Adhyaya 9

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे मानससृष्टिवर्णनं नामाष्टमो ऽध्यायः सूत उवाच रुद्रं धर्मं मनश्चैव रुचिं चैवाकृतिं तथा / पञ्च कर्तॄन् हि स तदा मनसा व्यसृजत्प्रभुः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ, ਵਾਯੁ-ਪ੍ਰੋਕਤ ਪੂਰਵਭਾਗ ਦੇ ਦੂਜੇ ਅਨੁਸ਼ੰਗਪਾਦ ਵਿੱਚ ‘ਮਾਨਸ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮ ਅੱਠਵਾਂ ਅਧਿਆਇ। ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਤਦ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਮਨ ਨਾਲ ਰੁਦ੍ਰ, ਧਰਮ, ਮਨ, ਰੁਚਿ ਅਤੇ ਆਕ੍ਰਿਤੀ—ਇਹ ਪੰਜ ਕਰਤਾ ਰਚੇ।

Verse 2

एते महाभुजाः सर्वे प्रजानां स्थितिहेतवः / औषधीः प्रतिसंधत्ते रुद्रः क्षीणः पुनः पुनः

ਇਹ ਸਾਰੇ ਮਹਾਬਾਹੁ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਨ; ਰੁਦ੍ਰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਕ్షੀਣ ਹੋ ਕੇ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਜੋੜਦਾ ਹੈ।

Verse 3

प्राप्तौषधिफलैर्देवः सम्यगिष्टः फलार्थिभिः / त्रिभिरेव कपालैस्तु त्र्यंबकैरोषधीक्षये

ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਦੇ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਫਲ-ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਯਥਾਵਿਧੀ ਯਜਨਾ ਕੀਤੀ। ਔਸ਼ਧੀ-ਖ਼ਯ ਵੇਲੇ ਤ੍ਰਯੰਬਕ ਦਾ ਯਾਗ ਕੇਵਲ ਤਿੰਨ ਕਪਾਲਾਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 4

इज्यते मुनिभिर्यस्मात्तस्मात्त्त्र्यंबक उच्यते / गायत्रीं चैव त्रिष्टुप् च जगती चैव ताः स्मृताः

ਜਿਸ ਦੀ ਮੁਨੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਯਜਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਤ੍ਰਯੰਬਕ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਾਇਤ੍ਰੀ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਟੁਪ ਅਤੇ ਜਗਤੀ—ਇਹ ਛੰਦ ਸਮਝੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 5

अंबिकानां मया प्रोक्ता योनयः स्वनस्पतेः / ताभिरेकत्वभूता भिस्त्रिविधाभिः स्ववीर्यतः

ਅੰਬਿਕਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਯੋਨੀਆਂ ਮੈਂ ਵਨਸਪਤੀ-ਸਰੂਪ ਵਜੋਂ ਕਹੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਵੀਰਯ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਏਕਤਾ ਵਿੱਚ ਇਕਠੀਆਂ ਹਨ।

Verse 6

त्रिसाधनः पुरोडाशस्त्रिकपालस्ततः स्मृतः / त्र्यंबकः स पुरोडाशस्तेनेह त्र्यंबकःस्मृतः

ਤਿੰਨ ਸਾਧਨਾਂ ਵਾਲਾ ਪੁਰੋਡਾਸ਼ ‘ਤ੍ਰਿਕਪਾਲ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹੀ ਪੁਰੋਡਾਸ਼ ‘ਤ੍ਰਯੰਬਕ’ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਇੱਥੇ ਉਸ ਨੂੰ ਤ੍ਰਯੰਬਕ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 7

धत्ते धर्मः प्रजाः सर्वा मनो ज्ञानकरं स्मृतम् / आकृतिः सुरुचे रूपं रुचिः श्रद्धाकरः स्मृतः

ਧਰਮ ਸਭ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਮਨ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ ਹੈ, ਅਤੇ ਰੁਚੀ ਸ਼ਰਧਾ ਜਗਾਉਣ ਵਾਲੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 8

एवमेते प्रजापालाः प्रजानां स्थितिहेतवः / अथास्य सृजतः सर्गं प्रजानां परिवृद्धये

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਪ੍ਰਜਾ-ਪਾਲਕ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦੇ ਕਾਰਣ ਹਨ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਦੀ ਵਾਧੇ ਲਈ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਰਚਿਆ।

Verse 9

न व्यवर्द्धत ताः सृष्टाः प्रजाः केनापि हेतुना / ततः स विदधे बुद्धिमर्थनिश्चयगा मिनीम्

ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਾਰਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਵਧੀਆਂ ਨਹੀਂ। ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਅਰਥ-ਨਿਸ਼ਚੇ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ।

Verse 10

अथात्मनि समद्राक्षीत्तमोमात्रां तु चारिणीम् / रजः सत्त्वं परित्यज्य वर्तमानां स्वकर्मतः

ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਤਮੋ-ਮਾਤ੍ਰਾ ਨੂੰ ਚਲਦਿਆਂ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਰਜਸ ਅਤੇ ਸਤ੍ਤਵ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਤ ਰਹੀ ਸੀ।

Verse 11

ततः स तेन दुखेनशुचं चक्रे जगत्पतिः / तमश्च व्यनुदत्पश्चाद् रजसातु समावृणोत्

ਤਦ ਜਗਤਪਤੀ ਨੇ ਉਸ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਸ਼ੋਕ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਤਮਸ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਕੇ ਰਜਸ ਨਾਲ ਢੱਕ ਦਿੱਤਾ।

Verse 12

तत्तमः प्रतिनुत्तं वै मिथुनं संप्रसूयत / अधर्माचरणा त्तस्य हिंसा शोको व्यजायत

ਉਹ ਤਮਸ ਪ੍ਰਤਿਨੁੱਤ ਹੋ ਕੇ ਇੱਕ ਜੋੜਾ ਉਤਪੰਨ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਉਸ ਦੇ ਅਧਰਮ ਆਚਰਨ ਤੋਂ ਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਸ਼ੋਕ ਪੈਦਾ ਹੋਏ।

Verse 13

ततस्तस्मिन्समुद्भूते मिथुने वरणात्मके / ततः स भगवानासीत् प्रीतश्चैतं हि शिश्रिये

ਫਿਰ ਉਸ ਵਰ-ਸਰੂਪ ਜੋੜੇ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਤੇ ਭਗਵਾਨ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ ਅਤੇ ਉਸੇ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਟਿਕੇ।

Verse 14

एवं प्रीतात्मनस्तस्य स्वदेहार्द्धाद्विनिःसृता / नारी परमकल्याणी सर्वभूतमनोहरा

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਚਿੱਤ ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਦੇਹ ਦੇ ਅੱਧੇ ਭਾਗ ਤੋਂ ਇਕ ਪਰਮ ਕਲਿਆਣਮਈ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਮਨ ਮੋਹਣ ਵਾਲੀ ਨਾਰੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ।

Verse 15

सा हि कामात्मना सृष्टा प्रकृतेः सा सुरूपिणी / शतरूपेति सा प्रोक्ता सा प्रोक्तैव पुनः पुनः

ਉਹ ਕਾਮ-ਸਰੂਪ ਤੋਂ ਰਚੀ ਗਈ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ ਵਾਲੀ ਸੀ; ਉਸ ਨੂੰ ‘ਸ਼ਤਰੂਪਾ’ ਆਖਿਆ ਗਿਆ—ਉਹੀ ਨਾਮ ਮੁੜ ਮੁੜ ਕਿਹਾ ਗਿਆ।

Verse 16

ततः प्रजाः समुद्भूता यथा प्रोक्ता मया पुरा / प्रक्रियायां यथा तुभ्यं त्रेतामध्ये महात्मनः

ਫਿਰ ਪ੍ਰਜਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਹਾ ਸੀ; ਹੇ ਮਹਾਤਮਾ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਜੋ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸੀ ਸੀ, ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ।

Verse 17

यदा प्रजास्तु ताः सृष्टा न व्यवद्धत धीमतः / ततो ऽन्यान्मानसान्पुत्रानात्मनः सदृशो ऽसृजत

ਜਦੋਂ ਉਹ ਪ੍ਰਜਾ ਰਚੀ ਗਈ ਪਰ ਉਸ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਵਧੀ ਨਹੀਂ, ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਮਾਨ ਹੋਰ ਮਾਨਸ ਪੁੱਤਰ ਰਚੇ।

Verse 18

भृग्वङ्गिरोमरीचींश्च पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम् / दक्षमत्रिं वसिष्ठं च निर्ममे मानसान्सुतान्

ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਭ੍ਰਿਗੁ, ਅੰਗਿਰਾ, ਮਰੀਚਿ, ਪੁਲਸਤ੍ਯ, ਪੁਲਹ, ਕ੍ਰਤੁ, ਦਕ੍ਸ਼, ਅਤ੍ਰਿ ਅਤੇ ਵਸਿਸ਼ਠ—ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਨ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਮਾਨਸ ਪੁੱਤਰ ਬਣਾਇਆ।

Verse 19

नव ब्रह्माण इत्येते पुराणे निश्चयं गताः / ब्रह्मा यतात्मकानां तु सर्वेषामात्मयोनिनाम्

ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਸਚੇ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ‘ਨਵ ਬ੍ਰਹਮਾ’ ਹਨ; ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਆਤਮ-ਯੋਨੀ ਸੱਤਾਵਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ ਜੋ ਉਸੇ ਦੇ ਸਵਰੂਪ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹਨ।

Verse 20

ततो ऽसृजत्पुनर्ब्रह्मा धर्मं भूतसुखावहम् / प्रजापतिं रुचिं चैव पूर्वेषामेव पूर्वजौ

ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਮੁੜ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਨੂੰ ਸੁਖ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਧਰਮ ਰਚਿਆ; ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਰੁਚਿ ਨੂੰ ਵੀ—ਜੋ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦਾ ਵੀ ਪੂਰਵਜ ਸੀ—ਉਤਪੰਨ ਕੀਤਾ।

Verse 21

बुद्धितः ससृजे धर्मं सर्वभूतसुखावहम् / मनसस्तु रुचिर्नाम जज्ञे जो ऽव्यक्तजन्मनः

ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਸੁਖ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਧਰਮ ਰਚਿਆ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਤੋਂ ‘ਰੁਚਿ’ ਨਾਮ ਦਾ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਜਨਮਿਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਜਨਮ ਅਵ੍ਯਕਤ ਤੋਂ ਸੀ।

Verse 22

भृगुस्तु त्दृदयाज्जज्ञे ऋषिः साललयोनिनः / प्राणाद्दक्षं सृजन्ब्रह्मा चक्षुर्भ्यां तु मरीचिनम्

ਭ੍ਰਿਗੁ ਰਿਸ਼ੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਤੋਂ ਜਨਮੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯੋਨੀ ਜਲ-ਤੱਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸੀ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤੋਂ ਦਕ੍ਸ਼ ਨੂੰ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਮਰੀਚਿ ਨੂੰ ਰਚਿਆ।

Verse 23

अभिमानात्मकं रुद्रं निर्ममे नीललोहितम् / शिरसोंगिरसं चैव श्रोत्रादत्रिं तथैव च

ਅਭਿਮਾਨ-ਸਰੂਪ ਰੁਦ੍ਰ, ਨੀਲਲੋਹਿਤ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਰਚਿਆ। ਸਿਰ ਤੋਂ ਅੰਗਿਰਾ ਅਤੇ ਕੰਨਾਂ ਤੋਂ ਅਤ੍ਰਿ ਨੂੰ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤਾ।

Verse 24

पुलस्त्यं च तथोदानाद्व्यानाच्च पुलहं पुनः / समानजो वसिष्ठश्च ह्यपानान्निर्ममे क्रतुम्

ਉਦਾਨ ਤੋਂ ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਨੂੰ ਅਤੇ ਵਿਆਨ ਤੋਂ ਫਿਰ ਪੁਲਹ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਰਚਿਆ। ਸਮਾਨ ਤੋਂ ਵਸਿਸ਼ਠ ਜੰਮੇ, ਅਤੇ ਅਪਾਨ ਤੋਂ ਕ੍ਰਤੁ ਨੂੰ ਬਣਾਇਆ।

Verse 25

इत्येते ब्रह्मणः पुत्राः प्रजादौ द्वादश स्मृताः / धर्मस्तेषां प्रथमजो देवतानां स्मृतस्तु वै

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਇਹ ਬਾਰਾਂ ਪੁੱਤਰ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਜਨਮਿਆ ਧਰਮ ਹੈ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਿਮਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 26

भृग्वादयस्तु ये सृष्टास्ते वै ब्रह्मर्षयः स्मृताः / गृहमेधिपुराणास्ते धर्मस्तैः प्राक् प्रवर्त्तितः

ਭ੍ਰਿਗੁ ਆਦਿ ਜੋ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟ ਹੋਏ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਗ੍ਰਿਹਮੇਧੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਨ; ਧਰਮ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪ੍ਰਵਰਤਿਤ ਕੀਤਾ।

Verse 27

द्वादशैते प्रसूयन्ते प्रजाः कल्पे पुनः पुनः / तेषां द्वादश ते वंशा दिव्या देवगुणान्विताः

ਇਹ ਬਾਰਾਂ ਜਣ ਕਲਪਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਮੁੜ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੀ ਬਾਰਾਂ ਦਿਵ੍ਯ ਵੰਸ਼ ਹਨ, ਜੋ ਦੇਵ-ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹਨ।

Verse 28

क्रियावन्तः प्रजावन्तो महर्षिभिरलङ्कृताः / यदा तैरिह सृष्टैस्तु धर्म्माद्यैश्च महर्षिभिः

ਉਹ ਕਰਮਸ਼ੀਲ ਤੇ ਪ੍ਰਜਾਵਾਨ ਸਨ, ਮਹਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ। ਜਦੋਂ ਇੱਥੇ ਉਹ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਧਰਮ ਆਦਿ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 29

सृज्यमानाः प्रजाश्चैव न व्यवर्द्धन्त धीमतः / तमोमात्रावृतः सो ऽभूच्छोकप्रतिहतश्च वै

ਸਿਰਜੇ ਜਾ ਰਹੇ ਪ੍ਰਜਾ ਵੀ ਉਸ ਧੀਮਾਨ ਦੀ ਵਾਧਾ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ। ਉਹ ਕੇਵਲ ਤਮਸ ਨਾਲ ਢੱਕ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਵੀ ਰੋਕਿਆ ਗਿਆ।

Verse 30

यथाऽवृतः स वै ब्रह्मा तमोमात्रा तु सा पुनः / पुत्राणां च तमोमात्रा अपरा निःसृताभवत्

ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤਮੋਮਾਤਰਾ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਹੀ ਤਮੋਮਾਤਰਾ ਫਿਰ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਵੀ ਹੋਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਿਕਲ ਪਈ।

Verse 31

प्रतिस्रोतात्मको ऽधर्मो हिंसा चैवाशुभात्मिका / ततः प्रतिहते तस्य प्रतीते वरणात्मके

ਅਧਰਮ ਉਲਟ ਧਾਰਾ ਵਾਲਾ ਸੀ ਅਤੇ ਹਿੰਸਾ ਵੀ ਅਸ਼ੁਭ ਸੁਭਾਵ ਦੀ ਸੀ। ਫਿਰ ਉਸ ਦਾ ਉਹ ਆਵਰਨ-ਸਰੂਪ ਭਾਵ ਰੁਕ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।

Verse 32

स्वां तनुं स तदा ब्रह्मा समपोहत भास्वराम् / द्विधा कृत्वा स्वकं देहमर्द्धेन पुरुषो ऽभवत्

ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਤੇਜਸਵੀ ਤਨੂ ਨੂੰ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ। ਆਪਣੇ ਦੇਹ ਨੂੰ ਦੋ ਭਾਗ ਕਰਕੇ, ਅੱਧੇ ਨਾਲ ਉਹ ਪੁਰੁਸ਼-ਰੂਪ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 33

अर्धेन नारी सा तस्य शतरूपा व्यजायत / प्रकृतिर्भूतधात्री सा कामाद्वै सृजतः प्रभोः

ਉਸ ਦੇ ਅੱਧੇ ਅੰਸ਼ ਤੋਂ ਉਹ ਨਾਰੀ ਸ਼ਤਰੂਪਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਹੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਭੂਤਧਾਤ੍ਰੀ, ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ।

Verse 34

सा दिवं पृथिवीं चैव महिम्ना व्याप्य सुस्थिता / ब्रह्माणः सा तनुः पूर्वा दिवमावृत्य तिष्टतः

ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਹਿਮਾ ਨਾਲ ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਵਿਆਪ ਕੇ ਸੁਥਿਰ ਹੋਈ। ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਤਨੂ ਸੀ, ਜੋ ਦਿਵ ਲੋਕ ਨੂੰ ਢੱਕ ਕੇ ਖੜੀ ਰਹੀ।

Verse 35

या त्वर्द्धा सृज्यते नारी शतरूपा व्यजायत / सा देवी नियुतं तप्त्वा तपः परम दुश्चरम्

ਜੋ ਅੱਧੇ ਅੰਸ਼ ਤੋਂ ਸ੍ਰਜੀ ਗਈ ਨਾਰੀ ਸ਼ਤਰੂਪਾ ਜਨਮੀ, ਉਸ ਦੇਵੀ ਨੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਸ਼ਕਰ ਪਰਮ ਤਪੱਸਿਆ ਨਿਯੁਤ ਕਾਲ ਤੱਕ ਕੀਤੀ।

Verse 36

भर्त्तारं दीप्तयशसं पुरुषं प्रत्यपद्यत / स वै स्वायंभुवः पूर्वं पुरुषो मनुरुच्यते

ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਯਸ਼ ਵਾਲੇ ਉਸ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਪਤੀ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਉਹੀ ਆਦਿ ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਪੁਰਖ ‘ਮਨੁ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 37

तस्यैकसप्ततियुगं मन्वन्तरमिहोच्यते / लब्ध्वा तु पुरुषः पत्नीं शतरूपामयोनिजाम्

ਉਸ ਦਾ ਮਨਵੰਤਰ ਇੱਥੇ ਇਕਹੱਤਰ ਯੁੱਗਾਂ ਦਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਤੇ ਉਸ ਪੁਰਖ ਨੇ ਅਯੋਨਿਜਾ ਸ਼ਤਰੂਪਾ ਨੂੰ ਪਤਨੀ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।

Verse 38

तया स रमते सार्द्धं तस्मात्सा रतिरुच्यते / प्रथमः संप्रयोगः स कल्पादौ समवर्त्तत

ਉਹ ਉਸ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਰਮਣ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਰਤੀ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਪਹਿਲਾ ਸੰਯੋਗ ਕਲਪ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ।

Verse 39

विराजमसृजद्ब्रह्मा सो ऽभवत्पुरुषो विराट् / सम्राट् सशतरूपस्तु वैराजस्तु मनुः स्मृतः

ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਵਿਰਾਜ ਨੂੰ ਰਚਿਆ; ਉਹੀ ਵਿਰਾਟ ਪੁਰਖ ਬਣਿਆ। ਉਹ ਸਮਰਾਟ ਅਤੇ ਸ਼ਤਰੂਪ ਵੀ ਸੀ; ਅਤੇ ਵੈਰਾਜ ਨੂੰ ਮਨੂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 40

स वैराजः प्रजासर्गं ससर्ज पुरुषो मनुः / वैराजात्पुरुषाद्वीरौ शतरूपा व्यजायत

ਉਸ ਵੈਰਾਜ ਮਨੂ-ਪੁਰਖ ਨੇ ਪ੍ਰਜਾ-ਸਰਜਨ ਕੀਤਾ। ਵੈਰਾਜ ਪੁਰਖ ਤੋਂ ਵੀਰਯ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ਤਰੂਪਾ ਜਨਮੀ।

Verse 41

प्रियव्रतोत्तानपादौ पुत्रौ पुत्रवतां वरौ / कन्ये द्वे सुमहाभागे याभ्यां जाता इमाः प्रजाः

ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ ਅਤੇ ਉੱਤਾਨਪਾਦ—ਇਹ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਪੁੱਤਰਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਸਨ। ਅਤੇ ਦੋ ਮਹਾ-ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਧੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਪ੍ਰਜਾ ਜੰਮੀ।

Verse 42

देवी नाम्ना तथाकूलिः प्रसूतिश्चैव ते शुभे / स्वायंभुवः प्रसूतिं तु दक्षाय व्यसृजत्प्रभुः

ਉਹ ਸ਼ੁਭ ਧੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਦੇਵੀ’ ਸੀ; ਅਤੇ ਹੋਰ ਆਕੂਤੀ ਤੇ ਪ੍ਰਸੂਤੀ ਸਨ। ਪ੍ਰਭੂ ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨੂ ਨੇ ਪ੍ਰਸੂਤੀ ਨੂੰ ਦਕਸ਼ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤਾ।

Verse 43

रुचेः प्रजापतेश्चैव आकूतिं प्रत्य पादयत् / आकूत्यां मिथुनं जज्ञे मानसस्य रुचेः शुभम्

ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਰੁਚਿ ਨੇ ਆਕੂਤੀ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਆਕੂਤੀ ਤੋਂ ਰੁਚਿ ਦੇ ਮਾਨਸ-ਸੰਕਲਪ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸ਼ੁਭ ਜੋੜਾ ਜਨਮਿਆ।

Verse 44

यज्ञश्च दक्षिणा चैव यमलौ तौ बभूवतुः / यज्ञस्य दक्षिणायां च पुत्रा द्वादश जज्ञिरे

ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਯਜ्ञ ਅਤੇ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਨਾਮ ਦੇ ਜੁੜਵਾਂ ਹੋਏ। ਯਜ्ञ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਤੋਂ ਬਾਰਾਂ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮੇ।

Verse 45

यामा इति समाख्याता देवाः स्वायंभुवेतरे / यमस्य पुत्रा यज्ञस्य तस्माद्यामास्तु ते स्मृताः

ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨਵੰਤਰ ਦੇ ਉਹ ਦੇਵ ‘ਯਾਮਾ’ ਕਹੇ ਗਏ। ਉਹ ਯਜ्ञ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ‘ਯਾਮਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 46

अजिताश्चैव शुक्राश्च द्वौ गणौ ब्रह्मणः स्मृतौ / यामाः पूर्वं परिक्रान्ता येषां संज्ञा दिवौकसः

ਅਜਿਤ ਅਤੇ ਸ਼ੁਕ੍ਰ—ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਦੋ ਗਣ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਯਾਮਾ ਪਹਿਲਾਂ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰ ਚੁੱਕੇ, ਉਹ ‘ਦਿਵੌਕਸ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ।

Verse 47

स्वायंभूव सुतायां तु प्रसूत्यां लोकमातरः / तस्यां कन्याश्चतुर्विंशद्दक्षस्त्वजनयत्प्रभुः

ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਦੀ ਧੀ ਪ੍ਰਸੂਤੀ ਵਿੱਚ ਲੋਕ-ਮਾਤਾਵਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈਆਂ। ਉਸੇ ਪ੍ਰਸੂਤੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ਦਕਸ਼ ਨੇ ਚੌਵੀ ਧੀਆਂ ਜਨਮਾਈਆਂ।

Verse 48

सर्वास्ताश्च महाभागाः सर्वाः कमललोचनाः / योगपत्न्यश्च ताः सर्वाः सर्वास्ता योगमातरः

ਉਹ ਸਭ ਮਹਾਂਭਾਗਵਤੀਆਂ, ਕਮਲ-ਨੇਤ੍ਰੀਆਂ ਹਨ; ਉਹ ਸਭ ਯੋਗ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਅਤੇ ਯੋਗ ਦੀਆਂ ਮਾਤਾਵਾਂ ਹਨ।

Verse 49

सर्वाश्च ब्रह्मवादिन्यः सर्वा विश्वस्य मातरः / श्रद्धा लक्ष्मीर्धृतिस्तुष्टिः पुष्टिर्मेधा तथा क्रिया

ਉਹ ਸਭ ਬ੍ਰਹਮ-ਵਾਦਿਨੀਆਂ, ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਮਾਤਾਵਾਂ ਹਨ—ਸ਼ਰੱਧਾ, ਲਕਸ਼ਮੀ, ਧ੍ਰਿਤੀ, ਤੁਸ਼ਟੀ, ਪੁਸ਼ਟੀ, ਮੇਧਾ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਆ।

Verse 50

बुद्धिर्लज्जा वसुः शान्तिः सिद्धिः कीर्त्तिस्त्रयोदश / पत्न्यर्थं प्रतिजग्राह धर्मो दाक्षायणीः प्रभुः

ਬੁੱਧੀ, ਲੱਜਾ, ਵਸੁ, ਸ਼ਾਂਤੀ, ਸਿੱਧੀ, ਕੀਰਤੀ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੇਰਾਂ ਦਾਕਸ਼ਾਯਣੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਧਰਮ ਨੇ ਪਤਨੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ।

Verse 51

द्वाराण्येतानि चैवास्य विहितानि स्वयंभुवा / यान्याः शिष्टा यवीयस्य एकादश सुलोचनाः

ਇਹੀ ਉਸ ਦੇ ਦ੍ਵਾਰ ਹਨ, ਜੋ ਸ੍ਵਯੰਭੂ ਨੇ ਨਿਯਤ ਕੀਤੇ; ਅਤੇ ਜੋ ਬਾਕੀ ਰਹੀਆਂ, ਉਹ ਕਨਿੱਠ ਦੀਆਂ ਗਿਆਰਾਂ ਸੁਲੋਚਨਾ ਧੀਆਂ ਸਨ।

Verse 52

सती ख्यातिश्च संभूतिः स्मृतिः प्रीतिः क्षमा तथा / सन्नतिश्चानसूया च ऊर्जा स्वाहा स्वधा तथा

ਸਤੀਂ, ਖਿਆਤੀ, ਸੰਭੂਤੀ, ਸਮ੍ਰਿਤੀ, ਪ੍ਰੀਤੀ, ਖ਼ਸ਼ਮਾ; ਅਤੇ ਸਨ੍ਨਤੀ, ਅਨਸੂਯਾ, ਊਰਜਾ, ਸ੍ਵਾਹਾ ਤੇ ਸ੍ਵਧਾ।

Verse 53

तास्तदा प्रत्यगृह्णन्त पुनरन्ये महार्षयः / रुद्रो भृगुर्मरीचिश्च अङ्गिराः पुलहः क्रतुः

ਤਦੋਂ ਫਿਰ ਹੋਰ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ—ਰੁਦ੍ਰ, ਭ੍ਰਿਗੁ, ਮਰੀਚਿ, ਅੰਗਿਰਾ, ਪੁਲਹ ਅਤੇ ਕ੍ਰਤੁ।

Verse 54

पुलस्त्यो ऽत्रिर्वसिष्ठश्च पितरो ऽग्रिस्तथैव च / सतीं भवाय प्रायच्छत्ख्यातिं च भृगवे तथा

ਪੁਲਸਤ੍ਯ, ਅਤ੍ਰਿ, ਵਸਿਸ਼ਠ, ਪਿਤਰਗਣ ਅਤੇ ਅਗਨੀ ਨੇ ਵੀ—ਸਤੀ ਨੂੰ ਭਵ (ਸ਼ਿਵ) ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਖ੍ਯਾਤੀ ਨੂੰ ਭ੍ਰਿਗੁ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 55

मरीचये तु संभूतिं स्मृतिमङ्गिरसे ददौ / प्रीतिं चैव पुलस्त्याय क्षमां वै पुलहाय च

ਮਰੀਚਿ ਨੂੰ ਸੰਭੂਤੀ, ਅੰਗਿਰਾ ਨੂੰ ਸਿਮ੍ਰਿਤੀ; ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਨੂੰ ਪ੍ਰੀਤੀ ਅਤੇ ਪੁਲਹ ਨੂੰ ਖ਼ਿਮਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।

Verse 56

क्रतवे संततिं नाम अनसूयां तथात्रये / ऊर्जां ददौ वसिष्ठाय स्वाहां चैवाग्नये ददौ

ਕ੍ਰਤੁ ਨੂੰ ‘ਸੰਤਤੀ’ ਨਾਮ ਵਾਲੀ, ਅਤ੍ਰਿ ਨੂੰ ਅਨਸੂਯਾ; ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੂੰ ਊਰਜਾ ਅਤੇ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਸ੍ਵਾਹਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।

Verse 57

स्वधां चैव पितृभ्यस्तु तास्वपत्यानि मे शृणु / एताः सर्वा महाभागाः प्रजास्त्वनुसृताः स्थिताः

ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸ੍ਵਧਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ; ਹੁਣ ਉਹਨਾਂ ਪਤਨੀਆਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਸੰਤਾਨ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਸੁਣੋ। ਇਹ ਸਭ ਮਹਾਭਾਗ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਚੱਲਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਥਿਰ ਹਨ।

Verse 58

मन्वन्तरेषु सर्वेषु यावदाभूतसंप्लवम् / श्रद्धा कामं प्रजज्ञे ऽथ दर्पो लक्ष्मी सुतः स्मृतः

ਸਾਰੇ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਮਹਾਪ੍ਰਲਯ ਤੱਕ, ਸ਼ਰੱਧਾ ਨੇ ਕਾਮ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ; ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ‘ਦਰਪ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 59

धृत्यास्तु नियमः पुत्रस्तुष्ट्याः संतोष उच्यते / पुष्ट्या लाभः सुतश्चापि मेधापुत्रः श्रुतस्तथा

ਧ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ‘ਨਿਯਮ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਤੁਸ਼ਟੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ‘ਸੰਤੋਸ਼’ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਸ਼ਟੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ‘ਲਾਭ’ ਵੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਮੇਧਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ‘ਸ਼੍ਰੁਤ’ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।

Verse 60

क्रियायास्तनयौ प्रोक्तौ दमश्च शम एव च / बुद्धेर्बोधः सुतश्चापि अप्रमादश्च तावुभौ

ਕ੍ਰਿਆ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ—‘ਦਮ’ ਅਤੇ ‘ਸ਼ਮ’। ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ‘ਬੋਧ’ ਵੀ ਹੈ; ਅਤੇ ‘ਅਪ੍ਰਮਾਦ’ ਵੀ—ਇਹ ਦੋਵੇਂ।

Verse 61

लज्जाया विनयः पुत्रो व्यवसायो वसोः सुतः / क्षेमः शान्तेः सुतश्चापि सुखं सिद्धेर्व्यजायत

ਲੱਜਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ‘ਵਿਨਯ’ ਹੈ; ਅਤੇ ਵਸੂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ‘ਵ੍ਯਵਸਾਇ’ ਹੈ। ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ‘ਖੇਮ’ ਵੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਸਿੱਧੀ ਤੋਂ ‘ਸੁਖ’ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ।

Verse 62

यशः कीर्तेः सुतश्चापि इत्येते धर्मसूनवः / कामस्य तु सुतो हर्षो देव्यां सिद्ध्यां व्यजायत

ਕੀਰਤੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ‘ਯਸ਼’ ਵੀ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ ਧਰਮ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ। ਅਤੇ ਕਾਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ‘ਹਰਸ਼’ ਦੇਵੀ ਸਿੱਧੀ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ।

Verse 63

इत्येष वै सुखोदर्कः सर्गो धर्मस्य सात्त्विकः / जज्ञे हिंसा त्वधर्माद्वै निकृतिं चानृतं च ते

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਮ ਦਾ ਇਹ ਸਾਤ੍ਤਵਿਕ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਸਰਗ ਸੁਖਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਪਰ ਅਧਰਮ ਤੋਂ ਹਿੰਸਾ ਜੰਮੀ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕਪਟ ਤੇ ਅਸੱਤ ਵੀ।

Verse 64

निकृत्यनृतयोर्जज्ञ भयं नरक एव च / माया च वेदना चापि मिथुनद्वयमेतयोः

ਕਪਟ ਅਤੇ ਅਸੱਤ ਤੋਂ ਡਰ ਅਤੇ ਨਰਕ ਜੰਮੇ; ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੋੜੇ ਵਜੋਂ ਮਾਇਆ ਅਤੇ ਵੇਦਨਾ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈਆਂ।

Verse 65

मयाज्जज्ञे ऽथ वै माया मृत्युं भूतापहारिणम् / वेदनायां ततश्चापि जेज्ञ दुःखं तु रौरवात्

ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਫਿਰ ਮਾਇਆ ਜੰਮੀ ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਲੈ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਮੌਤ ਵੀ; ਅਤੇ ਵੇਦਨਾ ਤੋਂ ਰੌਰਵ ਨਰਕ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਦੁੱਖ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ।

Verse 66

मृत्योर्व्याधिर्जराशोकक्रोधासूया विजज्ञिरे / दुःखोत्तराः स्मृता ह्येते सर्वे चाधर्मलक्षणाः

ਮੌਤ ਤੋਂ ਰੋਗ, ਬੁਢਾਪਾ, ਸੋਗ, ਕ੍ਰੋਧ ਅਤੇ ਈਰਖਾ ਜੰਮੇ; ਇਹ ਸਭ ਦੁੱਖ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਅਧਰਮ ਦੇ ਲੱਛਣ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 67

तेषां भार्यास्ति पुत्रो वा सर्वे ह्यनिधनाः स्मृताः / इत्येष तामसः सर्गो जज्ञे धर्मनिया मकः

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਜਾਂ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਸਭ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਮ ਨੂੰ ਨਿਯਮਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਤਾਮਸ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਸਰਗ ਜੰਮਿਆ।

Verse 68

प्रजाः सृचेति व्यादिष्टो ब्रह्मणा नीललोहितः / सो ऽभिध्याय सतीं भार्यां निर्ममे चात्मसंभवान्

ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਹੁਕਮ “ਪ੍ਰਜਾ ਸਿਰਜ” ਅਨੁਸਾਰ ਨੀਲਲੋਹਿਤ ਨੇ ਸਤੀ ਪਤਨੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਆਤਮ-ਸੰਭਵ ਜੀਵ ਰਚੇ।

Verse 69

नाधिकान्न च हीनास्तान्मानसानात्मना समान् / सहस्रं च सहस्राणामसृजत्कृत्तिवाससः

ਉਹ ਨਾ ਵੱਧ ਸਨ ਨਾ ਘੱਟ—ਮਨ ਤੋਂ ਜੰਮੇ, ਆਪਣੇ ਵਰਗੇ। ਕ੍ਰਿੱਤਿਵਾਸ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰ, ਅਣਗਿਣਤ ਪ੍ਰਜਾ ਰਚੀ।

Verse 70

तुल्यानेवात्मना सर्वान् रूपतेजोबल श्रुतैः / पिङ्गलान्सनिषङ्गांश्च कपर्दी नीललोहितान्

ਕਪੜਦੀ ਨੀਲਲੋਹਿਤ ਨੇ ਸਭ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਰਗਾ ਰਚਿਆ—ਰੂਪ, ਤੇਜ, ਬਲ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ; ਪਿੰਗਲ ਰੰਗ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ੰਗ (ਤਰਕਸ਼) ਸਮੇਤ।

Verse 71

विशिखान्हीनकेशांश्च दृष्टिघ्नास्तान्कपालिनः / महारूपान्विरूपांश्च विश्वरूपाश्च रूपिणः

ਉਹ ਸ਼ਿਖਾ-ਰਹਿਤ, ਘੱਟ ਕੇਸਾਂ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਨਿਗਾਹ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਭਿਆਨਕ ਸਨ; ਕਪਾਲ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ। ਕੋਈ ਮਹਾ-ਰੂਪ, ਕੋਈ ਵਿਗੜੇ ਰੂਪ, ਕੋਈ ਵਿਸ਼ਵ-ਰੂਪ ਵਾਲੇ।

Verse 72

रथिनो वर्मिणश्चैव धन्विनो ऽथ वरूथिनः / सहस्रशतबाहूंश्च दिव्यभौमान्तरिक्षगान्

ਉਹ ਰਥੀ, ਬਰਮਧਾਰੀ, ਧਨੁਧਾਰੀ ਅਤੇ ਵਰੂਥਿਨ (ਦਲ-ਆਵਰਨ ਵਾਲੇ) ਸਨ; ਹਜ਼ਾਰ-ਸੌ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲੇ, ਦਿਵ੍ਯ—ਧਰਤੀ ਤੇ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਨ ਵਾਲੇ।

Verse 73

स्थूल शीर्षानष्टदंष्ट्रान् द्विजिह्वांस्तु त्रिलोचनान् / अन्नादान्पिशितादांश्च आज्यपान्सोमपोस्तथा

ਉਹ ਮੋਟੇ ਸਿਰ ਵਾਲੇ, ਦੰਸ਼ਟਰਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਦੋ ਜੀਭਾਂ ਵਾਲੇ ਤੇ ਤਿੰਨ ਨੇਤਰਾਂ ਵਾਲੇ ਸਨ; ਅੰਨ-ਭੋਜੀ, ਮਾਸ-ਭੋਜੀ, ਘਿਉ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਸੋਮ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਵੀ ਸਨ।

Verse 74

अतिमेढ्रोग्रकायांश्च शितिकण्ठोग्रमन्युकान् / सनिषङ्गतनुत्रांश्च धन्विनो ह्यसिचर्मिणः

ਅਤਿ-ਮੇਢਰ ਵਾਲੇ, ਭਿਆਨਕ ਦੇਹ ਵਾਲੇ, ਨੀਲਕੰਠ ਅਤੇ ਉਗਰ ਕ੍ਰੋਧੀ; ਤੂਣੀਰ ਤੇ ਕਵਚ ਸਮੇਤ ਧਨੁਸ਼ਧਾਰੀ, ਅਤੇ ਤਲਵਾਰ-ਢਾਲ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵੀ ਸਨ।

Verse 75

आसीनान् धावतश्चापि जृंभतश्चाप्यधिष्ठितान् / अधीयानाश्च जपतो युञ्जतो ध्यायतस्तथा

ਕੋਈ ਬੈਠੇ ਸਨ, ਕੋਈ ਦੌੜ ਰਹੇ ਸਨ, ਕੋਈ ਜੰਭਾਈ ਲੈ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਕੋਈ ਆਸਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਸਨ; ਕੋਈ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦੇ, ਕੋਈ ਜਪ ਕਰਦੇ, ਕੋਈ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਜੁੜੇ ਅਤੇ ਕੋਈ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸਨ।

Verse 76

ज्वलतो वर्षतश्चैव द्योतमानान्प्रधूपितान् / बुद्धान्बुद्धतमांश्चैव ब्रह्मस्वान् ब्रह्मदर्शिनः

ਕੋਈ ਜਵਲੰਤ ਸਨ, ਕੋਈ ਵਰਖਾ ਕਰਦੇ, ਕੋਈ ਦਿਪਤਿਮਾਨ ਅਤੇ ਕੋਈ ਧੂਪ-ਧੂੰਏਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ; ਕੋਈ ਬੁੱਧ, ਕੋਈ ਅਤਿ ਬੁੱਧਿਮਾਨ, ਬ੍ਰਹਮ-ਸਵਰੂਪ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਦਰਸ਼ੀ ਸਨ।

Verse 77

नीलग्रीवान्सहस्राक्षान् सर्वांश्चैव क्षमाचरान् / अदृश्यान्सर्वभूतानां महायोगान्महौजसः

ਉਹ ਨੀਲ-ਗ੍ਰੀਵ ਵਾਲੇ, ਸਹਸ੍ਰ-ਨੇਤਰ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਸਭ ਹੀ ਖ਼ਿਮਾ-ਸ਼ੀਲ ਆਚਰਨ ਵਾਲੇ ਸਨ; ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਲਈ ਅਦ੍ਰਿਸ਼, ਮਹਾ-ਯੋਗੀ ਅਤੇ ਮਹਾ-ਤੇਜਸਵੀ ਸਨ।

Verse 78

रुदतो द्रवतश्चैव एवं युक्तान्सहस्रशः / अयातयामान् सृजतं रुद्रमेतान्सुरोत्तमान्

ਰੋਂਦੇ ਤੇ ਦੌੜਦੇ ਹੋਏ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਜੁੜੇ ਹੋਏ—ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਇਹ ਅਯਾਤਯਾਮ (ਅਖੰਡ) ਸੁਰੋਤਮ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ।

Verse 79

दृष्ट्वा ब्रह्माब्रवीदेनं मास्राक्षीरीदृशीः प्रजाः / न स्रष्टव्यात्मन स्तल्या प्रजा नैवाधिका तथा

ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—“ਇਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਨਾ ਰਚ; ਆਪਣੇ ਹੀ ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਅਜਿਹੀ ਪ੍ਰਜਾ ਰਚਣਾ ਨਾ ਯੋਗ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਉਚਿਤ।”

Verse 80

अन्याः सृजस्व भद्रं ते प्रजास्त्वं मृत्युसंयुताः / नारभन्ते हि कर्माणि प्रजा विगतमृत्यवः

ਤੇਰਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇ—ਤੂੰ ਮੌਤ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਰ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਰਚ; ਕਿਉਂਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ।

Verse 81

एवसुक्तो ऽब्रवीदेनं नाहं मृत्युजरान्विताः / प्रजाः स्रक्ष्यामि भद्रं ते स्थितो ऽहं त्वं सृज प्रभो

ਇਉਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਤੇਰਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇ; ਮੈਂ ਮੌਤ ਅਤੇ ਬੁਢਾਪੇ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਨਹੀਂ ਰਚਾਂਗਾ। ਮੈਂ ਅਡੋਲ ਹਾਂ; ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੂੰ ਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰ।”

Verse 82

एते ये वै मया सृष्टा विरूपा नीललोहिताः / सहस्रं हि सहस्राणामात्मनो मम निःसृताः

ਇਹੀ ਉਹ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਰਚਿਆ—ਵਿਰੂਪ, ਨੀਲ-ਲੋਹਿਤ; ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ ਆਤਮ-ਸਰੂਪ ਤੋਂ ਇਹ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਕਲੇ ਹਨ।

Verse 83

एते देवा भविष्यन्ति रुद्रा नाम महाबलाः / पृथिव्यामन्तरिक्षे च रुद्राण्यस्ताः परिश्रुताः

ਇਹ ਦੇਵ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ‘ਰੁਦ੍ਰ’ ਨਾਮ ਦੇ ਮਹਾਬਲੀ ਹੋਣਗੇ; ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਹ ਰੁਦ੍ਰਾਣੀਆਂ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।

Verse 84

शतरुद्रे समाम्नाता भविष्यन्तीह यज्ञियाः / यज्ञभाजो भविष्यन्ति सर्वे देवगणैः सह

ਸ਼ਤਰੁਦ੍ਰ ਵਿੱਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਨਿਯਤ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਯੱਗਯੋਗ ਹੋਣਗੇ; ਸਭ ਦੇਵਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਉਹ ਯੱਗ ਦੇ ਭਾਗੀ ਬਣਨਗੇ।

Verse 85

मन्वन्तरेषु ये देवा भविष्यन्तीह छन्दजाः / तैः सार्द्धमिज्यमानास्ते स्थास्यन्तीहायुगक्षयात्

ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਛੰਦਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਦੇਵ ਇੱਥੇ ਹੋਣਗੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਪੂਜੇ ਜਾ ਕੇ ਉਹ ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਇੱਥੇ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣਗੇ।

Verse 86

एवमुक्तस्ततो ब्रह्मा महादेवेन स प्रभुः / प्रत्युवाच तथा भीमं त्दृष्यमाणः प्रजापतिः

ਮਹਾਦੇਵ ਦੇ ਇਉਂ ਕਹਿਣ ਉਪਰੰਤ ਪ੍ਰਭੂ ਬ੍ਰਹਮਾ—ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ—ਭੀਮ ਨੂੰ ਵੇਖਦਿਆਂ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਲੱਗੇ।

Verse 87

एवं भवतु भद्रं ते यथा ते व्यात्दृतं प्रभो / ब्रह्मणा समनु ज्ञाते ततः सर्वमभूत्किल

ਇਉਂ ਹੀ ਹੋਵੇ; ਤੇਰਾ ਮੰਗਲ ਹੋਵੇ, ਪ੍ਰਭੋ—ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਆਖਿਆ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਮਿਲਦਿਆਂ ਹੀ ਫਿਰ ਸਭ ਕੁਝ ਓਹੋ ਜਿਹਾ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 88

ततः प्रभृति देवः स न प्रासूयत वै प्रजाः / ऊर्ध्वरेताः स्थितः स्थाणुर्यावदाभूतसंप्लवम्

ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਦੇਵ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਊਰਧਵਰੇਤਾ ਹੋ ਕੇ ਸਥਾਣੂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਹਾਪ੍ਰਲਯ ਤੱਕ ਅਡੋਲ ਰਿਹਾ।

Verse 89

यस्मात्प्रोक्तं स्थितो ऽस्मीति तस्मात्स्थाणुर्बुधैः स्मृतः / ज्ञानं तपश्च सत्यं च ह्यैश्वर्यं धर्म एव च

ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਮੈਂ ਅਡੋਲ ਖੜਾ ਹਾਂ”, ਇਸ ਲਈ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਸਥਾਣੂ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਗਿਆਨ, ਤਪ, ਸਤ, ਐਸ਼ਵਰਯ ਅਤੇ ਧਰਮ—ਇਹ ਸਭ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹਨ।

Verse 90

वैराग्यमात्मसंबोधः कृत्स्नान्येतानि शङ्करे / सर्वान्देवानृषींश्चैव समेतानसुरैः सह

ਵੈਰਾਗ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਬੋਧ—ਇਹ ਸਭ ਸ਼ੰਕਰ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨ ਹਨ; ਅਤੇ ਦੇਵ, ਰਿਸ਼ੀ ਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਸਮੇਤ ਜੋ ਸਭ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।

Verse 91

अत्येति तेजसा देवो महादेवस्ततः स्मृतः / अत्येति देवा नैश्वर्याद्वलेन च महासुरान्

ਉਹ ਦੇਵ ਆਪਣੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਸਭ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ‘ਮਹਾਦੇਵ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਐਸ਼ਵਰਯ ਨਾਲ ਦੇਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਅਤੇ ਬਲ ਨਾਲ ਮਹਾਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਹ ਮਾਤ ਦੇਂਦਾ ਹੈ।

Verse 92

ज्ञानेन च मुनीन्सर्वान्योगाद्भूतानि सर्वशः / एवमेव महादेवः सर्वदेवनमस्कृतः / प्रजामनु द्यामां सृष्ट्वा सर्गादुपरराम ह

ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਉਹ ਸਭ ਮੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਯੋਗ ਨਾਲ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਪਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦੇਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਨਮਸਕਾਰਯੋਗ ਮਹਾਦੇਵ ਨੇ ਪ੍ਰਜਾ ਲਈ ਦਿਆਮਾਂ (ਲੋਕ-ਵਿਵਸਥਾ) ਰਚ ਕੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਕਾਰਜ ਤੋਂ ਵਿਸਰਾਮ ਲਿਆ।