Adhyaya 1
Invocation, Purāṇa Lakṣaṇas, Kurma at the Samudra-manthana, and Indradyumna’s Liberation Teaching (Iśvara-Gītā Prelude)
ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨਾਰਾਯਣ, ਨਰ ਅਤੇ ਸਰਸਵਤੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਨੈਮਿਸ਼ਾਰਣ੍ਯ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਸੂਤ ਰੋਮਹਰਸ਼ਣ ਨੂੰ ਵਿਆਸ-ਪਰੰਪਰਾ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਉੱਤਮ ਕੂਰਮ ਪੁਰਾਣ ਸੁਣਾਉਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸੂਤ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪੰਜ ਲੱਛਣ ਸਮਝਾ ਕੇ ਅਠਾਰਾਂ ਮਹਾਪੁਰਾਣਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੂਰਮ ਪੁਰਾਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੰਹਿਤਾ-ਵਿਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਖੀਰਸਾਗਰ ਮੰਥਨ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਵਿਸ਼ਣੂ ਕੂਰਮ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਮੰਦਰ ਪਰਬਤ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਰਿਸ਼ੀ ਸ਼੍ਰੀ/ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੇ ਸਰੂਪ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ। ਭਗਵਾਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼੍ਰੀ/ਲਕਸ਼ਮੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੀ ਮਾਇਆ-ਸ਼ਕਤੀ—ਤ੍ਰਿਗੁਣਾਤਮਕ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਜਗਤ ਨੂੰ ਮੋਹਿਤ ਕਰਕੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਲਯ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਆਤਮ-ਵਿਵੇਕ ਵਾਲੇ ਭਗਤ ਇਸ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇੰਦਰਦ੍ਯੁਮਨ ਦਾ ਉਦਾਹਰਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਸ਼ਰਨਾਗਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕੀਤਾ; ਸ਼੍ਰੀ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਨਾਲ ਅਤੇ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਨਾਰਾਯਣ ਦਰਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਮਿਲਿਆ ਅਤੇ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਪ੍ਰਭੂ ਵਰਣਾਸ਼੍ਰਮ ਧਰਮ, ਕਰਮਯੋਗ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਭਾਵਨਾ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਗਿਆਨ-ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਮਹੇਸ਼ਵਰ-ਪੂਜਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਆਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੇ ਵੈਸ਼ਣਵ-ਸ਼ੈਵ ਸਮਨ੍ਵਯ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਪੂਰਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਸੂਤ ਰਸਾਤਲ ਵਿੱਚ ਕੂਰਮ ਵੱਲੋਂ ਕਹੀ ਗੱਲ ਦੱਸਣ ਦਾ ਵਚਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਅਧਿਆਇਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਗ-ਪ੍ਰਤਿਸਰਗ, ਮਨਵੰਤਰ, ਭੂਗੋਲ, ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਵਰਤਾਂ ਦੇ ਵਰਣਨ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਾਂਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
कूर्मपुराण (ग्रेतिल्) कूर्मपुराण हेअदेर् थिस् फ़िले इस् अन् ह्त्म्ल् त्रन्स्फ़ोर्मतिओन् ओफ़् स_कुर्मपुरन।xम्ल् wइथ् अ रुदिमेन्तर्य् हेअदेर्। फ़ोर् अ मोरे एxतेन्सिवे हेअदेर् प्लेअसे रेफ़ेर् तो थे सोउर्चे फ़िले। दत एन्त्र्य्: मेम्बेर्स् ओफ़् थे सन्स्क्नेत् प्रोजेच्त् चोन्त्रिबुतिओन्: मेम्बेर्स् ओफ़् थे सन्स्क्नेत् प्रोजेच्त् दते ओफ़् थिस् वेर्सिओन्: २०२०-०७-३१ सोउर्चे: । पुब्लिस्हेर्: गऺत्तिन्गेन् रेगिस्तेर् ओफ़् एलेच्त्रोनिच् तेxत्स् इन् इन्दिअन् लन्गुअगेस् (ग्रेतिल्), सुब् गऺत्तिन्गेन् लिचेन्चे: थिस् ए-तेxत् wअस् प्रोविदेद् तो ग्रेतिल् इन् गोओद् फ़ैथ् थत् नो चोप्य्रिघ्त् रिघ्त्स् हवे बेएन् इन्फ़्रिन्गेद्। इफ़् अन्योने wइस्हेस् तो अस्सेर्त् चोप्य्रिघ्त् ओवेर् थिस् फ़िले, प्लेअसे चोन्तच्त् थे ग्रेतिल् मनगेमेन्त् अत् ग्रेतिल्(अत्)सुब्(दोत्)उनि-गोएत्तिन्गेन्(दोत्)दे। थे फ़िले wइल्ल् बे इम्मेदिअतेल्य् रेमोवेद् पेन्दिन्ग् रेसोलुतिओन् ओफ़् थे च्लैम्। दिस्त्रिबुतेद् उन्देर् अ च्रेअतिवे चोम्मोन्स् अत्त्रिबुतिओन्-नोन्चोम्मेर्चिअल्-स्हरेअलिके ४।० इन्तेर्नतिओनल् लिचेन्से। इन्तेर्प्रेतिवे मर्कुप्: नोने नोतेस्: थिस् फ़िले हस् बेएन् च्रेअतेद् ब्य् मस्स् चोन्वेर्सिओन् ओफ़् ग्रेतिल्ऽस् सन्स्क्रित् चोर्पुस् फ़्रोम् कुर्म्प्१उ।ह्त्म्। दुए तो थे हेतेरोगेनेइत्य् ओफ़् थे सोउर्चेस् थे हेअदेर् मर्कुप् मिघ्त् बे सुबोप्तिमल्। फ़ोर् थे सके ओफ़् त्रन्स्परेन्च्य् थे हेअदेर् ओफ़् थे लेगच्य् फ़िले इस् दोचुमेन्तेद् इन् थे <नोते> एलेमेन्त् बेलोw: कुर्म-पुरन, पर्त् १ इन्पुत् ब्य् मेम्बेर्स् ओफ़् थे सन्स्क्नेत् प्रोजेच्त् (www।सन्स्क्नेत्।ओर्ग्) थिस् ग्रेतिल् वेर्सिओन् हस् बेएन् चोन्वेर्तेद् फ़्रोम् अ चुस्तोम् देवनगरि एन्चोदिन्ग्। थेरेफ़ोरे, wओर्द् बोउन्दरिएस् अरे उसुअल्ल्य् नोत् मर्केद् ब्य् ब्लन्क्स्। थेसे अन्द् ओथेर् इर्रेगुलरितिएस् चन्नोत् बे स्तन्दर्दिज़ेद् अत् प्रेसेन्त्। थे तेxत् इस् नोत् प्रोओफ़्-रेअद्! रेविसिओन्स्: २०२०-०७-३१: तेइ एन्चोदिन्ग् ब्य् मस्स् चोन्वेर्सिओन् ओफ़् ग्रेतिल्ऽस् सन्स्क्रित् चोर्पुस् तेxत् कूर्मपुराणम्-१ अथ श्रीकूर्मपुराणम् पूर्वविभागः नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् / देवीं सरस्वतीं चैव ततो जयमुदीरयेत् // कूर्म्प्१,मन्ग्।१ // नमस्कृत्वाप्रमेयाय विष्णवे कूर्मरूपिणे / पुराणं संप्रवक्ष्यामि यदुक्तं विश्वयोनिना
ਨਾਰਾਇਣ ਨੂੰ, ਨਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨਰ ਨੂੰ ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਸਰਸਵਤੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਮੰਗਲ ਆਰੰਭ ਵਜੋਂ “ਜੈ” ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 2
सत्रान्ते सूतमनघं नैमिषीया महर्षयः / पुराणसंहितां पुण्यां पप्रच्छू रोमहर्षणम्
ਸਤਰ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਨੈਮਿਸ਼ਾਰਣ੍ਯ ਦੇ ਮਹਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਸੂਤ ਰੋਮਹਰਸ਼ਣ ਨੂੰ ਪੁੰਨਮਈ ਪੁਰਾਣ-ਸੰਹਿਤਾ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ।
Verse 3
त्वया सूत महाबुद्धे भगवान् ब्रह्मवित्तमः / इतिहासपुराणार्थं व्यासः सम्यगुपासितः
ਹੇ ਮਹਾਬੁੱਧੀ ਸੂਤ! ਬ੍ਰਹਮ-ਵਿਦਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਭਗਵਾਨ ਵਿਆਸ ਦੀ ਤੂੰ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਦੇ ਤਾਤਪਰਯ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਲਈ ਯਥਾਵਿਧੀ ਸੇਵਾ ਤੇ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।
Verse 4
तस्य ते सर्वरोमाणि वचसा हृषितानि यत् / द्वैपायनस्य भगवांस्ततो वै रोमहर्षणः
ਉਹਨਾਂ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਤੇਰੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਰੋਮ ਹਰਖ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਗਏ; ਇਸ ਲਈ ਭਗਵਾਨ ਦ੍ਵੈਪਾਯਨ (ਵਿਆਸ) ਨੇ ਤੈਨੂੰ ‘ਰੋਮਹਰਸ਼ਣ’ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ।
Verse 5
भवन्तमेव भगवान् व्याजहार स्वयं प्रभुः / मुनीनां संहितां वक्तुं व्यासः पौराणिकीं पुरा
ਸਵੈੰ ਪ੍ਰਭੂ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕੇਵਲ ਤੈਨੂੰ ਹੀ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਪੁਰਾਣ-ਵਿਦ ਵਿਆਸ ਨੇ ਮੁਨੀਆਂ ਲਈ ਪੁਰਾਣ-ਸੰਹਿਤਾ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕੀਤਾ।
Verse 6
त्वं हि स्वायंभुवे यज्ञे सुत्याहे वितते हरिः / संभूतः संहितां वक्तुं स्वांशेन पुरुषोत्तमः
ਸ੍ਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨੂ ਦੇ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਸੋਮ-ਸੁਤਿਆਹ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਸਮੇਂ, ਤੂੰ ਹੀ ਹਰਿ—ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ—ਆਪਣੇ ਅੰਸ਼ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਇਸ ਸੰਹਿਤਾ ਨੂੰ ਉਚਾਰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ।
Verse 7
तस्माद् भवन्तं पृच्छामः पुराणं कौर्ममुत्तमम् / वक्तुमर्हसि चास्माकं पुराणार्थविशारद
ਇਸ ਲਈ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉੱਤਮ ਕੂਰਮ ਪੁਰਾਣ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੇ ਹਾਂ। ਹੇ ਪੁਰਾਣਾਰਥ-ਵਿਸ਼ਾਰਦ, ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਅਰਹ ਹੋ।
Verse 8
मुनीनां वचनं श्रुत्वा सूतः पौराणिकोत्तमः / प्रणम्य मनसा प्राह गुरुं सत्यवतीसुतम्
ਮੁਨੀਆਂ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਪੁਰਾਣ-ਵਕਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸੂਤ ਨੇ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਸਤ੍ਯਵਤੀ-ਪੁੱਤਰ ਗੁਰੂ (ਵਿਆਸ) ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।
Verse 9
रोमहर्षण उवाच नमस्कृत्वा जगद्योनिं कूर्मरूपधरं हरिम् / वक्ष्ये पौराणिकीं दिव्यां कथां पापप्रणाशिनीम्
ਰੋਮਹਰਸ਼ਣ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜਗਤ ਦੀ ਯੋਨੀ ਤੇ ਸਰੋਤ, ਕੂਰਮ-ਰੂਪ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਰਿ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਪਾਪ-ਨਾਸ਼ਕ ਦਿਵ੍ਯ ਪੁਰਾਣਿਕ ਕਥਾ ਉਚਾਰਾਂਗਾ।
Verse 10
यां श्रुत्वा पापकर्मापि गच्छेत परमां गतिम् / न नास्तिके कथां पुण्यामिमां ब्रूयात् कदाचन
ਇਸ ਪੁੰਨ ਕਥਾ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਪਾਪ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਰਤ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਨਾਸਤਿਕ ਨੂੰ ਇਹ ਪੁੰਨ ਕਥਾ ਕਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੁਣਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ।
Verse 11
श्रद्दधानाय शान्ताय धार्मिकाय द्विजातये / इमां कथामनुब्रूयात् साक्षान्नारायणेरिताम्
ਸ਼ਰਧਾਵਾਨ, ਸ਼ਾਂਤ-ਚਿੱਤ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਨਿਸ਼ਠ ਦਵਿਜ ਨੂੰ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਨਾਰਾਇਣ ਨੇ ਕਹੀ ਹੈ।
Verse 12
सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च / वंशानुचरितं चैव पुराणं पञ्चलक्षणम्
ਸਰਗ, ਪ੍ਰਤਿਸਰਗ, ਵੰਸ਼, ਮਨਵੰਤਰ ਅਤੇ ਵੰਸ਼ਾਨੁਚਰਿਤ—ਇਹ ਪੰਜ ਲੱਛਣ ਮਿਲ ਕੇ ‘ਪੁਰਾਣ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 13
ब्राह्मं पुराणं प्रथमं पाद्मं वैष्णवमेव च / शैवं भागवतं चैव भविष्यं नारदीयकम्
ਪਹਿਲਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮ ਪੁਰਾਣ; ਫਿਰ ਪਾਦਮ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਨਵ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੈਵ ਅਤੇ ਭਾਗਵਤ; ਨਾਲ ਹੀ ਭਵਿੱਖਯ ਅਤੇ ਨਾਰਦੀਯ।
Verse 14
मार्कण्डेयमथाग्नेयं ब्रह्मवैवर्तमेव च / लैङ्गं तथा च वाराहं स्कान्दं वामनमेव च
ਫਿਰ ਮਾਰਕੰਡੇਯ, ਆਗਨੇਯ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਵੈਵਰਤ; ਅਤੇ ਲੈੰਗ, ਵਾਰਾਹ, ਸਕਾਂਦ ਤੇ ਵਾਮਨ (ਪੁਰਾਣ) ਹਨ।
Verse 15
कौर्मं मात्स्यं गारुडं च वायवीयमनन्तरम् / अष्टादशं समुद्दिष्टं ब्रह्मण्डमिति संज्ञितम्
ਫਿਰ ਕੌਰਮ, ਮਾਤਸ੍ਯ, ਗਾਰੁੜ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਾਯਵੀਯ; ਅਠਾਰਵਾਂ ਪੁਰਾਣ ‘ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 16
अन्यान्युपराणानि मुनिभिः कथितानि तु / अष्टादशपुराणानि श्रुत्वा संक्षेपतो द्विजाः
ਹੋਰ ਉਪਪੁਰਾਣ ਵੀ ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਕਹੇ ਹਨ। ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋ, ਅਠਾਰਾਂ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਸੁਣ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਇੱਥੇ ਉਪਦੇਸ਼ਯ ਤਾਤਪਰ੍ਯ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ।
Verse 17
आद्यं सनत्कुमारोक्तं नारसिहमतः परम् / तृतीयं स्कान्दमुद्दिष्टं कुमारेण तु भाषितम्
ਪਹਿਲਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਾਰਸਿੰਹ ਮਤ ਹੈ। ਤੀਜਾ ‘ਸਕਾਂਦ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਵੀ ਕੁਮਾਰ ਨੇ ਹੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤਾ।
Verse 18
चतुर्थं शिवधर्माख्यं साक्षान्नन्दीशभाषितम् / दुर्वाससोक्तमाश्चर्यं नारदोक्तमतः परम्
ਚੌਥਾ ਭਾਗ ‘ਸ਼ਿਵਧਰਮ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਨੰਦੀਸ਼ ਨੇ ਕਿਹਾ। ਫਿਰ ਦੁਰਵਾਸਾ ਦਾ ਅਦਭੁਤ ਉਪਦੇਸ਼, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਾਰਦ ਦਾ ਕਥਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
Verse 19
कापिलं मानवं चैव तथैवोशनसेरितम् / ब्रह्माण्डं वारुणं चाथ कालिकाह्वयमेव च
‘ਕਾਪਿਲ’, ‘ਮਾਨਵ’, ਅਤੇ ਉਸ਼ਨਸ ਵੱਲੋਂ ਉਪਦੇਸ਼ਿਤ; ‘ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ’, ‘ਵਾਰੁਣ’, ਅਤੇ ‘ਕਾਲਿਕਾ’ ਨਾਮ ਵਾਲਾ—ਇਹ ਵੀ (ਗ੍ਰੰਥ/ਪਰੰਪਰਾ) ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 20
माहेश्वरं तथा साम्बं सौरं सर्वार्थसंचयम् / पराशरोक्तमपरं मारीचं भार्गवाह्वयम्
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਮਾਹੇਸ਼ਵਰ’, ‘ਸਾਂਬ’, ‘ਸੌਰ’ ਅਤੇ ‘ਸਰਵਾਰਥ-ਸੰਚਯ’ (ਸਭ ਅਰਥਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ); ਫਿਰ ਪਰਾਸ਼ਰ ਵੱਲੋਂ ਕਿਹਾ ਹੋਇਆ ਹੋਰ (ਗ੍ਰੰਥ), ‘ਮਾਰੀਚ’ ਅਤੇ ‘ਭਾਰਗਵ’ ਨਾਮ ਵਾਲਾ ਵੀ ਹੈ।
Verse 21
इदं तु पञ्चदशमं पुराणं कौर्ममुत्तमम् / चतुर्धा संस्थितं पुण्यं संहितानां प्रभेदतः
ਇਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਪੰਦਰਵਾਂ ਪੁਰਾਣ—ਉੱਤਮ ਕੂਰਮ ਪੁਰਾਣ ਹੈ। ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਦੇ ਭੇਦ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਪੁੰਨ ਗ੍ਰੰਥ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਵਸਥਿਤ ਹੈ।
Verse 22
ब्राह्मी भगवती सौरी वैष्णवी च प्रकीर्तिताः / चतस्त्रः संहिताः पुण्या धर्मकामार्थमोक्षदाः
ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮੀ, ਭਗਵਤੀ, ਸੌਰੀ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਣਵੀ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਚਾਰ ਪੁੰਨ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਧਰਮ, ਕਾਮ, ਅਰਥ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ।
Verse 23
इयं तु संहिता ब्राह्मी चतुर्वेदैस्तु सम्मिता / भवन्ति षट्सहस्त्राणि श्लोकानामत्र संख्यया
ਇਹ ਬ੍ਰਾਹਮੀ ਸੰਹਿਤਾ ਚਾਰਾਂ ਵੇਦਾਂ ਨਾਲ ਸਮਨਵਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਕੁੱਲ ਗਿਣਤੀ ਛੇ ਹਜ਼ਾਰ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 24
यत्र धर्मार्थकामानां मोक्षस्य च मुनीश्वराः / माहात्म्यमखिलं ब्रह्म ज्ञायते परमेश्वरः
ਜਿੱਥੇ, ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰੋ, ਧਰਮ-ਅਰਥ-ਕਾਮ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦੇ ਨਾਲ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ-ਸਰੂਪ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਸਮੂਹ ਮਹਾਤਮ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 25
सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च / वंशानुचरितं दिव्याः पुण्याः प्रासङ्गिकीः कथाः
ਸਰਗ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸਰਗ, ਵੰਸ਼ ਅਤੇ ਮਨਵੰਤਰ, ਅਤੇ ਵੰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਚਰਿਤ੍ਰ—ਨਾਲ ਹੀ ਦਿਵ੍ਯ, ਪੁੰਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਗ-ਸੰਬੰਧੀ ਕਥਾਵਾਂ—ਇਹ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 26
ब्राह्मणाद्यैरियं धार्या धार्मिकैः शान्तमानसैः / तामहं वर्तयिष्यामि व्यासेन कथितां पुरा
ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਪੁਰਾਣ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਦਿ ਸਭ ਵਰਣਾਂ ਦੇ ਧਰਮਨਿਸ਼ਠ, ਸ਼ਾਂਤ-ਚਿੱਤ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹੈ। ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਉਹੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਮੈਂ ਹੁਣ ਯਥਾਕ੍ਰਮ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 27
पुरामृतार्थं दैतेयदानवैः सह देवताः / मन्थानं मन्दरं कृत्वा ममन्थुः क्षीरसागरम्
ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਦੈਤਿਆਂ ਅਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਮੰਦਰ ਪਰਬਤ ਨੂੰ ਮਥਣੀ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਖੀਰ-ਸਾਗਰ ਨੂੰ ਮਥਿਆ।
Verse 28
मथ्यमाने तदा तस्मिन् कूर्मरूपी जनार्दनः / बभार मन्दरं देवो देवानां हितकाम्यया
ਜਦੋਂ ਉਹ ਮਥਨ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਦੋਂ ਜਨਾਰਦਨ ਨੇ ਕੱਛੂਏ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਹਿਤ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਨਾਲ ਮੰਦਰ ਪਰਬਤ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਿਆ।
Verse 29
देवाश्च तुष्टुवुर्देवं नारदाद्या महर्षयः / कूर्मरूपधरं दृष्ट्वा साक्षिणं विष्णुमव्ययम्
ਕੱਛੂਏ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਸਾਕਸ਼ੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇਵ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਨਾਰਦ ਆਦਿ ਮਹਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕੀਤੀ।
Verse 30
तदन्तरे ऽभवद् देवी श्रीर्नारायणवल्लभा / जग्राह भगवान् विष्णुस्तामेव पुरुषोत्तमः
ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਪ੍ਰਿਯਾ ਦੇਵੀ ਸ਼੍ਰੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ; ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਉਸੇ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਵਜੋਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 31
तेजसा विष्णुमव्यक्तं नारदाद्या महर्षयः / मोहिताः सह शक्रेण श्रियो वचनमब्रुवन्
ਅਵ੍ਯਕਤ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਅਭਿਭੂਤ ਹੋ ਕੇ ਨਾਰਦ ਆਦਿ ਮਹਰਿਸ਼ੀ, ਸ਼ਕ੍ਰ ਸਮੇਤ, ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ (ਲਕਸ਼ਮੀ) ਨੂੰ ਬਚਨ ਕਹੇ।
Verse 32
भगवन् देवदेवेश नारायण जगन्मय / कैषा देवी विशालाक्षी यथावद् ब्रूहि पृच्छताम्
ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਹੇ ਦੇਵਦੇਵੇਸ਼, ਜਗਨ੍ਮਯ ਨਾਰਾਇਣ! ਇਹ ਵਿਸ਼ਾਲਾਖੀ ਦੇਵੀ ਕੌਣ ਹੈ? ਅਸੀਂ ਪੁੱਛਦੇ ਹਾਂ—ਯਥਾਵਤ ਦੱਸੋ।
Verse 33
श्रुत्वा तेषां तदा वाक्यं विष्णुर्दानवमर्दनः / प्रोवाच देवीं संप्रेक्ष्य नारदादीनकल्मषान्
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਦਾਨਵਮਰਦਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਦੇਵੀ ਵੱਲ ਤੱਕਿਆ ਅਤੇ ਨਾਰਦ ਆਦਿ ਨਿਰਮਲ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਉੱਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰ ਕੇ ਬੋਲਿਆ।
Verse 34
इयं सा परमा शक्तिर्मन्मयी ब्रह्मरूपिणी / माया मम प्रियानन्ता ययेदं मोहितं जगत्
ਇਹੀ ਉਹ ਪਰਮ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ—ਮੇਰੇ ਹੀ ਸਰੂਪਮਈ, ਬ੍ਰਹਮਰੂਪিণੀ। ਇਹ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਿਆ ਅਨੰਤ ਮਾਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਜਗਤ ਮੋਹਿਤ ਹੈ।
Verse 35
अनयैव जगत्सर्वं सदेवासुरमानुषम् / मोहयामि द्विजश्रेष्ठा ग्रसामि विसृजामि च
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ! ਇਸੇ ਮਾਇਆ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਮੈਂ ਦੇਵ, ਅਸੁਰ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਮੋਹਿਤ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਅਤੇ ਇਸੀ ਨਾਲ ਮੈਂ ਸਭ ਨੂੰ ਗ੍ਰਸ ਕਰ ਕੇ ਫਿਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 36
उत्पत्तिं प्रलयं चैव भूतनामागतिं गतिम् / विज्ञायान्वीक्ष्य चात्मानं तरन्ति विपुलामिमाम्
ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਦੀ ਗਤੀ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਆਤਮਾ ਦਾ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੰਸਾਰ-ਸਾਗਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 37
अस्यास्त्वंशानधिष्ठाय शक्तिमन्तो ऽभवन् द्विजाः / ब्रह्मेशानादयो देवाः सर्वशक्तिरियं मम
ਇਸ ਦੇਵੀ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਅੰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਅਧਿਸ਼ਠਾਨ ਕਰਕੇ ਤੇਜਸਵੀ ਦਵਿਜ ਵੀ ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਹੋਏ; ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਈਸ਼ਾਨ (ਸ਼ਿਵ) ਆਦਿ ਦੇਵ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਇਹੀ ਮੇਰੀ ਸਰਵਸ਼ਕਤੀਮਈ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ।
Verse 38
सैषा सर्वजगत्सूतिः प्रकृतिस्त्रिगुणात्मिका / प्रागेव मत्तः संजाता श्रीकल्पे पद्मवासिनी
ਤ੍ਰਿਗੁਣਾਤਮਿਕ ਇਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੀ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦੀ ਜਨਨੀ ਹੈ; ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸ਼੍ਰੀ-ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਪਦਮਵਾਸਿਨੀ—ਕਮਲ-ਨਿਵਾਸਿਨੀ—ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ।
Verse 39
चतुर्भुजा शङ्खचक्रपद्महस्ता शुभान्विता / कोटिसूर्यप्रतीकाशा मोहिनी सर्वदेहिनाम्
ਉਹ ਚਤੁਰਭੁਜਾ ਸੀ, ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਖ-ਚੱਕਰ-ਪਦਮ ਧਾਰੇ, ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਕਰੋੜਾਂ ਸੂਰਜਾਂ ਵਰਗੀ ਤੇਜਸਵੀ—ਸਾਰੇ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲੈਣ ਵਾਲੀ ਮੋਹਿਨੀ ਸੀ।
Verse 40
नालं देवा न पितरो मानवा वसवो ऽपि च / मायामेतां समुत्तर्तुं ये चान्ये भुवि देहिनः
ਇਸ ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਨਾ ਦੇਵ ਸਮਰੱਥ ਹਨ, ਨਾ ਪਿਤਰ, ਨਾ ਮਨੁੱਖ, ਨਾ ਵਸੂ ਵੀ; ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਹੋਰ ਦੇਹਧਾਰੀ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਲੰਘ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ।
Verse 41
इत्युक्तो वासुदेवेन मुनयो विष्णुमब्रुवन् / ब्रूहि त्वं पुण्डरीकाक्ष यदि कालत्रये ऽपि च / को वा तरति तां मायां दुर्जयां देवनिर्मिताम्
ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੇ ਐਸਾ ਕਹਿਣ ਉੱਤੇ ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੂੰ ਆਖਿਆ— “ਹੇ ਪੁੰਡਰੀਕਾਖ਼ਸ਼! ਤਿੰਨਾਂ ਕਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੱਸੋ; ਦੇਵ-ਨਿਰਮਿਤ ਉਸ ਦੁರ್ಜੈ ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਕੌਣ ਪਾਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ?”
Verse 42
अथोवाच हृषीकेशो मुनीन् मुनिगणार्चितः / अस्ति द्विजातिप्रवर इन्द्रद्युम्न इति श्रुतः
ਤਦ ਮੁਨੀ-ਗਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਤ ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਨੇ ਮੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ— “ਦੁਇਜਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ; ਉਹ ‘ਇੰਦਰਦ੍ਯੁਮਨ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।”
Verse 43
पूर्वजन्मनि राजासावधृष्यः शङ्करादिभिः / दृष्ट्वा मां कूर्मसंस्थानं श्रुत्वा पौराणिकीं स्वयम् / संहितां मन्मुखाद् दिव्यां पुरस्कृत्य मुनीश्वरान्
ਪੂਰਵ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਉਹ ਰਾਜਾ ਸ਼ੰਕਰ ਆਦਿ ਦੇਵਾਂ ਲਈ ਵੀ ਅਜੇਯ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕੂਰਮ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਦਿਵ੍ਯ ਪੌਰਾਣਿਕ ਸੰਹਿਤਾ ਆਪ ਸੁਣੀ; ਫਿਰ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਗੇਠਾ ਸਥਾਨ ਦਿੱਤਾ।
Verse 44
ब्रह्माणं च महादेवं देवांश्चान्यान् स्वशक्तिभिः / मच्छक्तौ संस्थितान् बुद्ध्वा मामेव शरणं गतः
ਉਸ ਨੇ ਜਾਣ ਲਿਆ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਮਹਾਦੇਵ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਸਮੇਤ ਮੇਰੀ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਕੇਵਲ ਮੇਰੀ ਹੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਗਿਆ।
Verse 45
संभाषितो मया चाथ विप्रयोनिं गमिष्यसि / इन्द्रद्युम्न इति ख्यातो जातिं स्मरसि पौर्विकीम्
ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਐਸਾ ਕਹੇ ਜਾਣ ਉਪਰੰਤ ਤੂੰ ਵਿਪ੍ਰ-ਯੋਨੀ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲਵੇਂਗਾ। ਉੱਥੇ ‘ਇੰਦਰਦ੍ਯੁਮਨ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਵੇਂਗਾ ਅਤੇ ਪੂਰਵ ਜਨਮ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖੇਂਗਾ।
Verse 46
सर्वेषामेव भूतानां देवानामप्यगोचरम् / वक्तव्यं यद् गुह्यतमं दास्ये ज्ञानं तवानघ / लब्ध्वा तन्मामकं ज्ञानं मामेवान्ते प्रवेक्ष्यसि
ਹੇ ਨਿਰਪਾਪ! ਜੋ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਵੀ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਗੁਪਤ ਉਪਦੇਸ਼ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਮੇਰਾ ਇਹ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋਵੇਂਗਾ।
Verse 47
अंशान्तरेण भूम्यां त्वं तत्र तिष्ठ सुनिर्दृतः / वैवस्वते ऽन्तरे ऽतिते कार्यार्थं मां प्रवेक्ष्यसि
ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਤੂੰ ਹੋਰ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਉੱਥੇ ਹੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿ। ਵੈਵਸਵਤ ਮਨਵੰਤਰ ਲੰਘ ਜਾਣ ਤੇ, ਕਾਰਜ-ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰੇਂਗਾ।
Verse 48
मां प्रणम्य पुरीं गत्वा पालयामास मेदिनीम् / कालधर्मं गतः कालाच्छ्वेतद्वीपे मया सह
ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਉਹ ਨਗਰ ਨੂੰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦਾ ਪਾਲਣ-ਸ਼ਾਸਨ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਕਾਲ-ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਜਦ ਨਿਯਤ ਸਮਾਂ ਆਇਆ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਵੇਲੇ ਤੇ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਕੇ ਸ਼ਵੇਤਦਵੀਪ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਵੱਸਿਆ।
Verse 49
भुक्त्वा तान् वैष्णवान् भोगान् योगिनामप्यगोचरान् / मदाज्ञया मुनिश्रेष्ठा जज्ञे विप्रकुले पुनः
ਯੋਗੀਆਂ ਦੀ ਵੀ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਪਰੇ ਉਹ ਵੈਸ਼ਣਵ ਭੋਗ ਭੋਗ ਕੇ, ਮੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਉਹ (ਦੇਵੀ) ਮੇਰੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਮੁੜ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜਨਮੀ।
Verse 50
ज्ञात्वा मां वासुदेवाख्यं यत्र द्वे निहिते ऽक्षरे / विद्याविद्ये गूढरूपे यत्तद् ब्रह्म परं विदुः
ਮੈਨੂੰ ‘ਵਾਸੁਦੇਵ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣ ਕੇ—ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਨਾਲ ਦੋ ਅਖੰਡ ਤੱਤ ਨਿਹਿਤ ਹਨ, ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਅਵਿਦਿਆ—ਉਸੇ ਤੱਤ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਜਨ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 51
सोर्ऽचयामास भूतानामाश्रयं परमेश्वरम् / व्रतोपवासनियमैर्हेमैर्ब्राह्मणतर्पणैः
ਉਸ ਨੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਦੀ ਵਰਤਾਂ, ਉਪਵਾਸਾਂ ਤੇ ਨਿਯਮਾਂ ਨਾਲ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਦਾਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਰਮਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਿਧੀਵਤ ਅਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ।
Verse 52
तदाशीस्तन्नमस्कारस्तन्निष्ठस्तत्परायणः / आराधयन् महादेवं योगिनां हृदि संस्थितम्
ਉਸ ਦੀਆਂ ਆਸ਼ੀਸ਼ਾਂ ਵੀ ਉਸੇ ਨੂੰ, ਨਮਸਕਾਰ ਵੀ ਉਸੇ ਨੂੰ; ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠਾ ਰੱਖ ਕੇ ਅਤੇ ਉਸੇ ਨੂੰ ਪਰਮ ਆਸਰਾ ਮੰਨ ਕੇ, ਉਹ ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।
Verse 53
तस्यैवं वर्तमानस्य कदाचित् परमा कला / स्वरूपं दर्शयामास दिव्यं विष्णुसमुद्भवम्
ਉਹ ਜਦੋਂ ਇਸੇ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਿਹਾ, ਤਦ ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਪਰਮਾ ਕਲਾ (ਪਰਾਸ਼ਕਤੀ) ਨੇ ਆਪਣਾ ਹੀ ਸਰੂਪ—ਦਿਵ੍ਯ, ਤੇਜੋਮਯ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ—ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ।
Verse 54
दृष्ट्वा प्रणम्य शिरसा विष्णोर्भगवतः प्रियाम् / संस्तूय विविधैः स्तोत्रैः कृताञ्जलिरभाषत
ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਪ੍ਰਿਆ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ; ਫਿਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਤੋਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸਤੁਤੀ ਕਰਕੇ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ।
Verse 55
इर्न्द्दयुम्न उवाच का त्वं देविविशालाक्षि विष्णुचिह्नङ्किते शुभे / याथातथ्येन वै भावं तवेदानीं ब्रवीहि मे
ਇੰਦ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਦੇਵੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਅੰਕਿਤ ਸ਼ੁਭੇ! ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ? ਜਿਵੇਂ ਸੱਚ ਹੈ ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਆਪਣੀ ਅਸਲੀ ਅਵਸਥਾ ਮੈਨੂੰ ਹੁਣ ਦੱਸ।
Verse 56
तस्य तद् वाक्यमाकर्ण्य सुप्रसन्ना सुमङ्गला / हसन्ती संस्मरन् विष्णुं प्रियं ब्राह्मणमब्रवीत्
ਉਸ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਪਰਮ ਪ੍ਰਸੰਨ ਅਤੇ ਅਤਿ ਸੁਮੰਗਲਾ ਦੇਵੀ ਮੁਸਕਰਾਈ; ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਪਿਆਰੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।
Verse 57
न मां पश्यन्ति मुनयो देवाः शक्रपुरोगमाः / नारायणात्मिका चैका मायाहं तन्मया परा
ਮੁਨੀ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਦੇਵ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦੇ। ਮੈਂ ਇਕੱਲੀ ਨਾਰਾਇਣਾਤਮਿਕ ਮਾਇਆ ਹਾਂ; ਉਸ ਵਿੱਚ ਤਨਮਯ ਹੋ ਕੇ ਮੈਂ ਪਰਾਸ਼ਕਤੀ ਹਾਂ।
Verse 58
न मे नारायणाद् भेदो विद्यते हि विचारतः / तन्मयाहं परं ब्रह्म स विष्णुः परमेश्वरः
ਸੱਚੀ ਵਿਚਾਰਨਾ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਨਾਰਾਇਣ ਨਾਲ ਕੋਈ ਭੇਦ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਤਨਮਯ ਹਾਂ; ਉਹੀ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਹੈ—ਉਹੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਹੈ।
Verse 59
येर्ऽचयन्तीह भूतानामाश्रयं परमेश्वरम् / ज्ञानेन कर्मयोगेन न तेषां प्रभवाम्यहम्
ਜੋ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਕਰਮਯੋਗ ਨਾਲ ਅਰਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਮੇਰਾ ਵੱਸ ਨਹੀਂ ਚਲਦਾ।
Verse 60
तस्मादनादिनिधनं कर्मयोगपरायणः / ज्ञानेनाराधयानन्तं ततो मोक्षमवाप्स्यसि
ਇਸ ਲਈ ਕਰਮਯੋਗ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠਾ ਰੱਖ ਕੇ, ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਆਦਿ-ਅੰਤ ਰਹਿਤ ਅਨੰਤ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰ; ਤਦ ਤੂੰ ਮੋਖਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਂਗਾ।
Verse 61
इत्युक्तः स मुनिश्रेष्ठ इन्द्रद्युम्नो महामतिः / प्रणम्य शिरसा देवीं प्राञ्जलिः पुनरब्रवीत्
ਇਉਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ਤੇ ਮਹਾਮਤੀ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਇੰਦਰਦ੍ਯੁਮਨ ਨੇ ਦੇਵੀ ਅੱਗੇ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ; ਫਿਰ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਮੁੜ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ।
Verse 62
कथं स भगवानीशः शाश्वतो निष्कलो ऽच्युतः / ज्ञातुं हि शक्यते देवि ब्रूहि मे परमेश्वरि
ਹੇ ਦੇਵੀ, ਉਹ ਭਗਵਾਨ ਈਸ਼—ਸਨਾਤਨ, ਨਿਸ਼ਕਲ ਅਤੇ ਅਚ੍ਯੁਤ—ਉਹਨੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਕਿਵੇਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਹੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰੀ, ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।
Verse 63
एकमुक्ताथ विप्रेण देवी कमलवासिनी / साक्षान्नारायणो ज्ञानं दास्यतीत्याह तं मुनिम्
ਫਿਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਕਮਲਵਾਸਿਨੀ ਦੇਵੀ ਨੇ ਉਸ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—“ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਨਾਰਾਇਣ ਆਪ ਹੀ ਤੈਨੂੰ ਗਿਆਨ ਬਖ਼ਸ਼ਣਗੇ।”
Verse 64
उभाभ्यामथ हस्ताभ्यां संस्पृश्य प्रणतं मुनिम् / स्मृत्वा परात्परं विष्णुं तत्रैवान्तरधीयत
ਤਦ ਦੋਵੇਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਣਾਮੀ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ, ਪਰਾਤਪਰ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦਿਆਂ, ਉਹ ਓਥੇ ਹੀ ਅੰਤਧਾਨ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 65
सो ऽपि नारायणं द्रष्टुं परमेण समाधिना / आराधयद्धृषीकेशं प्रणतार्तिप्रभञ्जनम्
ਉਹ ਵੀ ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਪਰਮ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਨ ਲੱਗਾ—ਜੋ ਸ਼ਰਨਾਗਤ ਪ੍ਰਣਤਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਚੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 66
ततो बहुतिथे काले गते नारायणः स्वयम् / प्रादुरासीन्महायोगी पीतवासा जगन्मयः
ਫਿਰ ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਬੀਤਣ ਉਪਰੰਤ ਆਪ ਨਾਰਾਇਣ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ—ਮਹਾਯੋਗੀ, ਪੀਤਾਂਬਰਧਾਰੀ, ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਜਗਨ੍ਮਯ।
Verse 67
दृष्ट्वा देवं समायान्तं विष्णुमात्मानमव्ययम् / जानुभ्यामवनिं गत्वा तुष्टाव गरुडध्वजम्
ਆਉਂਦੇ ਹੋਏ ਦੇਵ—ਵਿਸ਼ਨੂ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਪਰਮਾਤਮਾ—ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਘੁੱਟਣਿਆਂ ਦੇ ਬਲ ਧਰਤੀ ਤੇ ਨਿਵਿਆ ਅਤੇ ਗਰੁੜਧ੍ਵਜਧਾਰੀ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ।
Verse 68
इन्द्रद्युम्न उवाच यज्ञेशाच्युत गोविन्द माधवानन्त केशव / कुष्ण विष्णो हृषीकेश तुभ्यं विश्वात्मने नमः
ਇੰਦ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਯਜ੍ਞੇਸ਼! ਹੇ ਅਚ੍ਯੁਤ, ਗੋਵਿੰਦ, ਮਾਧਵ, ਅਨੰਤ, ਕੇਸ਼ਵ; ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਹੇ ਵਿਸ਼ਨੂ, ਹੇ ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼—ਵਿਸ਼੍ਵਾਤਮਾ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 69
नमो ऽस्तु ते पुराणाय हरये विश्वमूर्तये / सर्गस्थितिविनाशानां हेतवे ऽनन्तशक्ये
ਹੇ ਪੁਰਾਣ ਪੁਰਖ ਹਰੀ, ਵਿਸ਼ਵਮੂਰਤੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਸਥਿਤੀ-ਵਿਨਾਸ਼ ਦੇ ਕਾਰਣ, ਅਨੰਤ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ।
Verse 70
निर्गुणाय नमस्तुभ्यं निष्कलायामलात्मने / पुरुषाय नमस्तुभ्यं विश्वरूपाय ते नमः
ਹੇ ਨਿਰਗੁਣ, ਨਿਸ਼ਕਲ, ਨਿਰਮਲ ਆਤਮਾ-ਸਰੂਪ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਹੇ ਪਰਮ ਪੁਰਖ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਹੇ ਵਿਸ਼ਵਰੂਪ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ।
Verse 71
नमस्ते वासुदेवाय विष्णवे विश्वयोनये / आदिमध्यान्तहीनाय ज्ञानगम्याय ते नमः
ਹੇ ਵਾਸੁਦੇਵ-ਵਿਸ਼ਣੂ, ਵਿਸ਼ਵ-ਯੋਨੀ! ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਜੋ ਆਦਿ-ਮੱਧ-ਅੰਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ—ਤੈਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ।
Verse 72
नमस्ते निर्विकाराय निष्प्रपञ्चाय ते नमः / भेदाभेदविहीनाय नमो ऽस्त्वानन्दरूपिणे
ਹੇ ਨਿਰਵਿਕਾਰ, ਨਿਸ਼ਪ੍ਰਪੰਚ! ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਜੋ ਭੇਦ ਤੇ ਅਭੇਦ ਦੋਵਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਆਨੰਦ-ਸਰੂਪ ਹੈ—ਤੈਨੂੰ ਨਮੋ ਨਮਹ।
Verse 73
नमस्ताराय शान्ताय नमो ऽप्रतिहतात्मने / अनन्तमूर्तये तुभ्यममूर्ताय नमो नमः
ਹੇ ਤਾਰਕ, ਹੇ ਸ਼ਾਂਤ! ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਜਿਸ ਦੀ ਆਤਮਾ ਅਪ੍ਰਤਿਹਤ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ। ਅਨੰਤ ਮੂਰਤੀਆਂ ਵਾਲੇ ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਅਤੇ ਅਮੂਰਤ ਤੈਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਪ੍ਰਣਾਮ।
Verse 74
नमस्ते परमार्थाय मायातीताय ते नमः / नमस्ते परमेशाय ब्रह्मणे परमात्मने
ਹੇ ਪਰਮ ਅਰਥ, ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਪਰੇ! ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਹੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ, ਬ੍ਰਹਮ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ—ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 75
नमो ऽस्तु ते सुसूक्ष्माय महादेवाय ते नमः / नमः शिवाय शुद्धाय नमस्ते परमेष्ठिने
ਹੇ ਅਤਿ ਸੂਖਮ ਸਰੂਪ! ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਹੇ ਮਹਾਦੇਵ! ਤੈਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ। ਹੇ ਸ਼ੁੱਧ ਸ਼ਿਵ! ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਹੇ ਪਰਮੇਸ਼ਠਿਨ! ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 76
त्वयैव सृष्टमखिलं त्वमेव परमा गतिः / त्वं पिता सर्वभूतानां त्वं माता पुरुषोत्तम
ਹੇ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ! ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਕੇਵਲ ਤੇਰੇ ਹੀ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਤੂੰ ਹੀ ਪਰਮ ਸ਼ਰਨ ਅਤੇ ਪਰਮ ਗਤੀ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਪਿਤਾ ਹੈਂ ਅਤੇ ਤੂੰ ਹੀ ਮਾਤਾ ਵੀ ਹੈਂ।
Verse 77
त्वमक्षरं परं धाम चिन्मात्रं व्योम निष्कलम् / सर्वस्याधारमव्यक्तमनन्तं तमसः परम्
ਤੂੰ ਅਕਸ਼ਰ ਹੈਂ—ਪਰਮ ਧਾਮ; ਕੇਵਲ ਚੇਤਨ-ਸਰੂਪ, ਨਿਸ਼ਕਲ ਆਕਾਸ਼ ਸਮ। ਤੂੰ ਸਭ ਦਾ ਆਧਾਰ, ਅਵ੍ਯਕਤ ਅਤੇ ਅਨੰਤ ਹੈਂ; ਤਮਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪਰਮ ਹੈਂ।
Verse 78
प्रपश्यन्ति परात्मानं ज्ञानदीपेन केवलम् / प्रपद्ये भवतो रूपं तद्विष्णोः परमं पदम्
ਉਹ ਕੇਵਲ ਗਿਆਨ ਦੇ ਦੀਵੇ ਨਾਲ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਉਸ ਰੂਪ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ—ਉਹੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਪਰਮ ਪਦ, ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਹੈ।
Verse 79
एवं स्तुवन्तं भगवान् भूतात्मा भूतभावनः / उभाभ्यामथ हस्ताभ्यां पस्पर्श प्रहसन्निव
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ্তুਤੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਸ ਨੂੰ, ਭਗਵਾਨ—ਜੋ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਅਤੇ ਭੂਤਭਾਵਨ ਹੈ—ਮਾਨੋ ਹੌਲੀ ਮੁਸਕਾਨ ਨਾਲ, ਦੋਵੇਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਛੂਹਿਆ।
Verse 80
स्पृष्टमात्रो भगवता विष्णुना मुनिपुङ्गवः / यथावत् परमं तत्त्वं ज्ञातवांस्तत्प्रसादतः
ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਕੇਵਲ ਸਪਰਸ਼ ਮਾਤਰ ਨਾਲ, ਉਹ ਮੁਨੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਪਰਮ ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਦਾ ਤਿਵੇਂ ਜਾਣ ਗਿਆ।
Verse 81
ततः प्रहृष्टमनसा प्रणिपत्य जनार्दनम् / प्रोवाचोन्निद्रपद्माक्षं पीतवाससमच्युतम्
ਤਦੋਂ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਹರ್ಷ ਭਰ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਜਨਾਰਦਨ ਨੂੰ ਸਾਸ਼ਟਾਂਗ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਜਾਗ੍ਰਤ ਕਮਲ-ਨੇਤਰ, ਪੀਤਾਂਬਰਧਾਰੀ ਅਚ੍ਯੁਤ ਨੂੰ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ।
Verse 82
त्वत्प्रसादादसंदिग्धमुत्पन्नं पुरुषोत्तम / ज्ञानं ब्रह्मैकविषयं परमानन्दसिद्धिदम्
ਹੇ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ! ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਸੰਦੇਹ-ਰਹਿਤ ਗਿਆਨ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ—ਜਿਸ ਦਾ ਇਕੋ ਵਿਸ਼ਾ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 83
नमो भगवते तुभ्यं वासुदेवाय वेधसे / किं करिष्यामि योगेश तन्मे वद जगन्मय
ਹੇ ਭਗਵਾਨ ਵਾਸੁਦੇਵ, ਸਰਬ-ਵਿਧਾਤਾ! ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਹੇ ਯੋਗੇਸ਼, ਜਗਤ-ਵਿਆਪਕ ਪ੍ਰਭੂ! ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ? ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।
Verse 84
श्रुत्वा नारायणो वाक्यमिन्द्रद्युम्नस्य माधवः / उवाच सस्मितं वाक्यमशेषजगतो हितम्
ਇੰਦਰਦ੍ਯੁਮਨ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਨਾਰਾਇਣ—ਮਾਧਵ—ਨੇ ਹੌਲੀ ਮੁਸਕਾਨ ਨਾਲ ਉਹ ਬਚਨ ਕਿਹਾ ਜੋ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਸੀ।
Verse 85
श्रीभगवानुवाच वर्णाश्रमाचारवतां पुंसां देवो महेश्वरः / ज्ञानेन भक्तियोगेन पूजनीयो न चान्यथा
ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜੋ ਪੁਰਸ਼ ਵਰਣ ਅਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਆਚਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਊਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਦੇਵ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਭਕਤੀ-ਯੋਗ ਨਾਲ ਹੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ।
Verse 86
विज्ञाय तत्परं तत्त्वं विभूतिं कार्यकारणम् / प्रवृतिं चापि मे ज्ञात्वा मोक्षार्थोश्वरमर्चयेत्
ਉਸ ਪਰਮ ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਕਾਰਜ‑ਕਾਰਣ ਰੂਪ ਮੇਰੀ ਵਿਭੂਤੀ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਸਮਝ ਕੇ, ਜੋ ਮੋਖ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਈਸ਼ਵਰ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰੇ।
Verse 87
सर्वसङ्गान् परित्यज्य ज्ञात्वा मायामयं जगत् / अद्वैतं भावयात्मानं द्रक्ष्यसे परमेश्वरम्
ਸਾਰੇ ਸੰਗ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਇਸ ਜਗਤ ਨੂੰ ਮਾਇਆਮਯ ਜਾਣ ਕੇ, ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਅਦ੍ਵੈਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਧਿਆਉ; ਤਦ ਤੂੰ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰੇਂਗਾ।
Verse 88
त्रिविधा भावना ब्रह्मन् प्रोच्यमाना निबोध मे / एका मद्विषया तत्र द्वितीया व्यक्तसंश्रया / अन्या च भावना ब्राह्मी विज्ञेया सा गुणातिगा
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਕਹੀ ਜਾ ਰਹੀ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਸਮਝ—ਇੱਕ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ; ਦੂਜੀ ਵਿਅਕਤ (ਪ੍ਰਗਟ) ਆਧਾਰਿਤ; ਤੇ ਤੀਜੀ ਬ੍ਰਾਹਮੀ ਭਾਵਨਾ, ਜੋ ਗੁਣਾਤੀਤ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 89
आसामन्यतमां चाथ भावनां भावयेद् बुधः / अशक्तः संश्रयेदाद्यामित्येषा वैदिकी श्रुतिः
ਫਿਰ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਉਸ ਸਭ ਤੋਂ ਸਾਰਵਭੌਮ (ਸਰਵੋਤਮ) ਭਾਵਨਾ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰੇ; ਜੇ ਅਸਮਰਥ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਆਦਿ (ਪਹਿਲੇ) ਆਸਰੇ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲਵੇ—ਇਹੀ ਵੈਦਿਕ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਹੈ।
Verse 90
तस्मात् सर्वप्रयत्नेन तन्निष्ठस्तत्परायणः / समाराधय विश्वेशं ततो मोक्षमवाप्स्यसि
ਇਸ ਲਈ, ਪੂਰੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਿਸ਼ਠਾ ਰੱਖ ਕੇ ਅਤੇ ਉਸੇ ਨੂੰ ਪਰਮ ਸ਼ਰਨ ਮੰਨ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਭਲੀਭਾਂਤ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰ; ਤਦ ਤੂੰ ਮੋਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਂਗਾ।
Verse 91
इन्द्रद्युम्न उवाच किं तत् परतरं तत्त्वं का विभूतिर्जनार्दन / किं कार्यं कारणं कस्त्वं प्रवृत्तिश्चापि का तव
ਇੰਦ੍ਰਦ੍ਯੁਮ੍ਨ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਜਨਾਰਦਨ! ਸਭ ਤੋਂ ਪਰੇ ਉਹ ਪਰਤਰ ਤੱਤ ਕੀ ਹੈ? ਤੇਰੀ ਵਿਭੂਤੀ ਕੀ ਹੈ? ਕਾਰਜ ਕੀ ਹੈ, ਕਾਰਣ ਕੀ ਹੈ? ਤੂੰ ਤੱਤਵਤಃ ਕੌਣ ਹੈਂ, ਅਤੇ ਤੇਰੀ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤੀ (ਕਰਮ-ਪ੍ਰੇਰਣਾ) ਕੀ ਹੈ?
Verse 92
परात्परतरं तत्त्वं परं ब्रह्मैकमव्ययम् / नित्यानन्दं स्वयञ्ज्योतिरक्षरं तमसः परम्
ਪਰਾਤ੍ਪਰ ਉਹ ਤੱਤ—ਇੱਕੋ ਪਰਮ, ਅਵ੍ਯਯ ਬ੍ਰਹਮ—ਨਿਤ੍ਯ ਆਨੰਦ-ਸਰੂਪ, ਸ੍ਵਯੰ-ਜ੍ਯੋਤਿ, ਅਕ੍ਸ਼ਯ ਅਤੇ ਤਮਸ (ਅਗਿਆਨ) ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ।
Verse 93
ऐश्वर्यं तस्य यन्नित्यं विभूतिरिति गीयते / कार्यं जगदथाव्यक्तं कारणं शुद्धमक्षरम्
ਉਸ ਈਸ਼ਵਰ ਦਾ ਜੋ ਨਿਤ੍ਯ ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ ਹੈ, ਉਹੀ ‘ਵਿਭੂਤੀ’ ਕਹਿ ਕੇ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜਗਤ ਉਸ ਦਾ ਕਾਰਜ ਹੈ; ਅਤੇ ਅਵ੍ਯਕ੍ਤ ਉਸ ਦਾ ਕਾਰਣ—ਸ਼ੁੱਧ, ਅਕ੍ਸ਼ਰ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ।
Verse 94
अहं हि सर्वभूतानामन्तर्यामीश्वरः परः / सर्गस्थित्यन्तकर्तृत्वं प्रवृत्तिर्मम गीयते
ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਹੀ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ ਅੰਤਰਯਾਮੀ, ਪਰਮ ਈਸ਼ਵਰ ਹਾਂ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਦਾ ਕਰਤ੍ਰਿਤ੍ਵ—ਇਹੀ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤੀ (ਦਿਵ੍ਯ ਕ੍ਰਿਆ) ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 95
एतद् विज्ञाय भावेन यथावदखिलं द्विज / ततस्त्वं कर्मयोगेन शाश्वतं सम्यगर्चय
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ! ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਯਥਾਵਤ ਭਾਵ ਨਾਲ ਜਾਣ ਕੇ, ਫਿਰ ਕਰਮਯੋਗ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਸਮ੍ਯਕ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰ।
Verse 96
इन्द्रद्युम्न उवाच के ते वर्णाश्रमाचारा यैः समाराध्यते परः / ज्ञानं च कीदृशं दिव्यं भावनात्रयसंस्थितम्
ਇੰਦ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ ਬੋਲੇ—ਉਹ ਕਿਹੜੇ ਵਰਣ-ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਆਚਾਰ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਦੀ ਯਥਾਵਿਧਿ ਆਰਾਧਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ? ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਭਾਵਨਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਗਿਆਨ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਹੈ?
Verse 97
कथं सृष्टमिदं पूर्वं कथं संह्रियते पुनः / कियत्यः सृष्टयो लोके वंशा मन्वन्तराणि च / कानि तेषां प्रमाणानि पावनानि व्रतानि च
ਇਹ ਜਗਤ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਵੇਂ ਰਚਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਕਿਵੇਂ ਲਯ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨੀ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਹਨ, ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਮਨਵੰਤਰ ਕਿਹੜੇ ਹਨ? ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਕੀ ਹਨ ਅਤੇ ਕਿਹੜੇ ਪਾਵਨ ਵਰਤ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ?
Verse 98
तीर्थान्यर्कादिसंस्थानं पृथिव्यायामविस्तरे / कति द्वीपाः समुद्राश्च पर्वताश्च नदीनदाः / ब्रूहि मे पुण्डरीकाक्ष यथावदधुनाखिलम्
ਹੇ ਪੁੰਡਰੀਕਾਖ਼ਸ਼! ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ, ਸੂਰਜ ਆਦਿ ਜੋਤੀਆਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ, ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪਸਾਰੇ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨੇ ਦੀਪ, ਸਮੁੰਦਰ, ਪਹਾੜ, ਨਦੀਆਂ ਤੇ ਉਪਨਦੀਆਂ ਹਨ—ਇਹ ਸਭ ਮੈਨੂੰ ਹੁਣੇ ਯਥਾਵਿਧਿ ਪੂਰਾ ਦੱਸੋ।
Verse 99
श्रीकूर्म उवाच एवमुक्तो ऽथ तेनाहं भक्तानुग्रहकाम्यया / यथावदखिलं सर्वमवोचं मुनिपुङ्गवाः
ਸ੍ਰੀ ਕੂਰਮ ਬੋਲੇ—ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਤਾਂ ਭਗਤ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਹੇ ਮੁਨੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ, ਮੈਂ ਸਭ ਕੁਝ ਯਥਾਵਿਧਿ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਿਆਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 100
व्याख्यायाशेषमेवेदं यत्पृष्टो ऽहं द्विजेन तु / अनुगृह्य च तं विप्रं तत्रैवान्तर्हितो ऽभवम्
ਉਸ ਦ੍ਵਿਜ ਨੇ ਜੋ ਕੁਝ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ, ਮੈਂ ਬਿਨਾ ਕੁਝ ਛੱਡੇ ਸਭ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਅਤੇ ਉਸ ਵਿਪ੍ਰ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਉਸੇ ਥਾਂ ਅੰਤਧਾਨ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 101
सो ऽपि तेन विधानेन मदुक्तेन द्विजोत्तमः / आराधयामास परं भावपूतः समाहितः
ਤਦ ਉਸ ਦਵਿਜੋਤਮ ਨੇ ਮੇਰੇ ਕਹੇ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ, ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਇਕਾਗ੍ਰ ਚਿੱਤ ਹੋ ਕੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ।
Verse 102
त्यक्त्वा पुत्रादिषु स्नेहं निर्द्वन्द्वो निष्परिग्रहः / संन्यस्य सर्वकर्माणि परं वैराग्यमाश्रितः
ਪੁੱਤਰ ਆਦਿ ਨਾਲ ਮੋਹ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਦਵੰਦਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਨਿਰਮਮ ਹੋ ਕੇ, ਸਭ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਸੰਨਿਆਸ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਪਰਮ ਵੈਰਾਗ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 103
आत्मन्यात्मानमन्वीक्ष्य स्वात्मन्येवाखिलं जगत् / संप्राप्य भावनामन्त्यां ब्राह्मीमक्षरपूर्विकाम्
ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਵ-ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਅਕਸ਼ਰ-ਆਧਾਰਿਤ ਬ੍ਰਾਹਮੀ ਅੰਤਿਮ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 104
अवाप परमं योगं येनैकं परिपश्यति / यं विनिद्रा जितश्वासाः काङ्क्षन्ते मोक्षकाङ्क्षिणः
ਉਸ ਨੇ ਪਰਮ ਯੋਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕੇਵਲ ਇਕ ਪਰਮ ਤੱਤ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਮੋਖਸ਼-ਕਾਮੀ, ਨੀਂਦ-ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਸ਼ਵਾਸ-ਜੈਈ ਸਾਧਕ ਲੋਚਦੇ ਹਨ।
Verse 105
ततः कदाचिद् योगीन्द्रो ब्रह्माणं द्रष्टुमव्ययम् / जगामादित्यनिर्देशान्मानसोत्तरपर्वतम् / आकाशेनैव विप्रेन्द्रो योगैश्वर्यप्रभावतः
ਫਿਰ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਨਾਥ ਨੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ, ਸੂਰਜ ਦੇ ਦੱਸੇ ਰਾਹ ਅਨੁਸਾਰ ਮਾਨਸੋੱਤਰ ਪਹਾੜ ਵੱਲ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕੀਤਾ; ਯੋਗ-ਐਸ਼ਵਰਯ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਉਹ ਵਿਪ੍ਰੇਂਦ੍ਰ ਆਕਾਸ਼ ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਗਿਆ।
Verse 106
विमानं सूर्यसंकाशं प्राधुर्भूतमनुत्तमम् / अन्वगच्छन् देवगणा गन्धर्वाप्सरसां गणाः / दृष्ट्वान्ये पथि योगीन्द्रं सिद्धा ब्रह्मर्षयो ययुः
ਸੂਰਜ ਵਰਗੀ ਚਮਕ ਵਾਲਾ, ਸਰਵੋਤਮ ਵਿਮਾਨ ਅਚਾਨਕ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੇਵਗਣ ਅਤੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਚਲੇ। ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਨਾਥ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਹੋਰ ਸਿੱਧ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀ ਵੀ ਅੱਗੇ ਵਧੇ।
Verse 107
ततः स गत्वा तु गिरिं विवेश सुरवन्दितम् / स्थानं तद्योगिभिर्जुष्टं यत्रास्ते परमः पुमान्
ਫਿਰ ਉਹ ਚਲ ਕੇ ਉਸ ਪਹਾੜ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਵੰਦਿਤ ਹੈ—ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਯੋਗੀ ਸੇਵਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।
Verse 108
संप्राप्य परमं स्थानं सूर्यायुतसमप्रभम् / विवेश चान्तर्भवनं देवानां च दुरासदम्
ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਸੂਰਜਾਂ ਵਰਗੀ ਪ੍ਰਭਾ ਵਾਲੇ ਪਰਮ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਉਹ ਅੰਦਰਲੇ ਭਵਨ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ—ਇਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਹੈ, ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਅਪਹੁੰਚ।
Verse 109
विचिन्तयामास परं शरण्यं सर्वदेहिनाम् / अनादिनिधनं देवं देवदेवं पितामहम्
ਉਸ ਨੇ ਸਭ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਦੇ ਪਰਮ ਆਸਰੇ, ਆਦਿ-ਅੰਤ ਰਹਿਤ ਦੇਵ—ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਆਦਿ ਪਿਤਾ ਪਿਤਾਮਹ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ।
Verse 110
ततः प्रादुरभूत् तस्मिन् प्रकाशः परमात्मनः / तन्मध्ये पुरुषं पूर्वमपश्यत् परमं पदम्
ਤਦ ਉੱਥੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ; ਅਤੇ ਉਸ ਜੋਤ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਉਸ ਨੇ ਆਦਿ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਜੋ ਆਪ ਹੀ ਪਰਮ ਪਦ ਹੈ।
Verse 111
महान्तं तेजसो राशिमगम्यं ब्रह्मविद्विषाम् / चतुर्मुखमुदाराङ्गमर्चिभिरुपशोभितम्
ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਤੇਜ ਦਾ ਇਕ ਮਹਾਨ ਰਾਸ਼ੀ ਵੇਖਿਆ—ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ-ਦ੍ਵੈਸ਼ੀਆਂ ਲਈ ਅਗਮ੍ਯ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਚਤੁਰਮੁਖ, ਉਦਾਰ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲਾ, ਉੱਚਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ, ਜੋਤਿ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ।
Verse 112
सो ऽपि योगिनमन्वीक्ष्य प्रणमन्तमुपस्थितम् / प्रत्युद्गम्य स्वयं देवो विश्वात्मा परिषस्वजे
ਸਮੱਖ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਾ ਖੜਾ ਉਸ ਯੋਗੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਆਪ ਹੀ ਦੇਵ—ਵਿਸ਼ਵਾਤਮਾ—ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ, ਉਸ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਗਲੇ ਲਾ ਲਿਆ।
Verse 113
परिष्वक्तस्य देवेन द्विजेन्द्रस्याथ देहतः / निर्गत्य महती ज्योत्स्ना विवेशादित्यमण्डलम् / ऋग्यजुः सामसंज्ञं तत् पवित्रममलं पदम्
ਤਦ ਦੇਵ ਦੇ ਆਲਿੰਗਨ ਨਾਲ ਉਸ ਦ੍ਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਜੋਤਿ ਨਿਕਲ ਕੇ ਸੂਰਜ-ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਈ; ਅਤੇ ਰਿਗ-ਯਜੁਹ-ਸਾਮ ਨਾਮਕ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ, ਨਿਰਮਲ ਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 114
हिरण्यगर्भो भगवान् यत्रास्ते हव्यकव्यभुक् / द्वारं तद् योगिनामाद्यं वेदान्तेषु प्रतिष्ठितम् / ब्रह्मतेजोमयं श्रीमन्निष्ठा चैव मनीषिणाम्
ਜਿੱਥੇ ਭਗਵਾਨ ਹਿਰਣ੍ਯਗਰਭ—ਹਵ੍ਯ ਤੇ ਕਵ੍ਯ ਦਾ ਭੋਗਤਾ—ਵਿਰਾਜਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਯੋਗੀਆਂ ਦਾ ਆਦਿ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਹੈ, ਜੋ ਵੇਦਾਂਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ। ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ-ਤੇਜ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ, ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਠਾ-ਥਾਂ ਹੈ।
Verse 115
दृष्टमात्रो भगवतात ब्रह्मणार्चिर्मयो मुनिः / अपश्यदैश्वरं तेजः शान्तं सर्वत्रगं शिवम्
ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਹੋਣ ਨਾਲ ਹੀ, ਬ੍ਰਹਮ-ਜੋਤਿ ਵਰਗੇ ਉਸ ਮੁਨੀ ਨੇ ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ-ਯੁਕਤ ਦਿਵ੍ਯ ਤੇਜ ਵੇਖਿਆ—ਜੋ ਸ਼ਾਂਤ, ਸਰਬਤ੍ਰ ਵਿਆਪਕ, ਅਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਸ਼ਿਵ-ਰੂਪ ਹੈ।
Verse 116
स्वात्मानमक्षरं व्योमतद् विष्णोः परमं पदम् / आनन्दमचलं ब्रह्म स्थानं तत्पारमेश्वरम्
ਉਹ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ, ਵ੍ਯੋਮ-ਸਮ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਸ੍ਵਾਤਮ-ਸਰੂਪ ਹੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਪਰਮ ਪਦ ਹੈ—ਅਚਲ ਬ੍ਰਹਮ, ਸ਼ੁੱਧ ਆਨੰਦ, ਅਤੇ ਪਰਮੇਸ਼੍ਵਰ ਦਾ ਪਰਮ ਧਾਮ।
Verse 117
सर्वभूतात्मभूतः स परमैश्वर्यमास्थितः / प्राप्तवानात्मनो धाम यत्तन्मोक्षाख्यमव्ययम्
ਜੋ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਆਤਮਾ ਬਣ ਗਿਆ, ਉਹ ਪਰਮ ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ; ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਹੀ ਧਾਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ—ਅਵ੍ਯਯ, ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਮੋਖ਼ਸ਼’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 118
तस्मात् सर्वप्रयत्नेन वर्णाश्रमविधौ स्थितः / समाश्रित्यान्तिमं भावं मायां लक्ष्मीं तरेद् बुधः
ਇਸ ਲਈ, ਪੂਰੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਵਰਣ-ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ, ਅੰਤਿਮ ਪਰਮ ਭਾਵ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ, ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਮਾਇਆ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮੀ—ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 119
सूत उवाच व्याहृता हरिणा त्वेवं नारादाद्या महर्षयः / शक्रेण सहिताः सर्वे पप्रच्छुर्गरुडध्वजम्
ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹਰੀ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਨਾਰਦ ਆਦਿ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਸਮੇਤ ਸਭ ਨੇ ਗਰੁੜਧ੍ਵਜ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ।
Verse 120
ऋषय ऊचुः देवदेव हृषीकेश नाथ नारायणामल / तद् वदाशेषमस्माकं यदुक्तं भवता पुरा
ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼! ਹੇ ਨਾਥ, ਨਿਰਮਲ ਨਾਰਾਇਣ! ਜੋ ਉਪਦੇਸ਼ ਤੁਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਣਾਓ।
Verse 121
इन्द्रद्युम्नाय विप्रया ज्ञानं धर्मादिगोचरम् / शुश्रूषुश्चाप्ययं शक्रः सखा तव जगन्मय
ਹੇ ਜਗਨ੍ਮਯ! ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਨੇ ਇੰਦਰਦ੍ਯੁਮਨ ਨੂੰ ਧਰਮ ਆਦਿ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਦਿੱਤਾ; ਅਤੇ ਇਹ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਵੀ ਸੇਵਾ-ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਤੇਰਾ ਸਖਾ ਬਣ ਗਿਆ।
Verse 122
ततः स भगवान् विष्णुः कूर्मरूपी जनार्दनः / रसातलगतो देवो नारदाद्यैर्महर्षिभिः
ਫਿਰ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਣੂ—ਜਨਾਰਦਨ—ਕੂਰਮ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਰਸਾਤਲ ਨੂੰ ਉਤਰ ਗਏ; ਅਤੇ ਦੇਵ ਨਾਰਦ ਆਦਿ ਮਹਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਗਤ ਸੀ।
Verse 123
पृष्टः प्रोवाच सकलं पुराणं कौर्ममुत्तमम् / सन्निधौ देवराजस्य तद् वक्ष्ये भवतामहम्
ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਦੇਵਰਾਜ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਕੂਰਮ ਪੁਰਾਣ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ; ਉਹੀ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਮੈਂ ਹੁਣ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੁਣਾਵਾਂਗਾ।
Verse 124
धन्यं यशस्यामायुष्यं पुण्यं मोक्षप्रदं नृणाम् / पुराणश्रवणं विप्राः कथनं च विशेषतः
ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ! ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਪੁਰਾਣਾਂ ਦਾ ਸ੍ਰਵਣ—ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਥਨ—ਧੰਨ, ਯਸ਼ਦਾਇਕ, ਆਯੁ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ਦਾਇਕ ਹੈ।
Verse 125
श्रुत्वा चाध्यायमेवैकं सर्वपापैः प्रमुच्यते / उपाख्यानमथैकं वा ब्रह्मलोके महीयते
ਇੱਕ ਅਧਿਆਇ ਹੀ ਸੁਣ ਲੈਣ ਨਾਲ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਜਾਂ ਇੱਕ ਉਪਾਖਿਆਨ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆਦਰ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 126
इदं पुराणं परमं कौर्मं कूर्मस्वरूपिणा / उक्तं देवाधिदेवेन श्रद्धातव्यं द्विजातिभिः
ਇਹ ਪਰਮ ਕੌਰਮ ਪੁਰਾਣ ਕੱਛੂ-ਸਰੂਪ ਦੇਵਾਧਿਦੇਵ ਨੇ ਉਚਾਰਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਦਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
It gives the canonical fivefold definition: sarga (creation), pratisarga (re-creation), vaṃśa (genealogies), manvantara (Manu cycles), and vaṃśānucarita (dynastic histories), and reiterates that context-linked meritorious narratives support these themes.
Liberation is presented as grace-aided direct knowledge of the Supreme Reality: by discerning the Self and contemplating non-duality, the aspirant crosses Māyā; the realized one abides in the imperishable, all-pervading Brahman—described as Viṣṇu’s supreme abode—implying a Vedāntic non-dual culmination within a devotional framework.
Yes. Nārāyaṇa explicitly states that for those established in Varnāśrama, Maheśvara should be worshipped through jñāna and bhakti-yoga. This functions as samanvaya: the Supreme is affirmed as inner ruler and Brahman, while Śiva-worship is prescribed as a valid mode aligned with liberation-oriented knowledge and devotion.