅਤੇ ਪਸ਼ੂ-ਹਿੰਸਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਯੱਗ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਵੀ ਚਲਾਈ।

Verse 49

द्वापरेष्वथ विद्यन्ते मतिभेदाः सदा नृणाम् / रागो लोभस्तथा युद्धं तत्त्वानामविनिश्चयः

ਪਰ ਦ੍ਵਾਪਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਮਤਭੇਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਰਾਗ, ਲੋਭ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਉੱਠਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਤੱਤਾਂ ਬਾਰੇ ਪੱਕਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

Verse 50

एको वेदश्चतुष्पादस्त्रेतास्विह विधीयते / वेदव्यासैश्चतुर्धा तु व्यस्यते द्वापरादिषु

ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਵੇਦ ਇੱਕ ਹੀ ਹੈ, ਪਰ ਚਤੁਸ਼ਪਾਦ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ; ਦ੍ਵਾਪਰ ਆਦਿ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੇਦਵਿਆਸ ਉਸ ਨੂੰ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਦੇ ਹਨ।

Verse 51

ऋषिपुत्रैः पुनर्भेदाद् भिद्यन्ते दृष्टिविभ्रमैः / मन्त्रब्राह्मणविन्यासैः स्वरवर्णविपर्ययैः

ਫਿਰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਹੋਰ-ਹੋਰ ਭੇਦ ਪੈਣ ਕਰਕੇ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ—ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਭ੍ਰਮ ਨਾਲ, ਮੰਤ੍ਰ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਭਾਗ ਦੀ ਬਣਤਰ ਬਦਲਣ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਸੁਰ ਤੇ ਵਰਣਾਂ ਦੇ ਉਲਟ-ਫੇਰ ਨਾਲ।

Verse 52

संहिता ऋग्यजुः साम्नां संहन्यन्ते श्रुतर्षिभिः / सामान्याद् वैकृताच्चैवदृष्टिभेदैः क्वचित् क्वचित्

ਰਿਗ, ਯਜੁਹ ਅਤੇ ਸਾਮ ਦੀਆਂ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਸ਼੍ਰੁਤੀ-ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸੰਕਲਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਅਤੇ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਸਧਾਰਣ ਅਤੇ ਵੈਕ੍ਰਿਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਭੇਦਾਂ ਕਰਕੇ ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਭਿੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 53

ब्राह्मणं कल्पसूत्राणि मन्त्रप्रवचनानि च / इतिहासपुराणानि धर्मशास्त्राणि सुव्रत

ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤ! ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਗ੍ਰੰਥ, ਕਲਪ-ਸੂਤਰ, ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਵਚਨ, ਇਤਿਹਾਸ ਤੇ ਪੁਰਾਣ, ਅਤੇ ਧਰਮ-ਸ਼ਾਸਤਰ—ਇਹ ਸਭ ਧਰਮ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਸ਼ਾਸਤਰ ਹਨ।

Verse 54

अवृष्टिर्मरणं चैव तथैव वायाध्युपद्रवाः / वाङ्मनः कायजैर्दुः सैर्निर्वेदो जायते नृणाम्

ਅਨਾਵ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਮੌਤ, ਅਤੇ ਤਿੱਖੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਉਪਦ੍ਰਵ, ਨਾਲ ਹੀ ਬਾਣੀ-ਮਨ-ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਉੱਠਣ ਵਾਲੇ ਦੁੱਖਾਂ ਕਰਕੇ—ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਰਵੇਦ (ਉਦਾਸੀ/ਵੈਰਾਗ) ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 55

निर्वेदाज्जायते तेषां दुः खमोक्षविचारणा / विचारणाच्च वैराग्यं वैराग्याद् दोषदर्शनम्

ਨਿਰਵੇਦ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦੀ ਵਿਚਾਰਨਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ; ਵਿਚਾਰਨਾ ਤੋਂ ਵੈਰਾਗ, ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਤੋਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦਾ ਸਾਫ਼ ਦਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 56

दोषाणां दर्शनाच्चैव द्वापरे ज्ञानसंभवः / एषा रजस्तमोयुक्ता वृत्तिर्वै द्वापरे स्मृता

ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਹੀ ਦ੍ਵਾਪਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਵਿਵੇਕ-ਗਿਆਨ ਦਾ ਉਦਯ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਰਜਸ ਤੇ ਤਮਸ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਇਹੀ ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਦ੍ਵਾਪਰ ਦੀ ਸੁਭਾਵਕ ਦਸ਼ਾ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 57

आद्ये कृते तु धर्मो ऽस्ति स त्रेतायां प्रवर्तते / द्वापरे व्याकुलीभूत्वा प्रणश्यति कलौ युगे

ਆਦਿ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤ੍ਰੇਤਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਚੱਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਦ੍ਵਾਪਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵਿਅਾਕੁਲ ਹੋ ਕੇ ਡੋਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਲੀ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।