Adhyaya 12
Genealogies from Dakṣa’s Daughters: Ṛṣi Lines, Agni-Forms, Pitṛ Classes, and the Transition to Manu’s Progeny
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਪਿਛਲੇ ਵੰਸ਼-ਵਰਨਨ ਨੂੰ ਸਮਾਪਤ ਕਰਕੇ ਦਕਸ਼ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਦੀਆਂ ਵੰਸ਼-ਰੇਖਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਮੁੱਖ ਸੰਤਾਨਾਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਭ੍ਰਿਗੁ ਅਤੇ ਖਿਆਤੀ ਤੋਂ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦਾ ਜਨਮ, ਆਯਤੀ–ਨਿਯਤੀ ਰਾਹੀਂ ਧਾਤਾ–ਵਿਧਾਤਾ ਦਾ ਮੇਰੂ-ਕੁਲ ਨਾਲ ਵਿਆਹਕ ਸੰਬੰਧ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਕੰਡੂ, ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਕੰਡੂ ਤੋਂ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਦੀ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਹੋਰ ਰਿਸ਼ੀ-ਸੰਤਾਨਾਂ—ਖ਼ਸ਼ਮਾ ਤੋਂ ਪੁਲਹ; ਅਨਸੂਯਾ ਤੋਂ ਅਤ੍ਰਿ ਅਤੇ ਸੋਮ, ਦੁਰਵਾਸਾ, ਦੱਤਾਤ੍ਰੇਯ, ਸਮ੍ਰਿਤੀ—ਅਤੇ ਚੰਦਰ-ਸੰਬੰਧੀ ਸਿਨੀਵਾਲੀ, ਕੁਹੂ, ਰਾਕਾ, ਅਨੁਮਤੀ ਦਾ ਉਲੇਖ ਹੈ। ਫਿਰ ਯਜ੍ਞ-ਤੱਤਵ ਵਿੱਚ ਅਗਨੀ-ਵੰਸ਼: ਸ੍ਵਾਹਾ ਦੇ ਤਿੰਨ ਅਗਨੀ—ਪਾਵਕ, ਪਵਮਾਨ, ਸ਼ੁਚਿ—ਉਤਪੱਤੀ ਤੇ ਕਾਰਜ-ਭੇਦ ਸਮੇਤ, ਰੁਦ੍ਰ-ਸੁਭਾਵ ਅਤੇ ਤਪਸਵੀਆਂ ਦੀ ਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਦਰਸਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਅਗਨਿਸ਼ਵਾਤ্ত ਅਤੇ ਬਰ੍ਹਿਸਦ ਵਜੋਂ ਵਰਗੀਕ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਸ੍ਵਧਾ ਤੋਂ ਮੇਨਾ ਅਤੇ ਵੈਤਰਨੀ ਜਨਮਦੀਆਂ ਹਨ, ਮੇਨਾ ਦੀ ਰੇਖਾ ਹਿਮਵਤ ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਦੇਵੀ ਦੀ ਯੋਗ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦਕਸ਼-ਕਨਿਆ-ਸੰਤਾਨ ਦਾ ਵਰਣਨ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ ਅੱਗੇ ਮਨੂ ਦੀ ਪ੍ਰਜਾ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਮਨਵੰਤਰ-ਕ੍ਰਮ ਵੱਲ ਮੋੜ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे एकादशो ऽध्यायः सूत उवाच भृगोः ख्यात्यां समुत्पन्ना लक्ष्मीर्नारायणप्रिया / देवौ धाताविधातारौ मेरोर्जामातरौ तथा
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਕੂਰਮਪੁਰਾਣ ਦੀ ਛਟਸਾਹਸਤ੍ਰੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਪੂਰਵਭਾਗ ਵਿੱਚ ਗਿਆਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਸੂਤ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਭ੍ਰਿਗੁ ਅਤੇ ਖਿਆਤੀ ਤੋਂ ਨਾਰਾਇਣ-ਪ੍ਰਿਆ ਲਕਸ਼ਮੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ; ਅਤੇ ਧਾਤਾ ਤੇ ਵਿਧਾਤਾ ਨਾਮ ਦੇ ਦੋ ਦੇਵ ਵੀ ਜਨਮੇ, ਜੋ ਮੇਰੂ ਦੇ ਜਾਮਾਤਾ ਬਣੇ।
Verse 2
आयतिर्नियतिर्मेरोः कन्ये चैव महात्मनः / धाताविधात्रोस्ते भार्ये तयोर्जातौ सुतावुभौ
ਮਹਾਤਮਾ ਮੇਰੂ ਦੀਆਂ ਆਯਤੀ ਅਤੇ ਨਿਯਤੀ ਨਾਮ ਦੀਆਂ ਦੋ ਧੀਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਧਾਤਾ ਅਤੇ ਵਿਧਾਤਾ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਬਣੀਆਂ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮੇ।
Verse 3
प्राणश्चैव मृकण्डुश्च मार्कण्डेयो मृकण्डुतः / तथा वेदशिरा नाम प्राणस्य द्युतिमान् सुतः
ਪ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਕੰਡੂ ਜਨਮੇ; ਮ੍ਰਿਕੰਡੂ ਤੋਂ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਪੁੱਤਰ ਹੋਇਆ। ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਦਾ ਤੇਜਸਵੀ ਪੁੱਤਰ ਵੇਦਸ਼ਿਰਾ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ।
Verse 4
मरीचेरपि संभूतिः पौर्णमासमसूयत / कन्याचतुष्टयं चैव सर्वलक्षणसंयुतम्
ਮਰੀਚੀ ਤੋਂ (ਉਤਪੰਨ) ਸੰਭੂਤੀ ਨੇ ਪੌਰਨਮਾਸ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ; ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਚਾਰ ਧੀਆਂ ਵੀ ਜਨਮੀਆਂ, ਜੋ ਸਭ ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸਨ।
Verse 5
तुष्टिर्ज्येष्ठा तथा वृष्टिः कृष्टिश्चापचितिस्तथा / विरजाः पर्वश्चैव पौर्णमासस्य तौ सुतौ
ਤੁਸ਼ਟੀ, ਜ੍ਯੇਸ਼ਠਾ, ਵਰਿਸ਼ਟੀ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਅਪਚਿਤੀ; ਨਾਲ ਹੀ ਵਿਰਜਾ ਤੇ ਪਰਵ—ਇਹ ਸਭ ਪੌਰਨਮਾਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 6
क्षमा तु सुषुवे पुत्रान् पुलहस्य प्रजापतेः / कर्दमं च वरीयांसं सहिष्णुं मुनिसत्तमम्
ਖ਼ਮਾ ਨੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਪੁਲਹ ਲਈ ਪੁੱਤਰ ਜਣੇ—ਕਰਦਮ, ਵਰਿਯਾਨ ਅਤੇ ਮੁਨੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸਹਿਸ਼ਣੂ।
Verse 7
तथैव च कनीयासं तपोनिर्धूतकल्पषम् / अनसूया तथैवात्रेर्जज्ञे पुत्रानकल्पषान्
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਨੇ ਕਨਿੱਠ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੀ ਜਣਿਆ, ਜੋ ਤਪ ਨਾਲ ਸਭ ਕਲੰਕ ਤੋਂ ਸ਼ੁੱਧ ਸੀ। ਅਤੇ ਅਨਸੂਯਾ ਨੇ ਵੀ ਅਤ੍ਰੀ ਦੇ ਘਰ ਨਿਸ਼ਕਲੰਕ ਪੁੱਤਰ ਜਣੇ।
Verse 8
सोमं दुर्वाससं चैव दत्तात्रेयं च योगिनम् / स्मृतिश्चाङ्गिरसः पुत्रीर्जज्ञे लक्षणसंयुताः
ਉਸ ਤੋਂ ਸੋਮ, ਦੁਰਵਾਸਾ ਅਤੇ ਯੋਗੀ ਦੱਤਾਤ੍ਰੇਯ ਜਣੇ; ਅਤੇ ਸ੍ਮ੍ਰਿਤੀ ਵੀ। ਅੰਗਿਰਸ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ।
Verse 9
सिनीवालीं कुहूं चैव राकामनुमतिं तथा / प्रीत्यां पुलस्त्यो भगवान् दत्तात्रिमसृजत् प्रभुः
ਪ੍ਰੀਤੀ ਤੋਂ ਭਗਵਾਨ ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਪੂਜਨੀਯ ਦੱਤਾਤ੍ਰੇਯ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਿਨੀਵਾਲੀ, ਕੁਹੂ, ਰਾਕਾ ਤੇ ਅਨੁਮਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ।
Verse 10
पूर्वजन्मनि सो ऽगस्त्यः स्मृतः स्वायंभुवे ऽन्तरे / वेदबाहुं तथा कन्यां सन्नतिं नाम नामतः
ਪੂਰਵ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਅਗਸਤ੍ਯ ਸ੍ਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਵੇਦਬਾਹੁ ਵੀ ਸੀ ਅਤੇ ‘ਸੰਨਤੀ’ ਨਾਮ ਦੀ ਇਕ ਕੁੜੀ ਵੀ ਨਾਮ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ।
Verse 11
पुत्राणां षष्टिसाहस्त्रं संततिः सुषुवे क्रतोः / ते चोर्ध्वरेतसः सर्वे बालखिल्या इति स्मृताः
ਕ੍ਰਤੁ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਤੋਂ ਸੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਪੁੱਤਰ ਜੰਮੇ। ਉਹ ਸਭ ਊਰਧ੍ਵਰੇਤਸ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ-ਪਰਾਇਣ ਤਪਸਵੀ ਸਨ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ‘ਬਾਲਖਿਲ੍ਯ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 12
वसिष्ठश्च तथोर्जायां सप्तपुत्रानजीजनत् / कन्यां च पुण्डरीकाक्षां सर्वेशोभासमन्विताम्
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਊਰਜਾ ਤੋਂ ਸੱਤ ਪੁੱਤਰ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤੇ। ਅਤੇ ਇਕ ਧੀ ਵੀ—‘ਪੁੰਡਰੀਕਾਕ੍ਸ਼ਾ’—ਜੋ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਅਤੇ ਮੰਗਲ ਤੇਜ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸੀ।
Verse 13
रजोहश्चोर्ध्वबाहुश्च सवनश्चानघस्तथा / सुतपाः शुक्र इत्येते सप्त पुत्रा महौजसः
ਰਜੋਹ, ਊਰਧ੍ਵਬਾਹੁ, ਸਵਨ ਅਤੇ ਅਨਘ; ਸੂਤਪਾ ਅਤੇ ਸ਼ੁਕ੍ਰ—ਇਹ ਮਹੌਜਸ ਦੇ ਸੱਤ ਮਹਾਬਲੀ ਪੁੱਤਰ ਹਨ।
Verse 14
यो ऽसौ रुद्रात्मको वह्निर्ब्रह्मणस्तनयो द्विजाः / स्वाहा तस्मात् सुतान् लेभे त्रीनुदारान् महौजसः
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋ! ਜੋ ਅਗਨੀ ਰੁਦ੍ਰ-ਸ੍ਵਰੂਪ ਹੈ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ—ਉਸ ਤੋਂ ਸ੍ਵਾਹਾ ਨੇ ਤਿੰਨ ਉਦਾਰ, ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ।
Verse 15
पावकः पवमानश्च शुचिरग्निश्च ते त्रयः / निर्मथ्यः पवमानः स्याद् वैद्युतः पावकः स्मृतः
ਪਾਵਕ, ਪਵਮਾਨ ਅਤੇ ਸ਼ੁਚਿ—ਅਗਨੀ ਦੇ ਇਹ ਤਿੰਨ ਰੂਪ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅਰਣੀ-ਮਥਨ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਅਗਨੀ ‘ਪਵਮਾਨ’ ਕਹੀਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਤੋਂ ਜੰਮੀ ਅਗਨੀ ‘ਪਾਵਕ’ ਵਜੋਂ ਸਮ੍ਰਿਤ ਹੈ।
Verse 16
यश्चासौ तपते सूर्यः शुचिरग्निस्त्वसौ स्मृतः / तेषां तु संततावन्ये चत्वारिंश्च पञ्च च
ਜੋ ਸੂਰਜ ਤਪਦਾ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੈ, ਉਹੀ ਇੱਥੇ ‘ਸ਼ੁਚਿ-ਅਗਨੀ’ ਵਜੋਂ ਸਮ੍ਰਿਤ ਹੈ। ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵੀ ਹੋਏ—ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਪੈਂਤਾਲੀ।
Verse 17
पावकः पवमानश्च शुचिस्तेषां पिता च यः / एते चैकोनपञ्चाशद् वह्नयः परिकीर्तितः
ਪਾਵਕ, ਪਵਮਾਨ, ਸ਼ੁਚਿ ਅਤੇ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਿਤਾ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ ‘ਵਹਨੀ’ ਵਜੋਂ ਪਰਿਕੀਰਤਿਤ ਹਨ; ਇਸ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਘੱਟ ਕਰਕੇ ‘ਏਕੋਨ ਪੰਜਾਹ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 18
सर्वे तपस्विनः प्रोक्ताः सर्वे यज्ञेषु भागिनः / रुद्रात्मकाः स्मृताः सर्वे त्रिपुण्ड्राङ्कितमस्तकाः
ਉਹ ਸਭ ਤਪਸਵੀ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਸਭ ਯੱਗਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਗੀ ਹਨ। ਉਹ ਸਭ ਰੁਦ੍ਰ-ਸਰੂਪ ਸਮ੍ਰਿਤ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਦੀ ਰੇਖਾ ਅੰਕਿਤ ਹੈ।
Verse 19
अयज्वानश्च यज्वानः पितरो ब्रह्मणः स्मृताः / अग्निष्वात्ता बर्हिषदो द्विधा तेषां व्यवस्थितिः
ਪਿਤਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਵਜੋਂ ਸਮ੍ਰਿਤ ਹਨ—ਦੋ ਵਰਗ: ਅਯਜਵਾਨ (ਯੱਗ ਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ) ਅਤੇ ਯਜਵਾਨ (ਯੱਗ ਕਰਨ ਵਾਲੇ)। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅਗਨਿਸ਼ਵਾਤ्त ਅਤੇ ਬਰ੍ਹਿਸਦ—ਇਹ ਦੋਹਰੀ ਵਿਵਸਥਾ ਹੈ।
Verse 20
तेभ्यः स्वधा सुतां जज्ञे मेनां वैतरणीं तथा / ते उभे ब्रह्मवादिन्यौ योगिन्यौ मुनिसत्तमाः
ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸ੍ਵਧਾ ਨੇ ਦੋ ਧੀਆਂ ਜਣੀਆਂ—ਮੇਨਾ ਅਤੇ ਵੈਤਰਨੀ। ਦੋਵੇਂ ਬ੍ਰਹਮ-ਵਿਦਿਆ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਵਚਕਾ, ਸਿੱਧ ਯੋਗਿਨੀਆਂ ਅਤੇ ਮੁਨਿ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸਨ।
Verse 21
असूत मेना मैनाकं क्रौञ्चं तस्यानुजं तथा / गङ्गा हिमवतो जज्ञे सर्वलोकैकपावनी
ਮੇਨਾ ਨੇ ਮੈਨਾਕ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅਨੁਜ ਕ੍ਰੌਂਚ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਅਤੇ ਹਿਮਵਤ ਤੋਂ ਗੰਗਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ—ਜੋ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਲੀ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ।
Verse 22
स्वयोगाग्निबलाद् देवीं लेभे पुत्रीं महेश्वरीं / यथावत् कथितं पूर्वं देव्या माहात्म्यमुत्तमम्
ਆਪਣੀ ਯੋਗ-ਅਗਨੀ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਦੇਵੀ ਨੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰੀ ਨੂੰ ਧੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਦੇਵੀ ਦਾ ਉੱਤਮ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਯਥਾਵਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ।
Verse 23
एषा दक्षस्य कन्यानां मयापत्यानुसंततिः / व्याख्याता भवतामद्य मनोः सृष्टिं निबोधत
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਕਸ਼ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਸੰਤਾਨ-ਪਰੰਪਰਾ ਮੈਂ ਅੱਜ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਮਝਾ ਦਿੱਤੀ। ਹੁਣ ਮਨੂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ—ਪ੍ਰਜਾ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ—ਨੂੰ ਜਾਣੋ।
Frequently Asked Questions
It completes the descendant-map arising from Dakṣa’s daughters and allied unions, then explicitly announces a shift to ‘Manu’s progeny-creation’ (manu-sarga), moving from family-lines to manvantara-governed population and social-cosmic order.
They represent three principal forms of Agni tied to sacrificial function and cosmic operation; the chapter differentiates their manifestations (e.g., araṇi-produced fire and lightning-born fire) and frames their lineage as ascetic, yajña-sharing, and marked by Rudra-nature, reinforcing the Purāṇa’s synthesis of ritual and theology.
They are the two principal classes of Pitṛs (ancestral beings) described as Brahmā’s progeny, distinguished by sacrificial relation—forming a twofold structure that anchors śrāddha/ancestral rites within the broader yajña-based cosmology.