Adhyaya 34

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने पुष्परागप्रकारादिभुक्ताकरान्तसप्तकक्षान्तरकथनं नाम त्रयस्त्रिंशो ऽध्यायः अगस्त्य उवाच षोडशावरणं चक्रं किं तद्रुद्राधिदैवतम् / तत्र स्थिताश्च रुद्राः के केन नाम्ना प्रकीर्तिताः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਉੱਤਰਭਾਗ ਵਿੱਚ ਹਯਗ੍ਰੀਵ–ਅਗਸਤ੍ਯ ਸੰਵਾਦ ਦੇ ਲਲਿਤੋਪਾਖ੍ਯਾਨ ਵਿੱਚ ‘ਪੁਸ਼ਪਰਾਗ-ਪ੍ਰਕਾਰ ਆਦਿ ਭੁਕ੍ਤਾਕਾਰਾਂਤ ਸਪ੍ਤਕਕ੍ਸ਼ਾਂਤਰ-ਕਥਨ’ ਨਾਮਕ ਤੇਤੀਸਵਾਂ ਅਧਿਆਇ। ਅਗਸਤ੍ਯ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਭਗਵਨ! ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਆਵਰਨਾਂ ਵਾਲੇ ਚਕ੍ਰ ਦਾ ਅਧਿਦੇਵਤਾ ਕਿਹੜਾ ਰੁਦ੍ਰ ਹੈ? ਉੱਥੇ ਸਥਿਤ ਰੁਦ੍ਰ ਕੌਣ ਕੌਣ ਹਨ ਅਤੇ ਕਿਹੜੇ ਕਿਹੜੇ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ?

Verse 2

केष्वावरणबिंबेषु किन्नामानो वसंति ते / यौगिकं रौढिकं नाम तेषां ब्रूहि कृपानिधे

ਉਹ ਕਿਹੜੇ ਕਿਹੜੇ ਆਵਰਨ-ਬਿੰਬਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਕੀ ਹਨ? ਹੇ ਕਿਰਪਾ-ਨਿਧਿ! ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯੌਗਿਕ ਅਤੇ ਰੌਢਿਕ ਨਾਮ ਦੱਸੋ॥

Verse 3

हयग्रीव उवाच तत्र रुद्रा लयः प्रोक्तो मुक्ताजालकनिर्मितः / पञ्चयोजनविस्तारस्तत्संख्यायामशोभितः

ਹਯਗ੍ਰੀਵ ਬੋਲੇ—ਉੱਥੇ ‘ਰੁਦ੍ਰਾਲਯ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਮੋਤੀਆਂ ਦੀ ਜਾਲੀ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਪੰਜ ਯੋਜਨ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਉਸੀ ਪਰਿਮਾਣ-ਸੰਖਿਆ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ॥

Verse 4

षोडशावरणैर्युक्तो मध्यपीठमनोहरः / मध्यपीठे महारुद्रो ज्वलन्मन्युस्त्रिलोचनः

ਮਨੋਹਰ ਮੱਧ੍ਯਪੀਠ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਆਵਰਨਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ। ਉਸ ਮੱਧ੍ਯਪੀਠ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਮਹਾਰੁਦ੍ਰ ‘ਜ੍ਵਲਨਮਨ੍ਯੁ’ ਵਿਰਾਜਮਾਨ ਹਨ॥

Verse 5

सच्चकार्मुकहस्तश्च सर्वदा वर्तते मुने / त्रिकोणे कथिता रुद्रास्त्रय एव घटोद्भव

ਹੇ ਮੁਨੀਵਰ! ਸੱਚੇ ਧਨੁਸ਼ ਵਾਲਾ ਉਹ ਸਦਾ ਵਰਤਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਕੋਣ ਵਿੱਚ ਘਟੋਦਭਵ ਦੇ ਤਿੰਨ ਰੁਦ੍ਰ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 6

हिरण्य बाहुः सेनानीर्दिशांपतिरथापरः

ਹਿਰਣ੍ਯਬਾਹੁ ਸੈਨਾਪਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 7

वृक्षाश्च हरिकेशाश्च तथा पशुपतिः परः / शष्पिञ्जरस्त्विषीमांश्च पथीनां पतिरेव च

ਵ੍ਰਿਕ੍ਸ਼, ਹਰਿਕੇਸ਼ ਅਤੇ ਪਰਮ ਪਸ਼ੁਪਤੀ; ਅਤੇ ਸ਼ਸ਼੍ਪਿੰਜਰ, ਤ੍ਵਿਸ਼ੀਮਾਨ ਤੇ ਰਾਹਾਂ ਦਾ ਪਤੀ ਵੀ (ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ)।

Verse 8

एते षट्कोणगाः किं च बभ्रुशास्त्वष्टकोणके / विव्याध्यन्नपतिश्चैव हरिकेशोपवीतिनौ

ਇਹ ਛਟਕੋਣ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ; ਅਤੇ ਅੱਠਕੋਣ ਵਿੱਚ ਬਭ੍ਰੁਸ਼ਾ ਕਹੇ ਗਏ। ਵਿਵ੍ਯਾਧ੍ਯ, ਅੰਨਪਤੀ ਅਤੇ ਹਰਿਕੇਸ਼-ਉਪਵੀਤਿਨੌ ਵੀ (ਉੱਥੇ ਹਨ)।

Verse 9

पुष्टानां पतिरप्यन्यो भवो हेतिस्तथैव च / दशापत्रे त्वावरणे प्रथमो जगतां पतिः

ਪੁਸ਼ਟਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪਤੀ ਭਵ ਹੈ; ਅਤੇ ਹੇਤੀ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ। ਦਸ਼ਪਤ੍ਰ ਆਵਰਣ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਜਗਤਪਤੀ (ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ)।

Verse 10

रुद्रातताविनौ क्षेत्रपतिः सूतस्तथापरः / अहं त्वन्यो वनपती रोहितः स्थपतिस्तथा

ਰੁਦ੍ਰਾਤਤਾਵਿਨੌ, ਖੇਤਰਪਤੀ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਸੂਤ; ਅਤੇ ਮੈਂ ਹੋਰ ਵਨਪਤੀ, ਰੋਹਿਤ ਅਤੇ ਸਥਪਤੀ ਵੀ ਹਾਂ।

Verse 11

वृक्षाणां पतिरप्यन्यश्चैते सज्जशरासनाः / मन्त्री च वाणिजश्चैव तथा कक्षपतिः परः

ਵ੍ਰਿੱਖਾਂ ਦਾ ਵੀ ਇਕ ਹੋਰ ਪਤੀ ਹੈ; ਇਹ ਸਭ ‘ਸੱਜਸ਼ਰਾਸਨ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਵਾਣਿਜ ਵੀ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਕ ਹੋਰ ਕਕਸ਼ਪਤੀ ਵੀ।

Verse 12

भवन्तिस्तु चतुर्थः स्यात्पञ्चमो वारिवस्ततः / ओषधीनां पतिश्चैव षष्ठः कलशसंभव

‘ਭਵੰਤੀ’ ਚੌਥਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਪੰਜਵਾਂ ‘ਵਾਰਿਵਸ’; ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਦਾ ਪਤੀ ਅਤੇ ਛੇਵਾਂ ‘ਕਲਸ਼ਸੰਭਵ’ ਹੈ।

Verse 13

उच्चैर्घोषाक्रन्दयन्तौ पतीनां च पतिस्तथा / कृत्स्नवीतश्च धावंश्च सत्त्वानां पतिरेव च

ਉੱਚੀ ਧੁਨ ਨਾਲ ਘੋਸ਼ ਤੇ ਕਰਾਹ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਤੀਆਂ ਦੇ ਵੀ ਪਤੀ ਹਨ; ‘ਕ੍ਰਿਤ੍ਸਨਵੀਤ’ ਅਤੇ ‘ਧਾਵੰਸ਼’ ਸੱਤਵਾਂ ਦੇ ਵੀ ਅਧਿਪਤੀ ਹਨ।

Verse 14

एते द्वादश पत्रस्थाः पञ्चमावरणस्थिताः / सहमानश्च निर्व्याधिरव्याधीनां पतिस्तथा

ਇਹ ਬਾਰਾਂ ‘ਪਤ੍ਰਸਥ’ ਹਨ ਅਤੇ ਪੰਜਵੇਂ ਆਵਰਨ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ; ‘ਸਹਮਾਨ’ ਅਤੇ ‘ਨਿਰਵਿਆਧਿ’ ਅਵਿਆਧੀਆਂ ਦੇ ਵੀ ਪਤੀ ਹਨ।

Verse 15

ककुभश्च निषङ्गी च स्तेनानां च पतिस्तथा / निचेरुश्चेति विज्ञेयाः षष्ठावरणदेवताः

ਕਕੁਭ, ਨਿਸੰਗੀ, ਅਤੇ ਚੋਰਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਤੇ ਨਿਚੇਰੁ—ਇਹ ਸਭ ਛੇਵੇਂ ਆਵਰਨ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਜਾਣੇ ਜਾਣ।

Verse 16

अधः परिचरो ऽरण्यः पतिः किं च सृकाविषः / जिघांसंतो मुष्णतां च पतयः कुंभसंभव

ਹੇ ਕੁੰਭਸੰਭਵ! ਅਧಃ-ਪਰਿਚਰ, ਅਰਣ੍ਯ, ਅਤੇ ਸ੍ਰੁਕਾਵਿਸ਼; ਅਤੇ ਜੋ ਮਾਰਨ ਤੇ ਲੁੱਟਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ (ਆਵਰਨ ਦੇਵਤਾ) ਹਨ।

Verse 17

असीमन्तश्च सुप्राज्ञस्तथा नक्तञ्चरो मुने / प्रकृतीनां पतिश्चैव उष्णीषी च गिरेश्चरः

ਹੇ ਮੁਨੀ! ਅਸੀਮੰਤ, ਸੁਪ੍ਰਾਜ্ঞ, ਅਤੇ ਨਕਤੰਚਰ; ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ, ਉਸ਼ਣੀਸ਼ੀ ਤੇ ਗਿਰੇਸ਼ਚਰ—ਇਹ ਵੀ (ਆਵਰਨ ਦੇਵਤਾ) ਹਨ।

Verse 18

कुलुञ्चानां पतिश्चैवेषुमन्तः कलशोद्भव / धन्वाविदश्चातन्वानप्रतिपूर्वदधानकाः

ਹੇ ਕਲਸ਼ੋਦਭਵ! ਕੁਲੁੰਚਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਇਸ਼ੁਮੰਤ; ਅਤੇ ਧਨ੍ਵਾਵਿਦ, ਚਾਤਨ੍ਵਾਨ, ਪ੍ਰਤਿਪੂਰਵਦਧਾਨਕ—ਇਹ ਵੀ (ਆਵਰਨ ਦੇਵਤਾ) ਹਨ।

Verse 19

आयच्छतः षोडशैते षोडशारनिवासिनः / विसृजन्तस्तथास्यन्तो विध्यन्तश्चापि सिंधुप

ਹੇ ਸਿੰਧੁਪ! ਸ਼ੋਡਸ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਇਹ ਸੋਲ੍ਹਾਂ—ਰੋਕਣ ਵਾਲੇ, ਛੱਡਣ ਵਾਲੇ, ਸੁੱਟਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਵਿੰਨ੍ਹਣ ਵਾਲੇ ਵੀ ਹਨ।

Verse 20

आसीनाश्च शयानाश्च यन्तो जाग्रत एव च / तिष्ठन्तश्चैव धावन्तः सभ्याश्चैव समाधिपाः

ਉਹ ਬੈਠੇ ਹੋਏ, ਲੇਟੇ ਹੋਏ, ਚੱਲਦੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਜਾਗਦੇ ਹੋਏ ਵੀ; ਖੜ੍ਹੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ, ਦੌੜਣ ਵਾਲੇ, ਸਭਿਆਚਾਰੀ ਜਨ ਅਤੇ ਸਮਾਧੀ ਦੇ ਪਾਲਕ ਵੀ ਸਨ।

Verse 21

अश्वाश्चैवाश्वपतय अव्याधिन्यस्तथैव च / विविध्यन्तो गणाध्यक्षा बृहन्तो विन्ध्यमर्द्दन

ਘੋੜੇ ਅਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਪਤੀ, ਅਤੇ ਅਵਿਆਧਿਨੀ ਵੀ; ਨਾਨਾ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਜਜੇ ਗਣਾਧ੍ਯਕ੍ਸ਼, ਵਿਸ਼ਾਲ—ਵਿੰਧ੍ਯ ਨੂੰ ਮਰਦਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਨ।

Verse 22

गृत्सश्चाष्टादशविधा देवता अष्टमावृतौ / अथ गृत्साधिपतयो व्राता व्राताधिपास्तथा

ਅੱਠਵੇਂ ਆਵ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਅਠਾਰਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਗ੍ਰਿਤ੍ਸ ਦੇਵਤਾ ਸਨ; ਫਿਰ ਗ੍ਰਿਤ੍ਸਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ, ਵ੍ਰਾਤ ਅਤੇ ਵ੍ਰਾਤਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਵੀ ਸਨ।

Verse 23

गणाश्च गणपाश्चैव विश्वरुपा विरूपकाः / महान्तः क्षुल्लकाश्चैव रथिनश्चारथाः परे

ਗਣ ਅਤੇ ਗਣਪ ਵੀ, ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪ ਅਤੇ ਵਿਰੂਪਕ ਵੀ; ਵੱਡੇ ਅਤੇ ਛੋਟੇ, ਰਥੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਰਥ (ਪੈਦਲ) ਵੀ ਸਨ।

Verse 24

रथाश्च रथपत्त्याख्याः सेनाः सेनान्य एव च / क्षत्तारः संग्रही तारस्तक्षाणो रथकारकाः

ਰਥ ਅਤੇ ਰਥਪਤੀ ਕਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ, ਸੈਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸੈਨਾਨਾਇਕ ਵੀ; ਖੱਤਾਰ, ਸੰਗ੍ਰਹੀ, ਤਾਰ, ਤਕਸ਼ਾਣ ਅਤੇ ਰਥਕਾਰ ਵੀ ਸਨ।

Verse 25

कुलालश्चेति रुद्रास्ते नवमावृतिदेवताः / कर्माराश्चैव पुञ्जिष्ठा निषादाश्चेषुकृद्गणाः

ਕੁਲਾਲ, ਕਰਮਾਰ, ਪੁੰਜਿਸ਼ਠ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਾਦ—ਤੀਰ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਇਹ ਗਣ—ਨੌਵੀਂ ਆਵ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਰੁਦ੍ਰ-ਦੇਵਤਾ ਆਖੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 26

धन्वकारा मृगयवः श्वनयः श्वान एव च / अश्वाश्चैवश्वपतयो भवो रुद्रो घटोद्भव

ਧਨੁਸ਼ਕਾਰ, ਸ਼ਿਕਾਰੀ, ਸ਼੍ਵਨਯ ਅਤੇ ਸ਼੍ਵਾਨ, ਅਤੇ ਅਸ਼ਵ ਤੇ ਅਸ਼ਵਪਤੀ—ਇਹ ‘ਭਵ’, ‘ਰੁਦ੍ਰ’ ਅਤੇ ‘ਘਟੋਦਭਵ’ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ।

Verse 27

शर्वः पशुपतिर्नीलग्रीवश्च शितिकण्ठकः / कपर्दी व्युप्तकेशश्च सहस्रक्षस्तथापरः

ਸ਼ਰਵ, ਪਸ਼ੁਪਤੀ, ਨੀਲਗ੍ਰੀਵ, ਸ਼ਿਤਿਕੰਠ, ਕਪਰਦੀ, ਵ੍ਯੁਪਤਕੇਸ਼ ਅਤੇ ਸਹਸ੍ਰਾਕ੍ਸ਼—ਇਹ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਹੋਰ ਨਾਮ ਹਨ।

Verse 28

शतधन्वा च गिरिशः शिपिविष्टश्च कुंभज / मीढुष्टम इति प्रोक्ता रुद्रा दशमशालगाः

ਸ਼ਤਧਨ੍ਵਾ, ਗਿਰਿਸ਼, ਸ਼ਿਪਿਵਿਸ਼ਟ, ਕੁੰਭਜ ਅਤੇ ‘ਮੀਢੁਸ਼ਟਮ’—ਇਹ ਦਸਵੀਂ ਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਰੁਦ੍ਰ ਆਖੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 29

अथैकादशचक्रस्था इषुमद्ध्रस्ववामनाः / बृहंश्च वर्षीयां श्चैव वृद्धः समृद्धिना सह

ਫਿਰ ਗਿਆਰ੍ਹਵੇਂ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਰੁਦ੍ਰ—ਇਸ਼ੁਮਤ, ਹ੍ਰਸ੍ਵ, ਵਾਮਨ; ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਹ, ਵਰਸ਼ੀਯਾਨ, ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਸਮੇਤ ਵ੍ਰਿੱਧ—ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 30

अग्र्यः प्रथम आशुश्चाजिरोन्यः शीघ्रशिभ्यकौ / उर्म्यावस्वन्यरुद्रौ च स्रोतस्यो दिव्य एव च

ਅਗ੍ਰ੍ਯ, ਪ੍ਰਥਮ, ਆਸ਼ੁ, ਅਜਿਰੋਣ੍ਯ, ਸ਼ੀਘ੍ਰ ਅਤੇ ਸ਼ਿਭ੍ਯਕ—ਤਥਾ ਉਰ੍ਮ੍ਯ, ਅਵਸ੍ਵਨ੍ਯ, ਅਰੁਦ੍ਰ, ਸ੍ਰੋਤਸ੍ਯ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ—ਇਹ ਪਾਵਨ ਰੁਦ੍ਰ-ਨਾਮ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 31

ज्येष्ठश्चैव कनिष्ठश्च पूर्वजावरजौ तथा / मध्यमश्चावगम्यश्च जघन्यश्च घटोद्भव

ਜੇਠਾ ਅਤੇ ਕਨਿੱਠਾ, ਪੂਰਵਜ ਅਤੇ ਅਵਰਜ; ਤਥਾ ਮੱਧਮ, ਅਵਗਮ੍ਯ, ਜਘਨ੍ਯ ਅਤੇ ਘਟੋਦ੍ਭਵ—ਇਹ ਵੀ ਆਦਰਯੋਗ ਨਾਮ ਹਨ।

Verse 32

चतुर्विंशतिराख्याता एते रुद्रा महाबलाः / अथ बुध्न्यः सोम्यरुद्रः प्रतिसर्पकयाम्यकौ

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੌਵੀ ਮਹਾਬਲੀ ਰੁਦ੍ਰ ਕਹੇ ਗਏ। ਫਿਰ ਬੁਧ੍ਨ੍ਯ, ਸੋਮ੍ਯਰੁਦ੍ਰ, ਪ੍ਰਤਿਸਰ੍ਪਕ ਅਤੇ ਯਾਮ੍ਯਕ—ਇਹ ਨਾਮ ਵੀ ਦੱਸੇ ਗਏ।

Verse 33

क्षेम्योवोचवखल्यश्च ततः श्लोक्यावसान्यकौ / वन्यः कक्ष्यः श्रवश्चैव ततो ऽन्यस्तु प्रतिश्रवः

ਖੇਮ੍ਯ, ਵੋਚਵ ਅਤੇ ਖਲ੍ਯ; ਫਿਰ ਸ਼੍ਲੋਕ੍ਯ ਅਤੇ ਅਵਸਾਨ੍ਯ; ਵਨ੍ਯ, ਕਕ੍ਸ਼੍ਯ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਵ—ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਰਵ ਨਾਮ ਆਇਆ।

Verse 34

आशुषेणश्चाशुरथः शूरश्च तपसां निधे / अवभिन्दश्च वर्मी च वरूथी बिल्मिना सह

ਹੇ ਤਪਸਾਂ ਦੇ ਨਿਧਿ! ਆਸ਼ੁਸ਼ੇਣ, ਆਸ਼ੁਰਥ ਅਤੇ ਸ਼ੂਰ; ਤਥਾ ਅਵਭਿੰਦ, ਵਰ੍ਮੀ, ਵਰੂਥੀ—ਬਿਲ੍ਮੀ ਸਮੇਤ ਇਹ ਨਾਮ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 35

कवची च श्रुतश्चैव सेनो दुन्दुभ्य एव च / आहनन्यश्च धृष्णुश्च ते च षड्विंशतिः स्मृताः / द्वादशावरणस्थास्ते महाकाया महाबलाः

ਕਵਚੀ, ਸ਼੍ਰੁਤ, ਸੇਨ, ਦੁੰਦੁਭੀ, ਆਹਨਨ੍ਯ ਅਤੇ ਧ੍ਰਿਸ਼ਣੁ—ਇਹ ਸਭ ਮਿਲ ਕੇ ਛੱਬੀ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ। ਉਹ ਬਾਰਾਂ ਆਵਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ, ਮਹਾਕਾਯ ਅਤੇ ਮਹਾਬਲੀ ਹਨ।

Verse 36

प्रभृशाश्चैव दूताश्च प्रहिताश्च निपङ्गिणः / अन्यस्त्विषुधिमानन्यस्तक्ष्णेषुश्च तथा युधि

ਪ੍ਰਭ੍ਰਿਸ਼, ਦੂਤ, ਪ੍ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਨਿਪੰਗਿਣ—ਅਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਤੂਣੀਰਧਾਰੀ ਹੈ; ਦੂਜਾ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਤੀਖੇ ਬਾਣਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 37

स्वायुधश्च सुधन्वा च स्तुत्यः पथ्यश्च कुंभज / काप्यो नाढ्यस्तथा सूधः सरस्यो विन्ध्यमर्दन

ਸ੍ਵਾਯੁਧ, ਸੁਧਨ੍ਵਾ, ਸ੍ਤੁਤ੍ਯ, ਪਥ੍ਯ, ਕੁੰਭਜ, ਕਾਪ੍ਯ, ਨਾਢ੍ਯ, ਸੂਧ, ਸਰਸ੍ਯ ਅਤੇ ਵਿਂਧ੍ਯਮਰ੍ਦਨ—ਇਹ ਨਾਮ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ।

Verse 38

ततश्चान्यो नाधमानो वेशन्तः कुप्य एव च / अवधवर्ष्यो ऽवर्ष्यश्च मेध्यो विद्युत्य एव च

ਫਿਰ ਨਾਧਮਾਨ, ਵੇਸ਼ੰਤ ਅਤੇ ਕੁਪ੍ਯ; ਅਤੇ ਅਵਧਵਰ੍ਸ਼੍ਯ, ਅਵਰ੍ਸ਼੍ਯ, ਮੇਧ੍ਯ ਅਤੇ ਵਿਦ੍ਯੁਤ੍ਯ—ਇਹ ਵੀ (ਮਹਾਬਲੀ) ਹਨ।

Verse 39

इध्र्यातप्यौ तथा वात्यौ रेष्म्यश्चैव तथापरः / वास्तव्यो वास्तुपश्चैव सोमश्चेति महाबलाः

ਇਧ੍ਰ੍ਯ, ਆਤਪ੍ਯ, ਵਾਤ੍ਯ, ਰੇਸ਼੍ਮ੍ਯ ਅਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ; ਅਤੇ ਵਾਸ੍ਤਵ੍ਯ, ਵਾਸ੍ਤੁਪ, ਸੋਮ—ਇਹ ਸਭ ਮਹਾਬਲੀ ਹਨ।

Verse 40

त्रयोदशावरणगाञ्छृणु रुद्रांश्च तान्मुने / रुद्रस्ताम्रारुणः शङ्गस्तथा पशुपतिर्मुने

ਹੇ ਮੁਨੀ, ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ ਆਵਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਉਹ ਰੁਦ੍ਰ ਸੁਣੋ—ਰੁਦ੍ਰ, ਤਾਮ੍ਰਾਰੁਣ, ਸ਼ੰਗ ਅਤੇ ਪਸ਼ੁਪਤੀ।

Verse 41

उग्रो भीमस्तथैवाग्रेवधदूरेवधावपि / हन्ता चैव हनीयांश्च वृषश्च हरिकेशकः

ਉਗ੍ਰ, ਭੀਮ, ਅਗ੍ਰੇਵਧ, ਦੂਰੇਵਧ; ਅਤੇ ਹੰਤਾ, ਹਨੀਯਾਂਸ਼, ਵ੍ਰਿਸ਼, ਹਰਿਕੇਸ਼ਕ—ਇਹ ਵੀ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ।

Verse 42

तारः शंभुर्मयोभूश्च शङ्करश्च मयस्करः / शिवः शिवतरश्चैव तीर्थ्यः कुल्यस्तथैव च / पार्यो ऽपार्यः प्रतरणस्तथा चोत्तरणो मुने

ਤਾਰ, ਸ਼ੰਭੂ, ਮਯੋਭੂ, ਸ਼ੰਕਰ, ਮਯਸਕਰ; ਸ਼ਿਵ, ਸ਼ਿਵਤਰ, ਤੀਰਥ੍ਯ, ਕੁਲ੍ਯ; ਅਤੇ ਪਾਰ੍ਯ, ਅਪਾਰ੍ਯ, ਪ੍ਰਤਰਣ, ਉੱਤਰਣ—ਹੇ ਮੁਨੀ।

Verse 43

आतर्यश्च तथा लभ्यः षष्ठः फेन्यस्तथैव च / चतुर्दशावरणके कथिता रुद्रदेवताः

ਆਤਰ੍ਯ, ਲਭ੍ਯ, ਛੱਠ ਅਤੇ ਫੇਨ੍ਯ—ਇਹ ਵੀ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਤੁਰਦਸ਼ ਆਵਰਨ ਵਿੱਚ ਰੁਦ੍ਰ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 44

सिकत्यश्च प्रवाह्यश्च तथेरिण्यस्तपोनिधे / प्रपथ्यः किंशिलश्चैव क्षयणस्तदनन्तरम्

ਹੇ ਤਪੋਨਿਧਿ, ਸਿਕਤ੍ਯ, ਪ੍ਰਵਾਹ੍ਯ ਅਤੇ ਏਰਿਣ੍ਯ; ਫਿਰ ਪ੍ਰਪਥ੍ਯ, ਕਿੰਸ਼ਿਲ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਖ਼ਯਣ (ਨਾਮ) ਹਨ।

Verse 45

कपर्दी च पुलस्त्यंश्च गोष्ठ्यो गृह्यस्तथैव च / तल्पयो गेह्य स्तथा काट्यो गह्वरेष्ठोरुदीपकः

ਕਪਰਦੀ ਅਤੇ ਪੁਲਸਤ੍ਯਾਂਸ਼, ਗੋਸ਼ਠ੍ਯ ਤੇ ਗ੍ਰਿਹ੍ਯ ਵੀ; ਤਲ੍ਪਯ, ਗੇਹ੍ਯ, ਕਾਟ੍ਯ ਅਤੇ ਗਹ੍ਵਰ-ਸਥ ਉਰੁਦੀਪਕ—ਇਹ ਨਾਂ ਵੀ ਕਹੇ ਗਏ।

Verse 46

निवेष्ट्यश्चापि पान्तव्यो रथन्यः शुक्य एव च / हरीत्यलोथा लोप्याश्च उर्य्यसूर्म्यै तथा मुने

ਨਿਵੇਸ਼ਟ੍ਯ, ਪਾਂਤਵ੍ਯ, ਰਥਨ੍ਯ ਅਤੇ ਸ਼ੁਕ੍ਯ; ਨਾਲ ਹੀ ਹਰੀਤ੍ਯਲੋਥਾ, ਲੋਪ੍ਯ ਅਤੇ ਉਰ੍ਯ੍ਯਸੂਰ੍ਮ੍ਯੈ—ਹੇ ਮੁਨੀ, ਇਹ ਨਾਂ ਵੀ ਹਨ।

Verse 47

पयेयश्च पर्णशश्च तथा वगुरमाणकः / अभिघ्ननाशिदुश्चैव प्रखिदन किरिकास्तथा

ਪਯੇਯ, ਪਰ੍ਣਸ਼ ਅਤੇ ਵਗੁਰਮਾਣਕ; ਨਾਲ ਹੀ ਅਭਿਘ੍ਨਨਾਸ਼ਿਦੁ, ਪ੍ਰਖਿਦਨ ਅਤੇ ਕਿਰਿਕ—ਇਹ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਨਾਂ ਹਨ।

Verse 48

देवानां हृदयश्चैव द्वात्रिंशद्रुद्रदेवताः / वर्तते सायुधाः प्राज्ञ नित्यं पञ्चादशावृतौ

ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ-ਸਰੂਪ ਉਹ ਬੱਤੀ ਰੁਦ੍ਰ-ਦੇਵਤਾ, ਹੇ ਪ੍ਰਾਜ্ঞ, ਸਦਾ ਪੰਦਰਾਂ ਆਵਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਸਮੇਤ ਵਰਤਦੇ ਹਨ।

Verse 49

षोडशे त्वावरणके पूर्वादिद्वारवर्तिनः / विक्षिणत्काविचिन्वत्कास्तथा निर्हतनामकाः

ਸੋਲ੍ਹਵੇਂ ਆਵਰਣ ਵਿੱਚ, ਪੂਰਬ ਆਦਿ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਉੱਤੇ ਖੜੇ; ਵਿਕ੍ਸ਼ਿਣਤ੍ਕ, ਆਵਿਚਿਨ੍ਵਤ੍ਕ ਅਤੇ ਨਿਰ੍ਹਤ ਨਾਮ ਵਾਲੇ ਗਣ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।

Verse 50

आमीवक्ताश्च निष्टप्ता महारुद्रमुपासते / इति षोडशशालेषु स्थितै रुद्रैः सहस्रशः

ਰੋਗਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਅਤੇ ਤਪੇ ਹੋਏ ਉਹ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਰੁਦ੍ਰ, ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਮਹਾ-ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਇਉਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 51

सेवितस्तु महारुद्रो ललिताज्ञाप्रवर्तकः / वर्तते जगतामृद्ध्यै मुक्ताशालेशकोणके

ਲਲਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਮਹਾ-ਰੁਦ੍ਰ ਸੇਵਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਮੁਕਤਾ-ਸ਼ਾਲਾ ਦੇ ਈਸ਼ਾਨ ਕੋਨੇ ਵਿੱਚ ਜਗਤ ਦੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਲਈ ਵਿਰਾਜਦਾ ਹੈ।

Verse 52

शतरुद्रियसंख्याता एते रुद्रा महाबलाः / ललिताभक्तिमम्पन्नान्पालयन्ति दिवानिशम् / अभक्तांल्लरितादेव्याः प्रत्यूहैर्योजयन्त्यमी

ਸ਼ਤਰੁਦ੍ਰਿਯ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਗਿਣਤੀ ਵਾਲੇ ਇਹ ਮਹਾਬਲੀ ਰੁਦ੍ਰ, ਲਲਿਤਾ-ਭਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤਾਂ ਦੀ ਦਿਨ ਰਾਤ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਲਲਿਤਾ ਦੇਵੀ ਦੇ ਅਭਕਤਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਵਿਘਨਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਦੇਂਦੇ ਹਨ।

Verse 53

इत्थं शक्रादिदिक्पाला सुक्ताशालं समाश्रिताः / ललितापरमेश्वर्याः सेवामेव वितन्वते

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਆਦਿ ਦਿਕਪਾਲ ਸੁਕਤਾ-ਸ਼ਾਲਾ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਲਲਿਤਾ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਹੀ ਫੈਲਾਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 54

अथ मुक्ताख्यशालस्यान्तरे मारुतयोजने / शालोमारकताभिख्यश्चतुर्योजनमुच्छ्रितः

ਫਿਰ ਮੁਕਤਾ-ਨਾਮੀ ਸ਼ਾਲਾ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਮਾਰੁਤ-ਯੋਜਨ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ, ‘ਸ਼ਾਲੋਮਾਰਕਤਾ’ ਨਾਮ ਦਾ (ਪ੍ਰਾਸਾਦ/ਸਤੰਭ) ਚਾਰ ਯੋਜਨ ਉੱਚਾ ਉੱਠਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

Verse 55

पूर्ववद्गोपुरादीना संस्थानैश्च सुशोभितः / तत्र श्रीदण्डनाथाया दहनादिविदिग्गताः

ਉਹ ਥਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਗੋਪੁਰ ਆਦਿ ਬਣਾਵਟਾਂ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਸ਼੍ਰੀ ਦੰਡਨਾਥਾ ਲਈ ਦਹਨ ਆਦਿ ਵਿਧੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾ-ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ।

Verse 56

चत्वारो निलयाः प्रोक्ता मन्त्रिणीगृहविस्तराः / गीतिचक्ररथेन्द्रस्य याः पर्वाणि समाश्रिताः

ਚਾਰ ਨਿਵਾਸ-ਸਥਾਨ ਕਹੇ ਗਏ, ਜੋ ਮੰਤ੍ਰਿਣੀ ਦੇ ਗ੍ਰਿਹ-ਵਿਸਤਾਰ ਵਰਗੇ ਸਨ। ਉਹ ਗੀਤੀਚਕ੍ਰਰਥੇਂਦ੍ਰ ਦੇ ਪਰਵਾਂ (ਅੰਗਾਂ) ਉੱਤੇ ਆਸ਼੍ਰਿਤ ਸਨ।

Verse 57

भण्डासुरमहायुद्धे ता देव्यस्तत्र जाग्रति / सर्वाः स्थल्यो मरकतश्रेणिभिः खचिताः शुभाः

ਭੰਡਾਸੁਰ ਦੇ ਮਹਾਂਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦੇਵੀਆਂ ਉੱਥੇ ਜਾਗਰੂਕ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਸਭ ਸ਼ੁਭ ਥਾਵਾਂ ਮਰਕਤ ਦੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਨਾਲ ਜੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ।

Verse 58

हेमतालवनाढ्याश्च सर्ववस्तुसमाकुलाः / तत्रदेव्यः समस्ताश्च दण्डनाथासमश्रियः

ਉਹ ਸੁਵਰਨਮਈ ਤਾਲ-ਵਨਾਂ ਨਾਲ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਅਤੇ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਉੱਥੇ ਦੀਆਂ ਸਭ ਦੇਵੀਆਂ ਦੰਡਨਾਥਾ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲਏ ਹੋਈਆਂ ਸਨ।

Verse 59

हलोद्धर्णहलाद्धर्णमुसलाः सञ्चरन्त्यपि / संख्यातीतास्तालवृक्षा नवस्वर्णविचित्रिताः

ਹਲ ਚੁੱਕਣ ਵਾਲੇ, ਹਲ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਮੁਸਲ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵੀ ਉੱਥੇ ਫਿਰਦੇ ਸਨ। ਗਿਣਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਤਾਲ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਨਵੇਂ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਵਿਲੱਖਣ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਜੇ ਹੋਏ ਸਨ।

Verse 60

योजनायतकाण्डाश्च दलैर्युक्ता विशङ्कटैः / हेमत्वचो ऽतिसुस्निग्धाः सच्छायाः फलभङ्गुराः

ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਤਣੇ ਯੋਜਨ ਜਿਤਨੇ ਲੰਮੇ ਸਨ, ਚੌੜੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ। ਛਾਲ ਸੋਨੇ ਵਰਗੀ ਬਹੁਤ ਚਿਕਣੀ; ਛਾਂ ਸੁਹਾਵਣੀ, ਪਰ ਫਲ ਛੇਤੀ ਟੁੱਟਣ ਵਾਲੇ ਸਨ।

Verse 61

आमूलाग्रं लम्बमानास्ताला हालाघटाकुलाः / वर्तन्ते दण्डनाथायाः प्रीत्यर्थं शिल्पिभिः कृताः

ਜੜ ਤੋਂ ਚੋਟੀ ਤੱਕ ਲਟਕਦੇ ਤਾੜ ਮਦਿਰਾ ਦੇ ਘੜਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਦੰਡਨਾਥਾ ਦੇਵੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਲਈ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੇ ਇਹ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ।

Verse 62

तं च तालरसापूरं पीत्वापीत्वा मदाकुलाः / जृंभिण्याद्याश्चक्रदेव्यो हेतुकाद्याश्च भैरवाः

ਉਸ ਤਾੜ-ਰਸ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਪੀ ਕੇ ਉਹ ਮਦ ਵਿੱਚ ਆਕੁਲ ਹੋ ਗਏ—ਜ੍ਰੰਭਿਣੀ ਆਦਿ ਚਕ੍ਰ-ਦੇਵੀਆਂ ਅਤੇ ਹੇਤੁਕ ਆਦਿ ਭੈਰਵ।

Verse 63

सप्तनिग्रहदेव्यश्च नृत्यन्ति मदविह्वलाः / चतुर्विदिक्षु दण्डिन्या यत्रयत्र महादृशः

ਸੱਤ ਨਿਗ੍ਰਹ ਦੇਵੀਆਂ ਵੀ ਮਦ ਵਿੱਚ ਵਿਹਵਲ ਹੋ ਕੇ ਨੱਚਦੀਆਂ ਹਨ; ਦੰਡਿਨੀ ਦੇ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ, ਜਿੱਥੇ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਮਹਾਦ੍ਰਿਸ਼ਾ ਰੂਪ ਵਾਲੀਆਂ ਖੜੀਆਂ ਹਨ।

Verse 64

तत्र पूर्वादिदिग्भागे देवीसदृशवर्चसः / उन्मत्तभैरवी चव स्वप्नेशी सर्वतोदिशम्

ਉੱਥੇ ਪੂਰਬ ਆਦਿ ਦਿਸ਼ਾ-ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਵਰਗੀ ਕਾਂਤੀ ਵਾਲੀ ਉਨਮੱਤ ਭੈਰਵੀ ਅਤੇ ਸਵਪਨੇਸ਼ੀ—ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਹਾਰ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।

Verse 65

निवासो दण्डनाथायाः केवलं त्वाभिमानिकः / तस्यास्तु सेवावासो ऽन्यो महापद्माटवीस्थले / तत्कक्षातिदवीयस्त्वान्सेवार्थं तत्र तद्गृहः

ਦੰਡਨਾਥਾ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਤੇਰੇ ਅਭਿਮਾਨ ਕਰਕੇ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਪਰ ਦੇਵੀ ਦਾ ਸੇਵਾਵਾਸ ਮਹਾਪਦਮ ਦੇ ਵਨ-ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਕੱਖ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਦੂਰ, ਸੇਵਾ ਲਈ ਉੱਥੇ ਉਸ ਦਾ ਗ੍ਰਿਹ ਸਥਿਤ ਹੈ।

Verse 66

अथो मरकताकारे शाले तत्सप्तयोजने / प्राकारो विद्रुमाकारः प्रातरर्यमपाटलः

ਫਿਰ ਸੱਤ ਯੋਜਨ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲੀ, ਮਰਕਤ ਵਰਗੀ ਚਮਕਦਾਰ ਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ—ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਾਕਾਰ ਵਿਦ੍ਰੁਮ ਸਮਾਨ ਸੀ ਅਤੇ ਸਵੇਰ ਦੀ ਅਰੁਣ ਛਟਾ ਵਾਲੇ ਪਾਟਲ ਫੁੱਲ ਜਿਹਾ ਰੰਗ ਰੱਖਦਾ ਸੀ।

Verse 67

तत्र स्थलास्तु सकला विद्रुमैरेव निर्मिताः / तद्वद्विद्रुमसंकाशो ब्रह्मा नलिनविष्टरः

ਉੱਥੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਂਗਣ ਵਿਦ੍ਰੁਮ ਨਾਲ ਹੀ ਬਣੇ ਹੋਏ ਸਨ; ਅਤੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਮਲਾਸਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੀ ਵਿਦ੍ਰੁਮ ਵਰਗੀ ਕਾਂਤੀ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ।

Verse 68

ब्रह्मलोकात्समागत्य सार्द्धं सर्वैर्मुनीश्वरैः / सदा श्रीललितादेव्याः सेवनार्थमतन्द्रितः

ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਤੋਂ ਆ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਹ ਸਦਾ ਸ਼੍ਰੀ ਲਲਿਤਾ ਦੇਵੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਬਿਨਾ ਥੱਕੇ ਤਤਪਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 69

मरीच्याद्यैः प्रजासृग्भिर्वर्तते साकमब्धिप / चतुर्दशापि विद्यास्ता उपविद्याः सहस्रशः

ਹੇ ਅਬਧਿਪ! ਮਰੀਚੀ ਆਦਿ ਪ੍ਰਜਾ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਉਹ ਵਰਤਦਾ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਚੌਦਾਂ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਉਪਵਿਦਿਆਵਾਂ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ।

Verse 70

चतुष्षष्टिकलाश्चैव शरीरिण्यो महत्तराः / प्राकारे विद्रुमाकारे ब्रह्मलोकसमाश्रिताः / वर्तन्ते जगतामृद्ध्यै ललिता देवताज्ञया

ਚੌਂਸਠ ਕਲਾਵਾਂ—ਦੇਹਧਾਰਣ ਵਾਲੀਆਂ ਤੇ ਮਹਾਨ—ਵਿਦ੍ਰੁਮ-ਸਰੂਪ ਪ੍ਰਾਕਾਰ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ, ਜਗਤ ਦੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਲਈ ਦੇਵੀ ਲਲਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਸਦਾ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 71

अथ विद्रुमशालस्यानतरे मारुतयोजने / माणिक्यमण्डपस्थाने परीतः सर्वतोदिशम् / वर्तते विष्णुलोकस्तु ललितासेवनोत्सुकः

ਫਿਰ ਵਿਦ੍ਰੁਮ-ਸ਼ਾਲਾ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਇੱਕ ਮਾਰੁਤ-ਯੋਜਨ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਮਾਣਿਕ੍ਯ ਮੰਡਪ ਦੇ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ, ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਤੋਂ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਵਿਸ਼ਨੁਲੋਕ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਲਲਿਤਾ-ਸੇਵਾ ਲਈ ਸਦਾ ਉਤਸੁਕ ਹੈ।

Verse 72

तत्र वैष्णवलोके तु विष्णुः साक्षात्सनातनः / चतुर्घा दशधा चैव तथा द्वादशधा पुनः / विभिन्नमूर्तिः सततं वर्तते माधवः सदा

ਉਸ ਵੈਸ਼ਣਵ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਸਨਾਤਨ ਵਿਸ਼ਨੁ ਵਿਰਾਜਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਚਤੁਰਧਾ, ਦਸ਼ਧਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਧਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਮੂਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮਾਧਵ ਸਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।

Verse 73

भण्डासुरमहायुद्धे ये श्रीदेवीनखोद्भवाः / दशावतारदेवास्तु ते ऽपि माणिक्यमण्डपे

ਭੰਡਾਸੁਰ ਦੇ ਮਹਾਂਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਜੋ ਸ਼੍ਰੀਦੇਵੀ ਦੇ ਨਖਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਸਨ, ਉਹ ਦਸ਼ਾਵਤਾਰ ਦੇਵ ਵੀ ਮਾਣਿਕ੍ਯ ਮੰਡਪ ਵਿੱਚ ਵਿਰਾਜਮਾਨ ਹਨ।

Verse 74

पूर्वकक्षान्तरेभ्यस्तु तत्कक्षायां विशेषतः / उपर्याच्छादनामात्रं माणिक्यदृषदां गणैः

ਪਹਿਲੀਆਂ ਕੱਖਾਂ ਨਾਲੋਂ, ਉਸ ਕੱਖ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ, ਮਾਣਿਕ੍ਯ ਪੱਥਰਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਨਾਲ ਉੱਪਰੋਂ ਕੇਵਲ ਢੱਕਣ-ਮਾਤਰ ਹੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 75

तत्र कक्षान्तरे देवः शङ्खचक्रगदाधरः / भिन्नो द्वादशमूर्त्या च पूर्वाद्याशासुरक्षति

ਉੱਥੇ ਉਸ ਪ੍ਰਾਕਾਰ-ਅੰਦਰ ਸ਼ੰਖ-ਚੱਕਰ-ਗਦਾ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਦੇਵ ਵਿਹਾਜਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ ਮੂਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਭਕਤ ਹੋ ਕੇ ਪੂਰਬ ਆਦਿ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 76

जाम्बूनदप्रभश्चक्री पूर्वस्यां दिशि केशवः / पश्चान्नारायणः शङ्खी नीलजीमूतसंनिभः

ਪੂਰਬ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਚੱਕਰਧਾਰੀ ਕੇਸ਼ਵ ਜਾਮਬੂਨਦ ਸੋਨੇ ਵਰਗੀ ਪ੍ਰਭਾ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਖਧਾਰੀ ਨਾਰਾਇਣ ਨੀਲੇ ਬੱਦਲ ਵਰਗਾ ਸ਼ਿਆਮ ਹੈ।

Verse 77

इन्दीवरदलश्या मो मधुमान्माधवो ऽवति / गोविन्दो दक्षिणे पार्श्वे धन्वी चन्द्रप्रभो महान्

ਇੰਦੀਵਰ ਦੇ ਪੱਤੇ ਵਰਗਾ ਸ਼ਿਆਮ, ਮਧੁ-ਸੰਪੰਨ ਮਾਧਵ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦੱਖਣੇ ਪਾਸੇ ਗੋਵਿੰਦ ਮਹਾਨ ਧਨੁਧਾਰੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾ ਚੰਦਰਮਾ ਵਰਗੀ ਹੈ।

Verse 78

उत्तरे हलधृग्विष्णुः पद्मकिञ्जल्कसंनिभः / आग्नेय्यामरविन्दाभो मुसली मधुसूदनः

ਉੱਤਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਹਲ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵਿਸ਼ਨੂ ਕਮਲ ਦੇ ਕੇਸਰ ਵਰਗਾ ਦਿਪਤ ਹੈ। ਆਗਨੇਯ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਮਲ ਵਰਗੀ ਪ੍ਰਭਾ ਵਾਲਾ, ਮੁਸਲ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮਧੁਸੂਦਨ ਵਿਹਾਜਦਾ ਹੈ।

Verse 79

त्रिविक्रमः खड्गपाणिर्नैरृत्ये च्वलनप्रभः / वायव्यां वामनो वज्री तरुणादित्य दीप्तिमान्

ਨੈਰਿਤ੍ਯ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਖੜਗ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮ ਅੱਗ ਵਰਗੀ ਜ੍ਵਲੰਤ ਪ੍ਰਭਾ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਵਾਯਵ੍ਯ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਵਜ੍ਰ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵਾਮਨ ਨਵੇਂ ਉਗਦੇ ਸੂਰਜ ਵਰਗਾ ਦਿਪਤ ਹੈ।

Verse 80

ईशान्यां पुण्डरीकाभः श्रीधरः पट्टिशायुधः / विद्युत्प्रभो हृषीकेशो ह्यवाच्यां दिशि मुद्गरी

ਈਸ਼ਾਨ੍ਯ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਮਲ-ਸਮ ਕਾਂਤੀ ਵਾਲਾ ਸ਼੍ਰੀਧਰ ਪੱਟਿਸ਼ ਅਸਤ੍ਰ ਧਾਰ ਕੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਅਤੇ ਅਵਾਚ੍ਯ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਵਿਦ੍ਯੁਤ-ਪ੍ਰਭ ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਮੁਦਗਰੀ (ਗਦਾ) ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ॥

Verse 81

पद्मनाभः शार्ङ्गपाणिः सहस्रार्कसमप्रभः / माणिक्यमण्डपस्थानमनुलोम्येन वेष्टते

ਪਦਮਨਾਭ, ਸ਼ਾਰੰਗਪਾਣੀ, ਹਜ਼ਾਰ ਸੂਰਜਾਂ ਵਰਗੀ ਪ੍ਰਭਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੈ। ਉਹ ਮਾਣਿਕ੍ਯ ਮੰਡਪ ਦੇ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਅਨੁਲੋਮ (ਦੱਖਣਾਵਰਤ) ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਦਾ ਹੈ॥

Verse 82

सर्वायुधः सर्वशक्तिः सर्वज्ञः सर्वतोमुखः / इन्द्रगोपकसंकाशः पाशहस्तो ऽपराजितः

ਉਹ ਸਰਵ ਆਯੁਧਧਾਰੀ, ਸਰਵਸ਼ਕਤੀਮਾਨ, ਸਰਵਜ੍ਞ ਅਤੇ ਸਰਵਤੋਮੁਖ ਹੈ। ਇੰਦਰਗੋਪ ਵਰਗੇ ਰੰਗ ਵਾਲਾ, ਪਾਸ਼ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਅਪਰਾਜਿਤ ਹੈ॥

Verse 83

दामोदरस्तु सर्वात्मा ललिताभक्तिनिर्भरः / माणिक्यमण्डपस्थानं विलोमेन विवेष्टते

ਦਾਮੋਦਰ ਸਰਵਾਤਮਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲਲਿਤਾ-ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਪਰਿਪੂਰਨ ਹੈ। ਉਹ ਮਾਣਿਕ੍ਯ ਮੰਡਪ ਦੇ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਵਿਲੋਮ (ਵਾਮਾਵਰਤ) ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਦਾ ਹੈ॥

Verse 84

इति द्वादशभिर्देहैर्भगवानम्बुजेक्षणः / माणिक्यमण्डपगतो विष्णुलोके विराजते

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬਾਰਾਂ ਦੇਹ-ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਕਮਲ-ਨੇਤਰ ਭਗਵਾਨ ਮਾਣਿਕ੍ਯ ਮੰਡਪ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਵਿਸ਼ਣੁਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵਿਰਾਜਮਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ॥

Verse 85

अथ नानारत्नशालान्तरे मारुतयोजने / सहस्रस्तम्भकं नाम मण्डपं सुमनोहरम्

ਤਦ ਨਾਨਾ ਰਤਨਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਵਾਯੂ-ਯੋਜਨ ਜਿਤਨੇ ਵਿਸਤਾਰ ਵਿੱਚ, ‘ਸਹਸ੍ਰਸਤੰਭਕ’ ਨਾਮ ਦਾ ਅਤਿ ਮਨੋਹਰ ਮੰਡਪ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।

Verse 86

नानारत्नैस्तु खचितं नानारत्नैरलङ्कृतम् / नानारत्नकृतश्शालस्तुङ्गस्तत्राभिवर्तते

ਉਹ ਨਾਨਾ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਜੜਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਨਾਨਾ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਉੱਚਾ ਸ਼ਿਖਰ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਾਸਾਦ ਸ਼ੋਭਦਾ ਹੈ।

Verse 87

एका पङ्क्तिः सहस्रैस्तु स्तम्भस्तियक्प्रवर्तते / तादृशाः पङ्क्तयो बह्व्यः स्तम्भानां तु चतुर्दिशम्

ਇੱਕ ਕਤਾਰ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਤੰਭ ਤਿਰਛੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਫੈਲੇ ਹਨ; ਐਸੀਆਂ ਬਹੁਤ ਕਤਾਰਾਂ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਸਤੰਭਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 88

उपर्याच्छादनं चापि पूर्ववद्रत्नदारुभिः / शिवलोकस्तत्र महाञ्जागर्ति स्फुरितद्युतिः

ਉਪਰਲਾ ਆਛਾਦਨ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਰਤਨਮਈ ਲੱਕੜਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਮਹਾਨ ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਸਫੁਰਿਤ ਜੋਤ ਨਾਲ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋ ਕੇ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।

Verse 89

शैवागमा मूर्तिमन्तस्तत्राष्टाविंशतिः स्मृताः / नन्दिभृङ्गिमहाकालप्रमुखास्तत्र चोत्तमाः

ਉੱਥੇ ਮੂਰਤਿਮਾਨ ਸ਼ੈਵ ਆਗਮ ਅਠਾਈ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ; ਅਤੇ ਨੰਦੀ, ਭ੍ਰਿੰਗੀ, ਮਹਾਕਾਲ ਆਦਿ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਉੱਤਮ ਗਣ ਵੀ ਉੱਥੇ ਹਨ।

Verse 90

षड्विंशत्तत्त्वदेवाश्च गजवक्त्राः सहस्रशः / शिवलोकोत्तमे तस्मिन्सहस्रस्तम्भमण्डपे

ਉਸ ਉੱਤਮ ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਦੇ ਸਹਸ੍ਰ-ਸਤੰਭ ਮੰਡਪ ਵਿੱਚ ਛੱਬੀ ਤੱਤਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਗਜਮੁਖ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਵਿਦਮਾਨ ਸਨ।

Verse 91

ईशानः सर्वविद्यानामधिपश्चन्द्रशेखरः / ललिताज्ञापालकश्च ललिताज्ञाप्रवर्तकः

ਈਸ਼ਾਨ ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ ਸਭ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਹੈ; ਉਹ ਲਲਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਾ ਪਾਲਕ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਆਗਿਆ ਦਾ ਪ੍ਰਵਰਤਕ ਵੀ।

Verse 92

ललितामन्त्र जापी च नित्यमानन्दमानसः / शैव्या दृष्ट्या स्वभक्तानां ललितामन्त्रसिद्धये

ਉਹ ਲਲਿਤਾ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਸਦਾ ਆਨੰਦਮਈ ਮਨ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਸ਼ੈਵ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਭਗਤਾਂ ਲਈ ਲਲਿਤਾ ਮੰਤ੍ਰ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।

Verse 93

अन्तर्बहिस्तमः पुञ्जनिर्भेदनपटी यसीम् / महाप्रकाशरूपां तां मेधाशक्ति प्रकाशयन्

ਜੋ ਅੰਦਰ-ਬਾਹਰ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਦੇ ਪੁੰਜ ਨੂੰ ਭੇਦਣ ਵਿੱਚ ਸਮਰੱਥ ਹੈ, ਉਸ ਮਹਾ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਰੂਪ ਮੇਧਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਉਹ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 94

सर्वज्ञः सर्वकर्ता च सहस्रस्तम्भमण्डपे / वर्तमानो महादेव देवीः श्रीभक्तिनिर्भरः / तत्तच्छालान्समाश्रित्य वर्तते कुम्भसंभवः

ਸਹਸ੍ਰ-ਸਤੰਭ ਮੰਡਪ ਵਿੱਚ ਵਿਦਮਾਨ ਮਹਾਦੇਵ ਸਰਵਜ੍ਞ ਅਤੇ ਸਰਵਕਰਤਾ ਹੈ; ਦੇਵੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸ਼੍ਰੀ-ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਪਰਿਪੂਰਨ ਹੈ। ਅਤੇ ਉਹੋ ਉਹ ਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਕੁੰਭਸੰਭਵ (ਅਗਸਤ੍ਯ) ਵੀ ਉੱਥੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।