Adhyaya 22
Durjaya, Urvaśī, and the Expiation at Vārāṇasī (Genealogy and Sin-Removal through Viśveśvara)
ਪਿਛਲੇ ਅਧਿਆਇ ਦੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੂਤ ਜਯਧਵਜ ਤੋਂ ਤਾਲਜੰਘ ਤੱਕ ਅਤੇ ਯਾਦਵ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਦੱਸ ਕੇ ਵੀਤਿਹੋਤ੍ਰ ਦੀ ਲੜੀ ਨੂੰ ਅਨੰਤ ਅਤੇ ਦੁਰਜਯ ਤੱਕ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਪਦੇਸ਼ਮਈ ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਕਾਲਿੰਦੀ ਦੇ ਤਟ ਉੱਤੇ ਦੁਰਜਯ ਅਪਸਰਾ ਉਰਵਸ਼ੀ ਉੱਤੇ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਆਸਕਤੀ ਵਿੱਚ ਫਸਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਧਾਨੀ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਪਤਨੀ ਉਸ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਲਾਜ਼ ਸਮਝ ਕੇ ਡਰ ਨਹੀਂ, ਸ਼ੁੱਧੀ ਦਾ ਮਾਰਗ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਲਈ ਕਣਵ ਮੁਨੀ ਕੋਲ ਜਾਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਗੰਧਰਵ ਦੀ ਮਾਲਾ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਖੋਹਣਾ ਅਤੇ ਉਨਮੱਤ ਭਟਕਣਾ ਉਸ ਦੇ ਦੁਬਾਰਾ ਪਤਨ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਅਤੇ ਲੰਮਾ ਤਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤਪ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਣਵ ਵਾਰਾਣਸੀ ਯਾਤਰਾ, ਗੰਗਾ ਸਨਾਨ, ਦੇਵ-ਪਿਤ੍ਰ ਤਰਪਣ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ ਲਿੰਗ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਪਾਪ ਨਾਸ ਲਈ। ਦੁਰਜਯ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਪਰਤਦਾ, ਸੁਪ੍ਰਤੀਕ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਕ੍ਰੋਸ਼ਟੁ ਵੰਸ਼ਧਾਰਾ ਵੱਲ ਕਥਾ ਮੁੜਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼੍ਰੋਤਿਆਂ ਲਈ ਪਾਪਹਰਣੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे एकविशो ऽध्यायः सूत उवाच जयध्वजस्य पुत्रो ऽभूत् तालाजङ्घ इति स्मृतः / शतपुत्रास्तु तस्यासन् तालजङ्घाः प्रकीर्तिताः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਕੂਰਮਪੁਰਾਣ ਦੀ ਛਟਸਾਹਸਤ੍ਰੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਪੂਰਵ-ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਇਕੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜਯਧਵਜ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਤਾਲਜੰਘ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਸੌ ਪੁੱਤਰ ਸਨ, ਜੋ ਤਾਲਜੰਘ ਕਹਲਾਏ।
Verse 2
तेषां ज्येष्ठो महावीर्यो वीतिहोत्रो ऽभवन्नृपः / वृषप्रभृतयश्चान्ये यादवाः पुण्यकर्मिणः
ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜੇਠਾ ਮਹਾਵੀਰ ਰਾਜਾ ਵੀਤਿਹੋਤ੍ਰ ਸੀ। ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ ਆਦਿ ਹੋਰ ਵੀ ਪੁੰਨ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਯਾਦਵ ਸਨ।
Verse 3
वृषो वंशकरस्तेषां तस्य पुत्रो ऽभवन्मधुः / मधोः पुत्रशतं त्वासीद् वृषणस्तस्य वंशभाक्
ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵ੍ਰਿਸ਼ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਵਰਤਕ ਬਣਿਆ; ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮਧੁ ਸੀ। ਮਧੁ ਦੇ ਸੌ ਪੁੱਤਰ ਸਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਧਾਰਕ ਬਣਿਆ।
Verse 4
वीतिहोत्रसुतश्चापि विश्रुतो ऽनन्त इत्युत / दुर्जयस्तस्य पुत्रो ऽबूत् सर्वशास्त्रविशारदः
ਵੀਤਿਹੋਤ੍ਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਅਨੰਤ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਦੁਰਜਯ ਸੀ, ਜੋ ਸਭ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸੀ।
Verse 5
तस्य भार्या रूपवती गुणैः सर्वैरलङ्कृता / पतिव्रतासीत् पतिना स्वधर्मपरिपालिका
ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਰੂਪਵਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਸਭ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ। ਉਹ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਹੋ ਕੇ ਪਤੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸਵਧਰਮ ਦਾ ਯਥਾਵਤ ਪਾਲਣ ਕਰਦੀ ਸੀ।
Verse 6
स कदाचिन्महाभागः कालिन्दीतीरसंस्थिताम् / अपश्यदुर्वशीं देवीं गायन्तीं मधुरस्वनाम्
ਇੱਕ ਵਾਰ ਉਹ ਮਹਾਭਾਗ ਕਾਲਿੰਦੀ (ਯਮੁਨਾ) ਦੇ ਕੰਢੇ ਖੜੀ, ਮਿੱਠੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਗਾਉਂਦੀ ਦੇਵੀ ਉਰਵਸ਼ੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਬੈਠਾ।
Verse 7
ततः कामाहतमनास्तत्समीपमुपेत्य वै / प्रोवाच सुचिरं कालं देवि रन्तुं मयार्ऽहसि
ਫਿਰ ਕਾਮ ਨਾਲ ਵਿਹਲ ਮਨ ਵਾਲਾ ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾ ਕੇ ਬੋਲਿਆ—“ਦੇਵੀ, ਤੂੰ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਰਮਣ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਰਪਾ ਕਰ ਕੇ ਸਹਿਮਤ ਹੋ।”
Verse 8
सा देवी नृपतिं दृष्ट्वा रूपलावण्यसंयुतम् / रेमे तेन चिरं कालं कामदेवमिवापरम्
ਰੂਪ-ਲਾਵਣ੍ਯ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਉਸ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਕੁੜੀ ਉਸ ਨਾਲ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਰਮੀ; ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਦੂਜਾ ਕਾਮਦੇਵ ਹੋਵੇ।
Verse 9
कालात् प्रबुद्धो राजा तामुर्वशीं प्राह शोभनाम् / गमिष्यामि पुरीं रम्यां हसन्ती साब्रवीद् वचः
ਸਮਾਂ ਆਉਣ ਤੇ ਰਾਜਾ ਜਾਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਸ਼ੋਭਨਾ ਉਰਵਸ਼ੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—“ਮੈਂ ਸੁੰਦਰ ਨਗਰੀ ਨੂੰ ਜਾਵਾਂਗਾ।” ਤਦ ਉਹ ਹੱਸਦੀ ਹੋਈ ਇਹ ਬਚਨ ਬੋਲੀ।
Verse 10
न ह्यनेनोपभोगेन भवता राजसुन्दर / प्रीतिः संजायते मह्यं स्थातव्यं वत्सरं पुनः
ਹੇ ਰਾਜਸੁੰਦਰ! ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭੋਗ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੱਚੀ ਪ੍ਰੀਤ ਨਹੀਂ ਜਾਗਦੀ। ਇਸ ਲਈ ਤੈਨੂੰ ਫਿਰ ਇੱਕ ਵਰ੍ਹਾ ਵੱਖ ਰਹਿਣਾ ਪਵੇਗਾ।
Verse 11
तामब्रवीत् स मतिमान् गत्वा शीघ्रतरं पुरीम् / आगमिष्यामि भूयो ऽत्र तन्मे ऽनुज्ञातुमर्हसि
ਉਸ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਕਿਹਾ—“ਮੈਂ ਜਲਦੀ ਸ਼ਹਿਰ ਜਾ ਕੇ ਫਿਰ ਇੱਥੇ ਆਵਾਂਗਾ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਆਗਿਆ ਦੇਣਾ ਤੈਨੂੰ ਉਚਿਤ ਹੈ।”
Verse 12
तमब्रवीत् सा सुभगा तथा कुरु विशांपते / नान्ययाप्सरसा तावद् रन्तव्यं भवत् पुनः
ਉਹ ਸੁਭਾਗੀ ਅਪਸਰਾ ਉਸਨੂੰ ਬੋਲੀ—“ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰ, ਹੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ; ਪਰ ਤਦ ਤੱਕ ਤੂੰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਅਪਸਰਾ ਨਾਲ ਮੁੜ ਰਮਣ ਨਾ ਕਰੀਂ।”
Verse 13
ओमित्युक्त्वा ययौ तूर्णं पुरीं परमशोभनाम् / गत्वा पतिव्रतां पत्नीं दृष्ट्वा बीतो ऽभवन्नृपः
“ਓਂ” ਆਖ ਕੇ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਅਤਿ ਸ਼ੋਭਾਵਾਨ ਨਗਰ ਵੱਲ ਚਲਿਆ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਰਾਜਾ ਡਰ ਗਿਆ।
Verse 14
संप्रेक्ष्य सा गुणवती भार्या तस्य पतिव्रता / भीतं प्रसन्नया प्राह वाचा पीनपयोधरा
ਉਹ ਗੁਣਵਾਨ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਪਤਨੀ ਉਸਨੂੰ ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖ ਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਬੋਲੀ; ਉਹ ਸਤੀ, ਮਰਯਾਦਾਵਾਨ ਇਸਤਰੀ ਸੀ।
Verse 15
स्वामिन् किमत्र भवतो भीतिरद्य प्रवर्तते / तद् ब्रूहि मे यथा तत्त्वं न राज्ञां कीर्तये त्विदम्
ਸੁਆਮੀ, ਅੱਜ ਇੱਥੇ ਤੁਹਾਡੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਡਰ ਕਿਉਂ ਉੱਠਿਆ ਹੈ? ਤੱਤ ਜਿਵੇਂ ਹੈ ਤਿਵੇਂ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ; ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਤੱਤ-ਬੋਧ ਲਈ ਮੈਂ ਪੁੱਛਦੀ ਹਾਂ।
Verse 16
स तस्या वाक्यमाकर्ण्य लज्जावनतचेतनः / नोवाच किञ्चिन्नृपतिर्ज्ञानदृष्ट्या विवेद सा
ਉਸ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਨ੍ਰਿਪਤੀ ਲੱਜਾ ਨਾਲ ਮਨ ਝੁਕਾ ਬੈਠਾ ਅਤੇ ਕੁਝ ਵੀ ਨਾ ਬੋਲਿਆ; ਪਰ ਉਹ ਇਸਤਰੀ ਗਿਆਨ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਅੰਦਰਲਾ ਭਾਵ ਸਮਝ ਗਈ।
Verse 17
न भेतव्यं त्वया स्वामिन् कार्यं पापविशोधनम् / भीते त्वयि महाराज राष्ट्रं ते नाशमेष्यति
ਸੁਆਮੀ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਡਰਨਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ; ਇਹ ਕੰਮ ਪਾਪ-ਸ਼ੋਧਨ ਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਡਰ ਗਏ ਤਾਂ ਤੁਹਾਡਾ ਰਾਜ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।
Verse 18
तदा स राजा द्युतिमान् निर्गत्य तु पुरात् ततः / गत्वा कण्वाश्रमं पुण्यं दृष्ट्वा तत्र महामुनिम्
ਤਦ ਉਹ ਤੇਜਸਵੀ ਰਾਜਾ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕਣਵ ਆਸ਼ਰਮ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਮਹਾਮੁਨੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ।
Verse 19
निशम्य कण्ववदनात् प्रायश्चित्तविधिं शुभम् / जगाम हिमवत्पृष्ठं समुद्दिश्य महाबलः
ਕਣਵ ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਸ਼ੁਭ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਦੀ ਵਿਧੀ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਮਹਾਬਲੀ ਹਿਮਾਲੇ ਦੀ ਉੱਚੀ ਪਿੱਠ ਵੱਲ ਦਿਸ਼ਾ ਕਰਕੇ ਤੁਰ ਪਿਆ।
Verse 20
सो ऽपश्यत् पथि राजेन्द्रो गन्धर्ववरमुत्तमम् / भ्राजमानं श्रिया व्योम्नि भूषितं दिव्यमालया
ਤਦੋਂ ਰਾਜੇੰਦਰ ਨੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਇਕ ਉੱਤਮ ਗੰਧਰਵ ਵੇਖਿਆ; ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
Verse 21
वीक्ष्य मालाममित्रघ्नः सस्माराप्सरसां वराम् / उर्वशीं तां मनश्चक्रे तस्या एवेयमर्हति
ਮਾਲਾ ਵੇਖ ਕੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁ-ਨਾਸਕ ਨੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਉਰਵਸ਼ੀ ਉੱਤੇ ਮਨ ਟਿਕਾ ਕੇ ਸੋਚਿਆ—“ਇਹ ਮਾਲਾ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਉਸੇ ਲਈ ਯੋਗ ਹੈ।”
Verse 22
सो ऽतीव कामुको राजा गन्धर्वेणाथ तेन हि / चकार सुमहद् युद्धं मालामादातुमुद्यतः
ਉਹ ਰਾਜਾ ਕਾਮ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਗੰਧਰਵ ਨਾਲ ਮਹਾਂ ਯੁੱਧ ਕਰਨ ਲੱਗਾ, ਮਾਲਾ ਹਥਿਆਉਣ ਲਈ ਤਤਪਰ ਸੀ।
Verse 23
विजित्य समरे मालां गृहीत्वा दुर्जयो द्विजाः / जगाम तामप्सरसं कालिन्दीं द्रष्टुमादरात्
ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਕੇ ਮਾਲਾ ਲੈ ਕੇ, ਅਜੇਯ ਦ੍ਵਿਜ ਦੁਰਜਯ ਆਦਰ ਨਾਲ ਉਸ ਅਪਸਰਾ ਕਾਲਿੰਦੀ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਚਲਿਆ।
Verse 24
अदृष्ट्वाप्सरसं तत्र कामबाणाभिपीडितः / बभ्राम सकलां पृथ्वीं सप्तद्वीपसमन्विताम्
ਉੱਥੇ ਅਪਸਰਾ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਕਾਮ ਦੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਸੱਤ ਦੀਪਾਂ ਸਮੇਤ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਭਟਕਦਾ ਰਿਹਾ।
Verse 25
आक्रम्य हिमवत्पार्श्वमुर्वशीदर्शनोत्सुकः / जगाम शैलप्रवरं हेमकूटमिति श्रुतम्
ਉਰਵਸ਼ੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਉਹ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੇ ਪਾਸੇ ਨੂੰ ਲੰਘ ਕੇ, ਪਹਾੜਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੇਮਕੂਟ ਨੂੰ ਗਿਆ—ਇਉਂ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 26
तत्र तत्राप्सरोवर्या दृष्ट्वा तं सिंहविक्रमम् / कामं संदधिरे घोरं भूषितं चित्रमालया
ਉੱਥੇ ਉੱਥੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਸਿੰਹ ਵਰਗੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਅਤੇ ਅਦਭੁਤ ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਘੋਰ ਕਾਮਨਾ ਨਾਲ ਘਿਰ ਗਈਆਂ।
Verse 27
संस्मरन्नुर्वशीवाक्यं तस्यां संसक्तमानसः / न पश्यति स्मताः सर्वागिरिशृङ्गाणिजग्मिवान्
ਉਰਵਸ਼ੀ ਦੇ ਬਚਨ ਯਾਦ ਕਰਦਾ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੱਗੇ ਮਨ ਨਾਲ ਉਹ ਕੁਝ ਵੀ ਨਾ ਵੇਖਦਾ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ; ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਵੀ ਬਿਨਾਂ ਵੇਖੇ ਲੰਘ ਗਿਆ।
Verse 28
तत्राप्यप्सरसं दिव्यामदृष्ट्वा कामपीडितः / देवलोकं महामेरुं ययौ देवपराक्रमः
ਉੱਥੇ ਵੀ ਦਿਵ੍ਯ ਅਪਸਰਾ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਕਾਮ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਦੇਵ-ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਦੇਵਲੋਕ ਵੱਲ, ਮਹਾ ਮੇਰੂ ਦੀ ਓਰ ਚਲ ਪਿਆ।
Verse 29
स तत्र मानसं नाम सरस्त्रैलोक्यविश्रुतम् / भेजे शृङ्गाण्यतिक्रम्य स्वबाहुबलभावितः
ਉੱਥੇ ਉਹ ‘ਮਾਨਸ’ ਨਾਮ ਦੇ ਸਰੋਵਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਜੋ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ; ਪਹਾੜੀ ਚੋਟੀਆਂ ਲੰਘ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਭੁਜਬਲ ਦੇ ਆਸਰੇ ਉਹ ਉੱਥੇ ਆ ਗਿਆ।
Verse 30
स तस्य तीरे सुभगां चरन्तीमतिलालसाम् / दृष्टवाननवद्याङ्गीं तस्यै मालां ददौ पुनः
ਉਹ ਉਸ ਨਦੀ/ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਉਤਸੁਕਤਾ ਨਾਲ ਘੁੰਮਦੀ ਇਕ ਸੁੰਦਰ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਨਿਰਦੋਸ਼ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੀ ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਫਿਰ ਤੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਭੇਟ ਕੀਤੀ।
Verse 31
स मालया तदा देवीं भूषितां प्रेक्ष्य मोहितः / रेमे कृतार्थमात्मानं जानानः सुचिरं तया
ਤਦ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਸਜੀ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਉਸ ਨਾਲ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਰਮਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਤਾਰਥ ਤੇ ਕ੍ਰਿਤਕ੍ਰਿਤ੍ਯ ਸਮਝਦਾ ਰਿਹਾ।
Verse 32
अथोर्वशी राजवर्यं रतान्ते वाक्यमब्रवीत् / किं कृतं भवता पूर्वं पुरीं गत्वा वृथा नृप
ਫਿਰ ਰਤੀ-ਕ੍ਰੀੜਾ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਉਰਵਸ਼ੀ ਨੇ ਉਸ ਰਾਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨੂੰ ਕਿਹਾ— “ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ! ਪਹਿਲਾਂ ਤੂੰ ਸ਼ਹਿਰ ਜਾ ਕੇ ਵਿਅਰਥ ਕੀ ਕੀਤਾ ਸੀ?”
Verse 33
स तस्यै सर्वमाचष्ट पत्न्या यत् समुदीरितम् / कण्वस्य दर्शनं चैव मालापहरणं तथा
ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਤਨੀ ਵੱਲੋਂ ਕਹੀ ਹੋਈ ਸਾਰੀ ਗੱਲ ਦੱਸੀ— ਕਣਵ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਵੀ ਅਤੇ ਮਾਲਾ ਛੀਨ ਲੈ ਜਾਣ ਦੀ ਘਟਨਾ ਵੀ।
Verse 34
श्रुत्वैतद् व्याहृतं तेन गच्छेत्याह हितैषिणी / शापं दास्यति ते कण्वो ममापि भवतः प्रिया
ਉਸ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲੀ ਇਸਤਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ— “ਜਾ।” ਫਿਰ ਕਿਹਾ— “ਕਣਵ ਤੈਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦੇਵੇਗਾ; ਹਾਲਾਂਕਿ ਮੈਂ ਵੀ ਤੇਰੀ ਪ੍ਰਿਆ ਹਾਂ।”
Verse 35
तयासकृन्महाराजः प्रोक्तो ऽपि मदमोहितः / न तत्यजाथ तत्पार्श्वं तत्र संन्यस्तमानसः
ਉਸ ਨੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਸਮਝਾਇਆ, ਪਰ ਮਦ ਤੇ ਮੋਹ ਵਿਚ ਮੋਹਿਤ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਪਾਸਾ ਨਾ ਛੱਡਿਆ; ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਓਥੇ ਹੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟਿਕਿਆ ਰਿਹਾ।
Verse 36
ततोर्वशी कामरूपा राज्ञे स्वं रूपमुत्कटम् / सुरोमशं पिङ्गलाक्षं दर्शयामास सर्वदा
ਫਿਰ ਕਾਮਰੂਪਣੀ ਉਰਵਸ਼ੀ ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮੋਹਕ ਰੂਪ ਸਦਾ ਦਿਖਾਇਆ—ਰੋਮਾਂਚਿਤ ਦੇਹ ਅਤੇ ਪਿੰਗਲ (ਪੀਲੇ-ਭੂਰੇ) ਨੇਤਰਾਂ ਵਾਲਾ।
Verse 37
तस्यां विरक्तचेतस्कः स्मृत्वा कण्वाभिभाषितम् / धिङ्मामिति विनिश्चित्यतपः कर्तुं समारभत्
ਉੱਥੇ ਉਸ ਦਾ ਚਿੱਤ ਵੈਰਾਗੀ ਹੋ ਗਿਆ; ਕਣਵ ਮੁਨੀ ਦੇ ਬਚਨ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ‘ਧਿਕ ਮੈਨੂੰ!’ ਨਿਸਚੇ ਕਰ ਉਹ ਤਪ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ।
Verse 38
संवत्सरद्वादशकं कन्दमूलफलाशनः / भूय एव द्वादशकं वायुभक्षो ऽभवन्नृपः
ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਰਾਜਾ ਕੰਦ-ਮੂਲ-ਫਲ ਖਾਂਦਾ ਰਿਹਾ; ਫਿਰ ਹੋਰ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਉਹ ਕੇਵਲ ਵਾਯੂ ਨੂੰ ਹੀ ਆਹਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਜੀਉਂਦਾ ਰਿਹਾ।
Verse 39
गत्वा कण्वाश्रमं भीत्या तस्मै सर्वं न्यवेदयत् / वासमप्सरसा भूयस्तपोयोगमनुत्तमम्
ਫਿਰ ਡਰ ਕਰਕੇ ਉਹ ਕਣਵ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਨਿਵੇਦਨ ਕੀਤਾ—ਕਿ ਅਪਸਰਾ ਮੁੜ ਓਥੇ ਵੱਸਣ ਆਈ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅਨੁੱਤਮ ਤਪ-ਯੋਗ ਦੇ ਸੰਯਮ ਦੀ ਪਰਖ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ।
Verse 40
वीक्ष्य तं राजशार्दूलं प्रसन्नो भगवानृषिः / कर्तुकामो हि निर्बोजं तस्याघमिदमब्रवीत्
ਉਸ ਰਾਜ-ਸ਼ਾਰਦੂਲ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ। ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਪਾਪ ਨੂੰ ‘ਨਿਰਬੀਜ’ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਬਚਨ ਆਖੇ।
Verse 41
गच्छ वाराणसीं दिव्यामीश्वराध्युषितां पुरीम् / आस्ते मोचयितुं लोकं तत्र देवो महेश्वरः
ਤੂੰ ਦਿਵ੍ਯ ਵਾਰਾਣਸੀ ਨੂੰ ਜਾ—ਜੋ ਈਸ਼ਵਰ ਦੀ ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ ਪੁਰੀ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਦੇਵ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।
Verse 42
स्नात्वा संतर्प्य विधिवद् गङ्गायान्देवताः पितॄन् / दृष्ट्वा विश्वेश्वरं लिङ्गङ्किल्बिषान्मोक्ष्यसे ऽखिलात्
ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਤਰਪਣ ਦੇ ਕੇ, ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ ਲਿੰਗ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਤੂੰ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਵੇਂਗਾ।
Verse 43
प्रणम्य शिरसा कण्वमनुज्ञाप्य च दुर्जयः / वाराणस्यां हरं दृष्ट्वा पापान्मुक्तो ऽभवत् ततः
ਦੁਰਜਯ ਨੇ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਕਣਵ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ ਵਾਰਾਣਸੀ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ ਹਰ (ਸ਼ਿਵ) ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਉਹ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 44
जगाम स्वपुरीं शुभ्रां पालयामास मेदिनीम् / याजयामास तं कण्वो याचितो घृणया मुनिः
ਉਹ ਆਪਣੀ ਚਮਕਦਾਰ ਰਾਜਧਾਨੀ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਗਿਆ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਫਿਰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ ਮুনি ਕਣਵ ਨੇ ਉਸ ਲਈ ਪੁਰੋਹਿਤ ਵਜੋਂ ਯੱਗ ਆਦਿ ਕਰਮ ਕਰਵਾਏ।
Verse 45
तस्य पुत्रो ऽथ मतिमान् सुप्रतीक इति श्रुतः / बभूव जातमात्रं तं राजानमुपतस्थिरे
ਤਦ ਉਸ ਦਾ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਪੁੱਤਰ ‘ਸੁਪ੍ਰਤੀਕ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹੀ ਸਭ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਮੰਨ ਕੇ ਨੇੜੇ ਆ ਕੇ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਹਾਜ਼ਰੀ ਭਰੀ।
Verse 46
उर्वश्यां च महावीर्याः सप्त देवसुतोपमाः / कन्या जगृहिरे सर्वा जन्धर्वदयिता द्विजाः
ਅਤੇ ਉਰਵਸ਼ੀ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਤੇਜ ਵਾਲੀਆਂ ਸੱਤ ਧੀਆਂ ਜਨਮੀਆਂ, ਜੋ ਦੇਵ-ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਸਨ। ਗੰਧਰਵਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰੀਆਂ ਉਹ ਸਭ ਦਵਿਜ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਵਿਆਹ ਰਾਹੀਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤੀਆਂ।
Verse 47
एष व कथितः सम्यक् सहस्त्रजित उत्तमः / वंशः पापहरो नृणां क्रोष्टोरपि निबोधत
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਤਮ ਸਹਸ੍ਰਜਿਤ ਦਾ ਠੀਕ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਕ੍ਰੋਸ਼ਟੂ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਵੀ ਜਾਣੋ—ਇਹ ਵੰਸ਼ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਪਾਪ ਹਰਣ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
Desire-driven transgression leads to instability, but sin can be rendered “seedless” through a sequence of remorse, guided prāyaścitta, sustained tapas, and culminating tīrtha practice—especially Gaṅgā bathing and Viśveśvara-liṅga darśana at Vārāṇasī.
It is described as Īśvara’s own city where Maheśvara abides for world-liberation; ritual purity (snāna, tarpaṇa) paired with direct darśana of Viśveśvara functions as the decisive purifier that removes all sins.
After concluding Durjaya’s purification and succession (Supratīka), the text explicitly signals a transition: it has described Sahasrajit properly and now turns to the lineage of Kroṣṭu, continuing the dynastic framework.