Adhyaya 10
Madhu–Kaiṭabha, Nārāyaṇa’s Yoga-Nidrā, Rudra’s Manifestation, and the Aṣṭamūrti–Trimūrti Teaching
ਪਿਛਲੇ ਅਧਿਆਇ ਦੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਥਾ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਹੈ—ਜਗਦੀਸ਼ਵਰ ਦੀ ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਉੱਠੇ ਕਮਲ ਉੱਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਬੈਠੇ ਹਨ। ਮਧੁ ਅਤੇ ਕੈਟਭ ਨਾਮ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਅਸੁਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ‘ਤੇ ਨਾਰਾਇਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਮਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਉਤਰਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਣਵੀ ਨਿਦਰਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਿਸ਼ਣੂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਯੋਗ-ਨਿਦਰਾ ਅਦ੍ਵੈਤ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ‘ਤੇ ਪੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਸਵੇਰੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੈਸ਼ਣਵ ਧਾਰਕ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਆਰੰਭ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲੇ ਮਾਨਸਪੁਤਰ ਰਿਸ਼ੀ ਲੋਕਿਕ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮੋਹ-ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਅੰਸੂ ਭੂਤ-ਪ੍ਰੇਤ ਬਣਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਗ੍ਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰੁਦ੍ਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਨਾਮ-ਰੂਪ, ਅਸ਼ਟਮੂਰਤੀ, ਪਤਨੀਆਂ, ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਸਥਾਨ ਨਿਯਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਮਹਾਸਤੋਤਰ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਮਹਾਦੇਵ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ, ਕਾਲ, ਵੇਦ-ਸਾਰ ਅਤੇ ਸਰਵਾਂਤਰਯਾਮੀ ਕਹਿ ਕੇ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਵ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਦਿਵ੍ਯ ਯੋਗ, ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ, ਬ੍ਰਹਮਨਿਸ਼ਠਾ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ੍ਯ ਬਖ਼ਸ਼ ਕੇ ਤ੍ਰਿਮੂਰਤੀ-ਸਮਨ੍ਵਯ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਇੱਕ ਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਗੁਣਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਅਤੇ ਅੰਤਧਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੌਂ ਮਹਾਪ੍ਰਜਾਪਤੀਆਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਕੇ ਅਗਲੇ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ-ਵਰਨਨ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे नवमो ऽध्यायः श्रीकूर्म उवाच गते महेश्वरे देवे स्वाधिवासं पितामहः / तदेव सुमहत् पद्मं भेजे नाभिसमुत्थितम्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਕੂਰਮ ਪੁਰਾਣ ਦੀ ਸ਼ਟ੍ਸਾਹਸ੍ਤ੍ਰੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਪੂਰਵ-ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਨੌਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਸ਼੍ਰੀ ਕੂਰਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜਦੋਂ ਦੇਵ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਆਪਣੇ ਧਾਮ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ, ਤਦ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਉਸੇ ਮਹਾਵਿਸ਼ਾਲ ਕਮਲ ਉੱਤੇ ਆਸਨ ਗ੍ਰਹਣ ਕੀਤਾ।
Verse 2
अथ दीर्घेण कालेन तत्राप्रतिमपौरुषौ / महासुरौ समायातौ भ्रातरौ मधुकैटभौ
ਫਿਰ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਬੀਤਣ ਉਪਰੰਤ ਉੱਥੇ ਅਤੁੱਲ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਵਾਲੇ ਦੋ ਮਹਾ-ਅਸੁਰ—ਭਰਾ ਮਧੁ ਅਤੇ ਕੈਟਭ—ਆ ਪਹੁੰਚੇ।
Verse 3
क्रोधेन महताविष्टौ महापर्वतविग्रहौ / कर्णान्तरसमुद्भूतौ देवदेवस्य शार्ङ्गिणः
ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਆਵਿਸ਼ਟ, ਮਹਾਂ ਪਹਾੜਾਂ ਵਰਗੇ ਦੇਹ ਵਾਲੇ ਸਨ; ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਸ਼ਾਰੰਗ-ਧਨੁਸ਼ਧਾਰੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਕੰਨ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਭਾਗ ਤੋਂ ਉਹ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ।
Verse 4
तावागतौ समीक्ष्याह नारायणमजो विभुः / त्रैलोक्यकण्टकावेतावसुरौ हन्तुमर्हसि
ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਆਏ ਵੇਖ ਕੇ ਅਜ, ਸਰਬ-ਵਿਆਪੀ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਨਾਰਾਇਣ ਨੂੰ ਆਖਿਆ—“ਇਹ ਦੋ ਅਸੁਰ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਦੇ ਕੰਡੇ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਧ ਕਰਨਾ ਤੇਰੇ ਲਈ ਹੀ ਯੋਗ ਹੈ।”
Verse 5
तस्य तद् वचनं श्रुत्वा हरिर्नारायणः प्रभुः / आज्ञापयामास तयोर्वधार्थं पुरुषावुभौ
ਉਸ ਦੇ ਉਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਹਰੀ—ਨਾਰਾਇਣ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੋ ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਵਧ ਲਈ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਦਿਵ੍ਯ ਪੁਰਖਾਂ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ।
Verse 6
तदाज्ञया महद्युद्धं तयोस्ताभ्यामभूद् द्विजाः / व्यनयत् कैटभं विष्णुर्जिष्णुश्च व्यनयन्मधुम्
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋ! ਉਸ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਮਹਾਂ ਯੁੱਧ ਹੋਇਆ। ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਕੈਟਭ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ ਅਤੇ ਜਿੱਤੂ (ਜਿਸ਼ਨੂ) ਨੇ ਮਧੂ ਨੂੰ ਵੀ ਹਰਾਇਆ।
Verse 7
ततः पद्मासनासीनं जगन्नाथं पितामहम् / बभाषे मधुरं वाक्यं स्नेहाविष्टमना हरिः
ਫਿਰ ਹਰੀ ਨੇ, ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਭਰੇ ਮਨ ਨਾਲ, ਕਮਲ-ਆਸਨ ਤੇ ਬੈਠੇ ਜਗੰਨਾਥ—ਜਗਤ ਦੇ ਪਿਤਾਮਹ ਨੂੰ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨ ਕਹੇ।
Verse 8
अस्मान्मयोच्यमानस्त्वं पद्मादवतर प्रभो / नाहं भवन्तं शक्नोमि वोढुं तेजामयं गुरुम्
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਇਸ ਲਈ ਕਮਲ ਤੋਂ ਉਤਰ ਆਓ। ਤੇਜੋਮਯ ਅਤੇ ਭਾਰੀ ਤੁਹਾਡੀ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਮੈਂ ਝੱਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।
Verse 9
ततो ऽवतीर्य विश्वात्मा देहमाविश्य चक्रिणः / अवाच वैष्णवीं निद्रामेकीभूयाथ विष्णुना
ਤਦੋਂ ਵਿਸ਼੍ਵਾਤਮਾ ਅਵਤਰੀਤ ਹੋ ਕੇ ਚੱਕਰਧਾਰੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨਾਲ ਏਕ ਹੋ ਕੇ ਵੈਸ਼ਣਵੀ ਨਿਦਰਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧ ਕੇ ਪ੍ਰਵਰਤਿਤ ਕੀਤਾ।
Verse 10
सहस्त्रशीर्षनयनः शङ्खचक्रगदाधरः / ब्रह्मा नारायणाख्यो ऽसौ सुष्वाप सलिले तदा
ਉਸ ਵੇਲੇ ਹਜ਼ਾਰ ਸਿਰਾਂ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ, ਸ਼ੰਖ-ਚੱਕਰ-ਗਦਾ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਨਾਰਾਇਣ ਨਾਮਕ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਮਹਾਜਲ ਵਿੱਚ ਸੁੱਤਾ ਪਿਆ।
Verse 11
सो ऽनुभूय चिरं कालमानन्दं परमात्मनः / अनाद्यनन्तमद्वैतं स्वात्मानं ब्रह्मसंज्ञितम्
ਉਸ ਨੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਆਨੰਦ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ—‘ਬ੍ਰਹਮ’ ਨਾਮ ਨਾਲ—ਅਨਾਦਿ, ਅਨੰਤ ਅਤੇ ਅਦ੍ਵੈਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਲਿਆ।
Verse 12
ततः प्रभाते योगात्मा भूत्वा देवश्चतुर्मुखः / ससर्ज सृष्टिं तद्रूपां वैष्णवं भावमाश्रितः
ਫਿਰ ਸਵੇਰ ਵੇਲੇ ਯੋਗ-ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਚਤੁਰਮੁਖ ਦੇਵ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਵੈਸ਼ਣਵ ਭਾਵ (ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਧਾਰਣ-ਸ਼ਕਤੀ) ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਉਸੇ ਰੂਪ ਅਨੁਸਾਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਚੀ।
Verse 13
पुरस्तादसृजद् देवः सनन्दं सनकं तथा / ऋभुं सनत्कुमारं च पुर्वजं तं सनातनम्
ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਸਨੰਦ ਅਤੇ ਸਨਕ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਰਿਭੁ ਤੇ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਰਚਿਆ—ਉਹ ਆਦਿ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ, ਪਹਿਲੇ ਜਣਮੇ ਅਤੇ ਸਨਾਤਨ ਸਨ।
Verse 14
ते द्वन्द्वमोहनिर्मुक्ताः परं वैराग्यमास्थिताः / विदित्वा परमं भावं न सृष्टौ दधिरे मतिम्
ਉਹ ਦ੍ਵੰਦਾਂ ਦੇ ਮੋਹ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਪਰਮ ਵੈਰਾਗ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਗਏ। ਪਰਮ ਭਾਵ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਪੰਚ ਵਿੱਚ ਮਨ ਨਾ ਲਾਇਆ।
Verse 15
तेष्वेवं निरपेक्षेषु लोकसृष्टौ पितामहः / बभूव नष्टचेता वै मायया परमेष्ठिनः
ਜਦੋਂ ਲੋਕ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰਪੇਖ ਤੌਰ ਤੇ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ, ਤਦ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਚਿੱਤ ਵਿਗੜ ਗਿਆ; ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਦੀ ਮਾਇਆ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲਿਆ।
Verse 16
ततः पुराणपुरुषो जगन्मूर्तिर्जनार्दनः / व्याजहारात्मनः पुत्रं मोहनाशाय पद्मजम्
ਤਦ ਪੁਰਾਣ-ਪੁਰਖ, ਜਗਤ-ਮੂਰਤੀ ਜਨਾਰਦਨ ਨੇ ਮੋਹ ਨਾਸ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਪਦਮਜ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।
Verse 17
विष्णुरुवाच कच्चिन्न विस्मृतो देवः शूलपाणिः सनातनः / यदुक्तवानात्मनो ऽसौ पुत्रत्वे तव शङ्करः
ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਕੀ ਤੂੰ ਉਸ ਸਨਾਤਨ ਦੇਵ, ਸ਼ੂਲਪਾਣੀ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਗਿਆ ਹੈਂ? ਉਹੀ ਸ਼ੰਕਰ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਤਮ-ਸਰੂਪ ਤੋਂ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਤੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਪੁੱਤਰ-ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਹੈ।
Verse 18
अवाप्य संज्ञां गोविन्दात् पद्मयोनिः पितामहः / प्रजाः स्त्रष्टुमनास्तेपे तपः परमदुश्चरम्
ਗੋਵਿੰਦ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਸੰਜ्ञਾ (ਨਾਮ-ਪਰਿਚਯ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਪਦਮਯੋਨੀ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਪ੍ਰਜਾ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਪਰਮ ਦੁਸ਼ਕਰ ਤਪ ਕੀਤਾ।
Verse 19
तस्यैवं तप्यमानस्य न किञ्चित् समवर्तत / ततो दीर्घेण कालेन दुः खात् क्रोधो ऽभ्यजायत
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਪ ਕਰਦਿਆਂ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਕੁਝ ਭੀ ਫਲ ਨਾ ਮਿਲਿਆ। ਫਿਰ ਬਹੁਤ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕ੍ਰੋਧ ਉੱਠਿਆ।
Verse 20
क्रोधाविष्टस्य नेत्राभ्यां प्रापतन्नश्रुबिन्दवः / ततस्तेभ्यो ऽश्रुबिन्दुभ्यो भूताः प्रेतास्तथाभवन्
ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਹੰਝੂਆਂ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਡਿੱਗੀਆਂ; ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਹੀ ਬੂੰਦਾਂ ਤੋਂ ਭੂਤ ਤੇ ਪ੍ਰੇਤ ਨਾਮ ਦੇ ਜੀਵ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ।
Verse 21
सर्वांस्तानश्रुजान् दृष्ट्वा ब्रह्मात्मानमनिन्दन / जहौ प्राणांश्च भगवान् क्रोधाविष्टः प्रजापतिः
ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਅੰਸੂ-ਜਨਮਿਆਂ ਨੂੰ ਰੋਂਦਿਆਂ ਵੇਖ ਕੇ ਅਤੇ ਜਗਤ ਦੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਆਤਮਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਨਿਹਾਰ ਕੇ, ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਆਵਿਸ਼ਟ ਭਗਵਾਨ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ (ਦਕਸ਼) ਨੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੇ।
Verse 22
तदा प्राणमयो रुद्रः प्रादुरसीत् प्रभीर्मुखात् / सहस्त्रादित्यसंकाशो युगान्तदहनोपमः
ਤਦ ਪ੍ਰਾਣ-ਮਯ ਰੁਦ੍ਰ ਉਸ ਭਯਾਨਕ ਮੁਖ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ; ਉਹ ਹਜ਼ਾਰ ਸੂਰਜਾਂ ਵਰਗਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਅਤੇ ਯੁਗਾਂਤ ਦੀ ਦਾਹਕ ਅੱਗ ਸਮਾਨ ਸੀ।
Verse 23
रुरोद सुस्वरं घोरं देवदेवः स्वयं शिवः / रोदमानं ततो ब्रह्मा मा रोदीरित्यभाषत / रोदनाद् रुद्र इत्येवं लोके ख्यातिं गमिष्यसि
ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਸਵੈੰ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਭਿਆਨਕ ਪਰ ਸੁਰੀਲੇ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਰੋਣਾ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਂਦਿਆਂ ਵੇਖ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਨਾ ਰੋ।” ਇਸ ਰੋਦਨ ਕਰਕੇ ਹੀ ਤੂੰ ਲੋਕ ਵਿੱਚ “ਰੁਦ੍ਰ” ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਵੇਂਗਾ।
Verse 24
अन्यानि सप्त नामानि पत्नीः पुत्रांश्चशाश्वतान् / स्थानानि चैषामष्टानां ददौ लोकपितामहः
ਲੋਕ-ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਅੱਠਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਸੱਤ ਨਾਮ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ, ਸਦੀਵੀ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਨਿਯਤ ਅਸਥਾਨ (ਲੋਕ-ਪਦ) ਬਖ਼ਸ਼ੇ।
Verse 25
भवः शर्वस्तथेशानः पशूनां पतिरेव च / भीमश्चोग्रो महादेवस्तानि नामानि सप्त वै
ਭਵ, ਸ਼ਰਵ, ਈਸ਼ਾਨ ਅਤੇ ਪਸ਼ੁਪਤੀ; ਨਾਲ ਹੀ ਭੀਮ, ਉਗ੍ਰ ਅਤੇ ਮਹਾਦੇਵ—ਇਹੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸੱਤ ਨਾਮ ਹਨ।
Verse 26
सूर्यो जलं मही वह्निर्वायुराकाशमेव च / दीक्षितो ब्राह्मणश्चन्द्र इत्येता अष्टमूर्तयः
ਸੂਰਜ, ਜਲ, ਧਰਤੀ, ਅੱਗ, ਵਾਯੂ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼; ਦੀਖਿਆ-ਪ੍ਰਾਪਤ ਤਪਸਵੀ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਤੇ ਚੰਦਰਮਾ—ਇਹ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀਆਂ ਅੱਠ ਮੂਰਤੀਆਂ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।
Verse 27
स्थानेष्वेतेषु ये रुद्रं ध्यायन्ति प्रणमन्ति च / तेषामष्टतनुर्देवो ददाति परमं पदम्
ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਰੁਦ੍ਰ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੱਠ-ਤਨੂ ਦੇਵ ਪਰਮ ਪਦ (ਮੋਖ) ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।
Verse 28
सुवर्चला तथैवोमा विकेशी च तथा शिवा / स्वाहा दिशश्च दीक्षा च रोहिणी चेति पत्नयः
ਸੁਵਰਚਲਾ ਅਤੇ ਉਮਾ; ਵਿਕੇਸ਼ੀ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਾ; ਸ੍ਵਾਹਾ; ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ; ਦੀਖਿਆ ਅਤੇ ਰੋਹਿਣੀ—ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਤਨੀਆਂ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 29
शनैश्चरस्तथा शुक्रो लोहिताङ्गो मनोजवः / स्कन्दः सर्गो ऽथ सन्तानो बुधश्चैषां सुताः स्मृताः
ਸ਼ਨੈਸ਼ਚਰ ਅਤੇ ਸ਼ੁਕ੍ਰ, ਲੋਹਿਤਾਂਗ ਅਤੇ ਮਨੋਜਵ; ਅਤੇ ਸਕੰਦ, ਸਰਗ, ਸੰਤਾਨ ਤੇ ਬੁਧ—ਇਹ ਸਭ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 30
एवंप्रकारो भगवान् देवदेवो महेश्वरः / प्रजाधर्मं च काम च त्यक्त्वा वैराग्यमाश्रितः
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਭਗਵਾਨ ਦੇਵਦੇਵ ਮਹੇਸ਼ਵਰ—ਪ੍ਰਜਾ-ਧਰਮ ਅਤੇ ਕਾਮ ਦੋਵੇਂ ਤਿਆਗ ਕੇ ਵੈਰਾਗ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹਨ।
Verse 31
आत्मन्याध्य चात्मानमैश्वरं भावमास्थितः / पीत्वा तदक्षरं ब्रह्म शाश्वतं परमामृतम्
ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਐਸ਼ਵਰ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ, ਉਹ ਉਸ ਅਖ਼ਸ਼ਰ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਸਦਾ-ਥਿਰ ਪਰਮ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਹੈ।
Verse 32
प्रजाः सृजेति चादिष्टो ब्रह्मणा नीललोहितः / स्वात्मना सदृशान् रुद्रान् ससर्ज मनसा शिवः
ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ‘ਪ੍ਰਜਾ ਰਚੋ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਨੀਲਲੋਹਿਤ ਰੁਦ੍ਰ; ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਆਤਮਾ ਵਰਗੇ ਰੁਦ੍ਰ ਮਨ ਨਾਲ ਰਚ ਦਿੱਤੇ।
Verse 33
कपर्दिनो निरातङ्कान् नीलकण्ठान् पिनाकिनः / त्रिशूलहस्तानृष्टिघ्नान् महानन्दांस्त्रिलोचनान्
ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਕਪੜਦੀ ਪ੍ਰਭੂਆਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਜੋ ਨਿਰਭੈ, ਨੀਲਕੰਠ, ਪਿਨਾਕਧਾਰੀ; ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ-ਹਸਤ, ਵੈਰੀ-ਬਲ ਨਾਸਕ, ਮਹਾਨੰਦ-ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਹਨ।
Verse 34
जरामरणनिर्मुक्तान् महावृषभवाहनान् / वीतरागांश्च सर्वज्ञान् कोटिकोटिशतान् प्रभुः
ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਕਰੋੜਾਂ ਕਰੋੜਾਂ ਸੈਂਕੜੇ ਜੀਵ ਵੇਖੇ—ਜੋ ਜਰਾ-ਮਰਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਮਹਾਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਉੱਤੇ ਆਰੂੜ੍ਹ, ਵਿਰਾਗੀ ਅਤੇ ਸਰਵਜ੍ਞ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧ ਸਨ।
Verse 35
तान् दृष्ट्वा विविधान् रुद्रान निर्मलान् नीललोहितान् / जरामरणनिर्मुक्तान् व्याजहरा हरं गुरुः
ਉਹਨਾਂ ਵਿਭਿੰਨ ਰੁਦ੍ਰਾਂ ਨੂੰ—ਨਿਰਮਲ, ਨੀਲ-ਲੋਹਿਤ ਰੰਗ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਜਰਾ-ਮਰਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ—ਵੇਖ ਕੇ ਪੂਜਨੀਯ ਗੁਰੂ ਨੇ ਹਰ (ਸ਼ਿਵ) ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।
Verse 36
मा स्त्राक्षीरीदृशीर्देव प्रजा मृत्युविवर्जिताः / अन्याः सृजस्व भूतेश जन्ममृत्युसमन्विताः
ਹੇ ਦੇਵ! ਮੌਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਐਸੀ ਪ੍ਰਜਾ ਨਾ ਰਚੋ; ਹੇ ਭੂਤੇਸ਼! ਜਨਮ ਅਤੇ ਮਰਨ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰੋ।
Verse 37
ततस्तमाह भगवान् कपर्दे कामशासनः / नास्ति मे तादृशः सर्गः सृज त्वमशुभाः प्रजाः
ਤਦੋਂ ਕਾਮ-ਸ਼ਾਸਕ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਪੜਦੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ—“ਐਸੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ; ਤੂੰ ਆਪ ਹੀ ਅਸ਼ੁਭ ਪ੍ਰਜਾ ਰਚ।”
Verse 38
ततः प्रभृति देवो ऽसौ न प्रसूते ऽशुभाः प्रजाः / स्वात्मजैरेव तै रुद्रैर्निवृत्तात्मा ह्यतिष्ठत / स्थाणुत्वं तेन तस्यासीद् देवदेवस्य शूलिनः
ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਉਹ ਦੇਵ ਅਸ਼ੁਭ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਫਿਰ ਨਹੀਂ ਜਨਮ ਦਿੰਦਾ। ਆਪਣੇ ਹੀ ਤੱਤ ਤੋਂ ਜੰਮੇ ਉਹਨਾਂ ਰੁਦ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤ ਮਨ ਨਾਲ ਅਡੋਲ ਰਹਿਆ। ਇਸ ਲਈ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਸ਼ੂਲਧਾਰੀ, ‘ਸਥਾਣੁ’—ਅਚਲ—ਕਹਲਾਇਆ।
Verse 39
ज्ञानं वैराग्यमैश्वर्यं तपः सत्यं क्षमा धृतिः / स्त्रष्टृत्वमात्मसंबोधो ह्यधिष्ठातृत्वमेव च
ਗਿਆਨ, ਵੈਰਾਗ, ਐਸ਼ਵਰਯ, ਤਪ, ਸੱਚ, ਖਿਮਾ, ਧੀਰਜ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਸ਼ਕਤੀ, ਆਤਮ-ਬੋਧ ਅਤੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ-ਭਾਵ—ਇਹ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ।
Verse 40
अव्ययानि दशैतानि नित्यं तिष्ठन्ति शङ्करे / स एव शङ्करः साक्षात् पिनाकी परमेश्वरः
ਇਹ ਦਸ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਗੁਣ ਸਦਾ ਸ਼ੰਕਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਹੀ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਸ਼ੰਕਰ—ਪਿਨਾਕੀ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਹੈ।
Verse 41
ततः स भगवान् ब्रह्मा वीक्ष्य देवं त्रिलोचनम् / सहैव मानसैः पुत्रैः प्रीतिविस्फारिलोचनः
ਤਦੋਂ ਭਗਵਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਦੇਵ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਮਾਨਸ ਪੁੱਤਰਾਂ ਸਮੇਤ, ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਫੈਲੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਤੱਕਦਾ ਰਿਹਾ।
Verse 42
ज्ञात्वा परतरं भावमैश्वरं ज्ञानचक्षुषा / तुष्टाव जगतामेकं कृत्वा शिरसि चाञ्जलिम्
ਗਿਆਨ-ਨੇਤਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪਰਾਤਪਰ ਐਸ਼ਵਰਯ ਅਵਸਥਾ ਜਾਣ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਜਗਤ ਦੇ ਇਕੋ ਸਵਾਮੀ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਅੰਜਲੀ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਧਰੀ।
Verse 43
ब्रह्मोवाच नमस्ते ऽस्तु महादेव नमस्ते परमेश्वर / नमः शिवाय देवाय नमस्ते ब्रह्मरूपिणे
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਮਹਾਦੇਵ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਹੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਦੇਵ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਨਮਹ; ਬ੍ਰਹਮ-ਸਰੂਪ ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 44
नमो ऽस्तु ते महेशाय नमः शान्ताय हेतवे / प्रधानपुरुषेशाय योगाधिपतये नमः
ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਸ਼ਾਂਤ ਸਰੂਪ ਕਾਰਣ-ਰੂਪ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਪ੍ਰਧਾਨ ਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਯੋਗ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 45
नमः कालाय रुद्राय महाग्रासाय शूलिने / नमः पिनाकहस्ताय त्रिनेत्राय नमो नमः
ਕਾਲ-ਸਰੂਪ ਰੁਦ੍ਰ, ਮਹਾਗ੍ਰਾਸਕ ਅਤੇ ਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਪਿਨਾਕ ਧਾਰਣ ਵਾਲੇ ਤ੍ਰਿਨੇਤਰ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 46
नमस्त्रिमूर्तये तुभ्यं ब्रह्मणो जनकाय ते / ब्रह्मविद्याधिपतये ब्रह्मविद्याप्रदायिने
ਤ੍ਰਿਮੂਰਤੀ ਸਰੂਪ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਜਨਕ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਬ੍ਰਹਮ-ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਵਿਦਿਆ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 47
नमो वेदरहस्याय कालकालाय ते नमः / वेदान्तसारसाराय नमो वेदात्ममूर्तये
ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਗੁਪਤ ਭੇਦ-ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਕਾਲ ਤੋਂ ਪਰੇ ਕਾਲ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਵੇਦਾਂਤ ਦੇ ਸਾਰ ਦਾ ਵੀ ਸਾਰ, ਵੇਦ-ਆਤਮਾ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 48
नमो बुद्धाय शुद्धाय योगिनां गुरवे नमः / प्रहीणशोकैर्विविधैर्भूतैः वरिवृताय ते
ਪ੍ਰਬੁੱਧ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਸ਼ੋਕ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਨਾਨਾ ਭੂਤ-ਗਣਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ।
Verse 49
नमो ब्रह्मण्यदेवाय ब्रह्माधिपतये नमः / त्रियम्बकाय देवाय नमस्ते परमेष्ठिने
ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਹਮਣ੍ਯਦੇਵ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਨੂੰ ਨਮਹ। ਤ੍ਰਿਯੰਬਕ ਦੇਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ; ਹੇ ਪਰਮੇਸ਼ਠਿਨ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 50
नमो दिग्वाससे तुभ्यं नमो मुण्डाया दण्डिने / अनादिमलहीनाय ज्ञानगम्याय ते नमः
ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਵਸਤ੍ਰ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਮੁੰਡਿਤ ਮਸਤਕ ਵਾਲੇ ਡੰਡਧਾਰੀ ਤਪਸਵੀ ਨੂੰ ਨਮਹ। ਜੋ ਅਨਾਦਿ ਤੇ ਮਲ-ਰਹਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 51
नमस्ताराय तीर्थाय नमो योगर्धिहेतवे / नमो धर्माधिगम्याय योगगम्याय ते नमः
ਤਾਰਨਹਾਰ ‘ਤਾਰਾ’—ਤੀਰਥ-ਸਰੂਪ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਯੋਗ-ਸਿੱਧੀਆਂ ਦੇ ਹੇਤੂ ਨੂੰ ਨਮਹ। ਧਰਮ ਨਾਲ ਅਧਿਗਮਯ ਅਤੇ ਯੋਗ ਨਾਲ ਗਮਯ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 52
नमस्ते निष्प्रपञ्चाय निराभासाय ते नमः / ब्रह्मणे विश्वरूपाय नमस्ते परमात्मने
ਜੋ ਪ੍ਰਪੰਚ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਜੋ ਨਿਰਾਭਾਸ (ਨਿਰੁਪਾਧਿਕ) ਹੈ—ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਵਿਸ਼ਵਰੂਪ ਬ੍ਰਹਮ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ—ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 53
त्वयैव सृष्टमखिलं त्वय्येव सकलं स्थितम् / त्वया संह्रियते विश्वं प्रधानाद्यं जगन्मय
ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਸਭ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਚੀ ਗਈ; ਤੁਹਾਡੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਟਿਕਿਆ ਹੈ। ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵ ਲੀਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਹੇ ਜਗਨ੍ਮਯ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਆਦਿ ਸਮੇਤ।
Verse 54
त्वमीश्वरो महादेवः परं ब्रह्म महेश्वरः / परमेष्ठी शिवः शान्तः पुरुषो निष्कलो हरः
ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਈਸ਼ਵਰ—ਮਹਾਦੇਵ; ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ; ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ, ਸ਼ਿਵ, ਸ਼ਾਂਤ; ਨਿਸ਼ਕਲ ਅਵਿਭਾਜ੍ਯ ਪੁਰੁਸ਼—ਹਰ ਹੋ।
Verse 55
त्वमक्षरं परं ज्योतिस्त्वं कालः परमेश्वरः / त्वमेव पुरुषो ऽनन्तः प्रधानं प्रकृतिस्तथा
ਤੁਸੀਂ ਅੱਖਰ, ਪਰਮ ਜੋਤਿ ਹੋ; ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਕਾਲ ਹੋ, ਹੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ। ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਅਨੰਤ ਪੁਰੁਸ਼ ਹੋ; ਅਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ—ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਹੋ।
Verse 56
भूमिरापो ऽनलो वायुर्व्योमाहङ्कार एव च / यस्य रूपं नमस्यामि भवन्तं ब्रह्मसंज्ञितम्
ਧਰਤੀ, ਜਲ, ਅੱਗ, ਵਾਯੂ, ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ—ਇਹ ਸਭ ਜਿਸ ਦਾ ਰੂਪ ਹਨ; ‘ਬ੍ਰਹਮ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮੈਂ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 57
यस्य द्यौरभवन्मूर्धा पादौ पृथ्वी दिशो भुजाः / आकाशमुदरं तस्मै विराजे प्रणमाम्यहम्
ਜਿਸ ਦਾ ਸਿਰ ਸਵਰਗ ਹੈ, ਪੈਰ ਧਰਤੀ ਹਨ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਬਾਂਹਾਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਉਦਰ ਹੈ—ਉਸ ਵਿਰਾਜ ਨੂੰ ਮੈਂ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 58
संतापयति यो विश्वं स्वभाभिर्भासयन् दिशः / ब्रह्मतेजोमयं नित्यं तस्मै सूर्यात्मने नमः
ਜੋ ਆਪਣੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਨੂੰ ਤਪਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਨਿਤ੍ਯ ਬ੍ਰਹਮ-ਤੇਜੋਮਯ ਹੈ—ਉਸ ਸੂਰਿਆਤਮਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 59
हव्यं वहति यो नित्यं रौद्री तेजोमयो तनुः / कव्यं पितृगणानां च तस्मै वह्न्यात्मने नमः
ਜੋ ਸਦਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਹਵ੍ਯ ਵਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਤਨ ਰੁਦ੍ਰ-ਤੇਜ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਪਿਤ੍ਰਗਣਾਂ ਤੱਕ ਕਵ੍ਯ ਪਹੁੰਚਾਂਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਅਗਨੀ-ਸਰੂਪ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 60
आप्यायति यो नित्यं स्वधाम्ना सकलं जगत् / पीयते देवतासङ्घैस्तस्मै सोमात्मने नमः
ਜੋ ਆਪਣੇ ਸ੍ਵਧਾਮ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਸਦਾ ਪਾਲਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵੱਲੋਂ (ਆਨੰਦ-ਸੋਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ) ਪੀਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਸੋਮ-ਸਰੂਪ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 61
विभर्त्यशेषभूतानि यो ऽन्तश्चरति सर्वदा / शक्तिर्माहेश्चरी तुभ्यं तस्मै वाय्वात्मने नमः
ਜੋ ਸਦਾ ਅੰਦਰ ਵੱਸ ਕੇ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਵਾਯੂ-ਸਰੂਪ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮਾਹੇਸ਼ਵਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤੇਰੀ ਹੀ ਹੈ।
Verse 62
सृजत्यशेषमेवेदं यः स्वकर्मानुरूपतः / स्वात्मन्यवस्थितस्तस्मै चतुर्वक्त्रात्मने नमः
ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਤਮ-ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਚਤੁਰਮੁਖ-ਸਰੂਪ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 63
यः शेषशयने शेते विश्वमावृत्य मायया / स्वात्मानुभूतियोगेन तस्मै विश्वात्मने नमः
ਜੋ ਸ਼ੇਸ਼-ਸ਼ਯਨ ਉੱਤੇ ਸ਼ਯਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਵ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ੍ਵ-ਆਤਮ ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਯੋਗ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਵਿਸ਼੍ਵਾਤਮਾ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 64
विभर्ति शिरसा नित्यं द्विसप्तभुवनात्मकम् / ब्रह्माण्डं यो ऽखिलाधारस्तस्मै शेषात्मने नमः
ਜੋ ਅਖਿਲਾਧਾਰ ਸ਼ੇਸ਼ਾਤਮਾ ਨਿੱਤ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਦ੍ਵਿਸਪਤ-ਭੁਵਨਾਤਮਕ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ।
Verse 65
यः परान्ते परानन्दं पीत्वा दिव्यैकसाक्षिकम् / नृत्यत्यनन्तमहिमा तस्मै रुद्रात्मने नमः
ਜੋ ਰੁਦ੍ਰਾਤਮਾ ਅਨੰਤ ਮਹਿਮਾ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜੋ ਪਰਾਂਤ ਵਿੱਚ ਦਿਵ੍ਯ ਏਕ-ਸਾਕਸ਼ੀ ਪਰਮਾਨੰਦ ਪੀ ਕੇ ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ।
Verse 66
यो ऽन्तरा सर्वभूतानां नियन्ता तिष्ठतीश्वरः / तं सर्वसाक्षिणं देवं नमस्ये भवतस्तनुम्
ਜੋ ਈਸ਼ਵਰ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਨਿਯੰਤਾ ਵਜੋਂ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਸਰਵਸਾਕਸ਼ੀ ਦੇਵ ਨੂੰ ਮੈਂ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਤੁਹਾਡੇ ਉਸੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ।
Verse 67
यं विनिन्द्रा जितश्वासाः संतुष्टाः समदर्शिनः / ज्योतिः पश्यन्ति युञ्जानास्तस्मै योगात्मने नमः
ਜਿਸ ਨੂੰ ਨੀਂਦ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸ਼ਵਾਸ-ਜਯੀ, ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਅਤੇ ਸਮਦਰਸ਼ੀ ਯੋਗੀ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਅੰਦਰਲੀ ਜੋਤਿ ਵਜੋਂ ਵੇਖਦੇ ਹਨ—ਉਸ ਯੋਗਾਤਮਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 68
यया संतरते मायां योगी संक्षीणकल्मषः / अपारतरपर्यन्तां तस्मै विद्यात्मने नमः
ਜਿਸ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਪਾਪ-ਮਲ ਖ਼ਤਮ ਹੋਇਆ ਯੋਗੀ ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਕੇ ਬੇਅੰਤ ਪਰਲੇ ਕਿਨਾਰੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਵਿਦ੍ਯਾਤਮਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 69
यस्य भासा विभातीदमद्वयं तमसः परम् / प्रपद्ये तत् परं तत्त्वं तद्रूपं परमेश्वरम्
ਜਿਸ ਦੀ ਜੋਤ ਨਾਲ ਇਹ ਅਦ੍ਵੈਤ ਤੱਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਤਮਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ—ਉਸ ਪਰਮ ਤੱਤ, ਉਸੇ ਸਰੂਪ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਮੈਂ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ।
Verse 70
नित्यानन्दं निराधारं निष्कलं परमं शिवम् / प्रपद्ये परमात्मानं भवन्तं परमेश्वरम्
ਨਿੱਤ ਆਨੰਦ-ਸਰੂਪ, ਨਿਰਾਧਾਰ, ਨਿਸ਼ਕਲ ਅਤੇ ਪਰਮ ਸ਼ਿਵ—ਹੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ, ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ।
Verse 71
एवं स्तुत्वा महादेवं ब्रह्मा तद्भावभावितः / प्राञ्जलिः प्रणतस्तस्थौ गृणन् ब्रह्म सनातनम्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰ ਕੇ, ਉਸੇ ਭਾਵ ਨਾਲ ਭਾਵਿਤ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਖੜਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਸਨਾਤਨ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਗੁਣਗਾਨ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।
Verse 72
ततस्तस्मै महादेवो दिव्यं योगमनुत्तमम् / ऐश्वर्यं ब्रह्मसद्भावं वैराग्यं च ददौ हरः
ਫਿਰ ਮਹਾਦੇਵ ਹਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦਿਵ੍ਯ ਅਨੁੱਤਮ ਯੋਗ, ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ, ਬ੍ਰਹਮ-ਨਿਸ਼ਠ ਸਦਭਾਵ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ੍ਯ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ।
Verse 73
कराभ्यां सुशुभाभ्यां च संस्पृश्य प्रणतार्तिहा / व्याजहरा स्वयं देवः सो ऽनुगृह्य पितामहम्
ਤਦੋਂ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਪੀੜ ਹਰਣ ਵਾਲੇ ਸਵੈੰ ਦੇਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਤਿ ਸ਼ੁਭ ਦੋਹਾਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਸਪਰਸ਼ ਕਰ ਕੇ, ਪਿਤਾਮਹ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਦਿਆਂ, ਉਸ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬਚਨ ਕਹੇ।
Verse 74
यत्त्वयाभ्यर्थितं ब्रह्मन् पुत्रत्वे भवतो मम / कृतं मया तत् सकलं सृजस्व विविधं जगत्
ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ! ਤੂੰ ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਬਣਾਂ, ਉਹ ਸਭ ਮੈਂ ਪੂਰਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਤੂੰ ਨਾਨਾ ਭਾਂਤ ਦਾ ਇਹ ਜਗਤ ਰਚ।
Verse 75
त्रिधा भिन्नो ऽस्म्यहं ब्रह्मन् ब्रह्मविष्णुहराख्यया / सर्गरक्षालयगुणैर्निष्कलः परमेश्वरः
ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ! ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਲਯ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਮੈਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਤੇ ਹਰ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਤੱਤਵ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਨਿਸ਼ਕਲ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਹਾਂ।
Verse 76
स त्वं ममाग्रजः पुत्रः सृष्टिहेतोर्विनिर्मितः / ममैव दक्षिणादङ्गाद् वामाङ्गात् पुरुषोत्तमः
ਤੂੰ ਹੀ ਮੇਰਾ ਅਗਰਜ ਪੁੱਤਰ ਹੈਂ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਹੇਤੂ ਲਈ ਰਚਿਆ ਗਿਆ। ਮੇਰੇ ਹੀ ਦੇਹ ਦੇ ਸੱਜੇ ਅੰਗ ਅਤੇ ਖੱਬੇ ਅੰਗ ਤੋਂ, ਹੇ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ, ਤੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।
Verse 77
तस्य देवादिदेवस्य शंभोर्हृदयदेशतः / संबभूवाथ रुद्रो ऽसावहं तस्यापरा तनुः
ਉਸ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਸ਼ੰਭੂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ-ਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਰੁਦ੍ਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ; ਅਤੇ ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਅਪਰ (ਦੂਜੀ) ਤਨੂ ਹਾਂ।
Verse 78
ब्रह्मविष्णुशिवा ब्रह्मन् सर्गस्थित्यन्तहेतवः / विभज्यात्मानमेको ऽपि स्वेच्छया शङ्करः स्थितः
ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ! ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਅੰਤ ਦੇ ਕਾਰਣ ਹਨ। ਫਿਰ ਵੀ ਪ੍ਰਭੂ ਇਕ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਆਤਮ-ਵਿਭਾਜਨ ਕਰਕੇ ਸ਼ੰਕਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ।
Verse 79
तथान्यानि च रूपाणि मम मायाकृतानि तु / निरूपः केवलः स्वच्छो महादेवः स्वभावतः
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਰੂਪ ਮੇਰੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਬਣੇ ਹਨ; ਪਰ ਮਹਾਦੇਵ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਨਿਰਾਕਾਰ, ਇਕਮਾਤ੍ਰ ਅਤੇ ਸਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਹਨ।
Verse 80
एभ्यः परतरो देवस्त्रिमूर्तिः परमा तनुः / माहेश्वरी त्रिनयना योगिनां शान्तिदा सदा
ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਉਹ ਦੇਵ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਪਰਮ ਦੇਹ ਤ੍ਰਿਮੂਰਤੀ ਹੈ; ਉਹੀ ਮਾਹੇਸ਼ਵਰੀ ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰੀ ਸਦਾ ਯੋਗੀਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦੀ ਹੈ।
Verse 81
तस्या एव परां मूर्ति मामवेहि पितामह / शाश्वतैश्वर्यविज्ञानतेजोयोगसमन्विताम्
ਹੇ ਪਿਤਾਮਹ, ਉਸ ਪਰਮ ਤੱਤ ਦੀ ਪਰਮ ਮੂਰਤੀ ਵਜੋਂ ਮੈਨੂੰ ਜਾਣੋ—ਸਦੀਵੀ ਐਸ਼ਵਰਯ, ਸੱਚਾ ਗਿਆਨ, ਤੇਜ ਅਤੇ ਯੋਗ ਨਾਲ ਯੁਕਤ।
Verse 82
सो ऽहं ग्रसामि सकलमधिष्ठाय तमोगुणम् / कालो भूत्वा न तमसा मामन्यो ऽभिभविष्यति
ਮੈਂ ਤਮੋਗੁਣ ਦਾ ਅਧਿਸ਼ਠਾਨ ਹੋ ਕੇ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਗ੍ਰਸ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ; ਕਾਲ ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਅੰਧਕਾਰ ਨਾਲ ਕੋਈ ਹੋਰ ਮੈਨੂੰ ਹਰਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।
Verse 83
यदा यदा हि मां नित्यं विचिन्तयसि पद्मज / तदा तदा मे सान्निध्यं भविष्यति तवानघ
ਹੇ ਪਦਮਜ, ਜਦੋਂ ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਨਿੱਤ ਮੈਨੂੰ ਚਿੰਤਨ ਕਰੇਂਗਾ, ਤਦੋਂ ਤਦੋਂ, ਹੇ ਨਿਸ਼ਪਾਪ, ਮੇਰੀ ਸਾਨ্নਿਧਿ ਤੇਰੇ ਲਈ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਵੇਗੀ।
Verse 84
एतावदुक्त्वा ब्रह्माणं सो ऽभिवन्द्य गुरुं हरः / सहैव मानसैः पुत्रैः क्षणादन्तरधीयत
ਇਤਨਾ ਕਹਿ ਕੇ ਹਰ (ਸ਼ਿਵ) ਨੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਮਨ-ਜਨਮੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਪਲ ਵਿੱਚ ਅੰਤਧਾਨ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 85
सो ऽपि योगं समास्थाय ससर्ज विविधं जगत् / नारायणाख्यो भगवान् यथापूर्वं प्रिजापतिः
ਉਹ ਵੀ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹੋ ਕੇ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਜਗਤ ਰਚਣ ਲੱਗਾ। ‘ਨਾਰਾਇਣ’ ਨਾਮ ਵਾਲਾ ਉਹੀ ਭਗਵਾਨ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਫਿਰ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਬਣਿਆ।
Verse 86
मरीचिभृग्वङ्गिरसं पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम् / दक्षमत्रिं वसिष्ठं च सो ऽसृजद् योगविद्यया
ਯੋਗ-ਵਿਦਿਆ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਮਰੀਚੀ, ਭ੍ਰਿਗੂ, ਅੰਗਿਰਸ, ਪੁਲਸਤ੍ਯ, ਪੁਲਹ, ਕ੍ਰਤੁ, ਦਕ੍ਸ਼, ਅਤ੍ਰੀ ਅਤੇ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤਾ।
Verse 87
नव ब्रह्माण इत्येते पुराणे निश्चयं गताः / सर्वे ते ब्रह्मणा तुल्याः साधका ब्रह्मवादिनः
ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਰੂਪ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ‘ਨਵ ਬ੍ਰਹਮਾ’ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸਮਾਨ—ਸਿੱਧ ਸਾਧਕ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਵਾਦੀ—ਹਨ।
Verse 88
संकल्पं चैव धर्मं च युगधर्मांश्च शाश्वतान् / स्थानाभिमानिनः सर्वान् यथा ते कथितं पुरा
ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸਿਆ ਸੀ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸੰਕਲਪ, ਧਰਮ, ਹਰ ਯੁਗ ਦੇ ਸਨਾਤਨ ਯੁਗ-ਧਰਮ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ (ਸਥਾਨਾਭਿਮਾਨੀ) ਦੇਵਤਿਆਂ—ਇਹ ਸਭ ਸਮਝਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
The chapter’s stotra and the Yoga-nidrā realization present Brahman as non-dual and beginningless; Īśvara (Mahādeva/Nārāyaṇa) is the immanent inner ruler and transcendent absolute, while the experiential path is yoga leading to direct recognition beyond māyā.
Brahmā requests mortal beings to enable cyclical cosmos and karma-based embodiment; Rudra’s withdrawal into inner restraint (becoming Sthāṇu) signifies renunciation, the primacy of yoga over outward proliferation, and the governance of creation through appropriate ontological limits.
It maps Śiva onto cosmic principles and sacred stations, turning cosmology into sādhanā: by meditating on the eightfold form across elemental and social-ritual dimensions, devotees integrate devotion with metaphysical contemplation aimed at mokṣa.