Adhyaya 38
Cākṣuṣa–Vaivasvata Manvantara Transition, Deva-Gaṇa Taxonomy, and Loka-Triad Etymology (Bhūr–Antarikṣa–Dyu)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੂਤ-ਪ੍ਰਵਚਨ ਰਾਹੀਂ ਵੈਵਸਵਤ ਮਨੂ ਦੇ ਮਨਵੰਤਰ-ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸੰਗ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਰੀਚੀ–ਕਸ਼੍ਯਪ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਦੇਵ-ਗਣਾਂ ਅਤੇ ਪਰਮਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਾਦੁਰਭਾਵ ਦੀ ਗੱਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਆਦਿਤ੍ਯ, ਵਸੁ, ਰੁਦ੍ਰ, ਸਾਧ੍ਯ, ਵਿਸ਼੍ਵੇਦੇਵ ਅਤੇ ਮਰੁਤ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਿਵ੍ਯ ਸਮੂਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਰਕੇ ਕੁਝ ਨੂੰ ਕਸ਼੍ਯਪ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਅਤੇ ਕੁਝ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੰਸ਼-ਤੱਤਵ ਅਤੇ ਦੇਵ-ਗਣ ਵਰਗੀਕਰਨ ਇਕੱਠੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਸਭ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰਾਂ ਦੀ ਸਮਾਨ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ—ਤਪ, ਤੇਜ, ਬੁੱਧੀ, ਬਲ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਨਾਲ ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਲੋਕ-ਤ੍ਰਯ ਨੂੰ ਭੂਤ/ਭਵਤ/ਭਵ੍ਯ ਜਿਹੀਆਂ ਕਾਲ-ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਅਤੇ ਭੂਰ–ਅੰਤਰਿਕਸ਼–ਦ੍ਯੁ/ਦਿਵ ਨਾਮਕ ਲੋਕਾਂ ਵਜੋਂ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ‘ਭੂਰ’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵ੍ਯੁਤਪੱਤੀ ‘ਭੂ’ ਧਾਤੁ (ਅਸਤਿਤ੍ਵ) ਤੋਂ ਦੱਸ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਆਦਿ ਵ੍ਯਾਹ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਨਾਮਕਰਨ-ਕ੍ਰਿਆ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਦੀ ਸੱਤਾ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे चाक्षुषसर्गवर्णनं नाम सप्तत्रिंशत्तमो ऽध्यायः सूत उवाच सप्तम त्वथ पर्याये मनोर्वैवस्वतस्य ह / मारीचात्कश्यपाद्देवा जज्ञिरे परमर्षयः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਯੁ-ਪ੍ਰੋਕਤ ਸ਼੍ਰੀਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪੂਰਵਭਾਗ ਦੇ ਦੂਜੇ ਅਨੁਸ਼ੰਗਪਾਦ ਵਿੱਚ ‘ਚਾਕ੍ਸ਼ੁਸ਼-ਸਰਗ-ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਸੈਂਤੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ। ਸੂਤ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਵੈਵਸਵਤ ਮਨੂ ਦੇ ਸੱਤਵੇਂ ਪਰਿਵਰਤਨ ਵਿੱਚ ਮਰੀਚਿ-ਵੰਸ਼ੀ ਕਸ਼੍ਯਪ ਤੋਂ ਦੇਵਗਣ ਅਤੇ ਪਰਮਰਿਸ਼ੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ।
Verse 2
आदित्या वसवी रुद्राः साध्या विश्वे मरुद्गणाः / भृगवोंऽगिरसश्चैव ते ऽष्ठौ देवगणाः स्मृताः
ਆਦਿਤ੍ਯ, ਵਸੂ, ਰੁਦ੍ਰ, ਸਾਧ੍ਯ, ਵਿਸ਼੍ਵੇਦੇਵ, ਮਰੁਦ੍ਗਣ, ਭ੍ਰਿਗੁ ਅਤੇ ਅੰਗਿਰਸ—ਇਹ ਅੱਠ ਦੇਵਗਣ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 3
आदित्या मरुतो रुद्रा विज्ञेयाः कश्यपात्मजाः / साध्याश्य वसवो विश्वे धर्मपुत्रास्त्रयो गणाः
ਆਦਿਤ੍ਯ, ਮਰੁਤ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ—ਇਹ ਕਸ਼੍ਯਪ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਜਾਣੇ ਜਾਣ; ਅਤੇ ਸਾਧ੍ਯ, ਵਸੂ ਤੇ ਵਿਸ਼੍ਵੇਦੇਵ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਗਣ ਧਰਮ ਦੇ ਪੁੱਤਰ-ਗਣ ਹਨ।
Verse 4
भृगोस्तु भृगवो देवा ह्यङ्गिरसोंऽगिरः सुताः / वैवस्वतेंऽतरे ह्यस्मिन्नित्ये ते छन्दजा मताः
ਭ੍ਰਿਗੁ ਤੋਂ ਭ੍ਰਿਗੁ-ਗਣ ਦੇਵ ਬਣੇ ਅਤੇ ਅੰਗਿਰਾ ਤੋਂ ਅੰਗਿਰਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ; ਇਸ ਵੈਵਸਵਤ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਨਿੱਤ ਅਤੇ ਛੰਦ-ਜਾਤ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 5
एते ऽपि च गमिष्यन्ति महान्तं कालपर्ययात् / एवं सर्गस्तु मारीचो विज्ञेयः सांप्रतः शुभः
ਇਹ ਵੀ ਕਾਲ ਦੇ ਪਰਿਵਰਤਨ ਨਾਲ ਮਹਾਨ ਅੰਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣਗੇ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਰੀਚਿ-ਸੰਬੰਧੀ ਇਹ ਸਰਗ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਭ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 6
तेजस्वी सांप्रतस्तेषामिन्द्रो नाम्ना महाबलः / अतीतानागता ये च वर्त्तन्ते सांप्रतं च ये
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਰਤਮਾਨ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ‘ਇੰਦਰ’ ਨਾਮ ਦਾ ਮਹਾਬਲੀ, ਤੇਜਸਵੀ ਦੇਵ ਵਿਹਾਜਮਾਨ ਹੈ। ਜੋ ਬੀਤ ਗਏ, ਜੋ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਹੁਣ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦਾ ਉਹ ਅਧਿਪਤੀ ਹੈ।
Verse 7
सर्वे मन्वन्तरेद्रास्ते विज्ञेयास्तुल्यलक्षणाः / भूतभव्यभवन्नाथाः सहस्राक्षाः पुरन्दराः
ਸਾਰੇ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਦੇ ਇੰਦਰ ਸਮਾਨ ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲੇ ਜਾਣੇ ਜਾਣ। ਉਹ ਭੂਤ-ਭਵਿੱਖ-ਵਰਤਮਾਨ ਦੇ ਨਾਥ, ਸਹਸ੍ਰਾਖ (ਹਜ਼ਾਰ ਨੇਤਰਾਂ ਵਾਲੇ) ਅਤੇ ਪੁਰੰਦਰ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 8
सघवन्तश्चते सर्वे शृङ्गिणो वज्रपाणयः / सर्वैः क्रतुशतेनेष्टं पृथक्छतगुणेन तु
ਉਹ ਸਭ ਸਘਵੰਤ, ਸਿੰਗਾਂ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਵਜ੍ਰਪਾਣੀ ਹਨ। ਸਭ ਨੇ ਸੌ ਕ੍ਰਤੂ (ਯੱਗ) ਕੀਤੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਹਰ ਇੱਕ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰਕੇ ਸੌ ਗੁਣਾ ਫਲ ਵਾਲੀ ਇਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਹੈ।
Verse 9
त्रैलोक्ये यानि सत्त्वानि गतिमन्ति ध्रुवाणि च / अभिभूयावतिष्ठन्ति धर्माद्यैः कारणैरपि
ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਵਿੱਚ ਜੋ ਜੀਵ ਗਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਧ੍ਰੁਵ (ਸਥਿਰ) ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਧਰਮ ਆਦਿ ਕਾਰਨਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 10
तेजसा तपसा बुद्ध्या बलश्रुतपराक्रमैः / भूतभव्यभवन्नाथा यथा ते प्रभविष्णवः
ਤੇਜ, ਤਪ, ਬੁੱਧੀ, ਬਲ, ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਤੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਉਹ—ਭੂਤ, ਭਵਿੱਖ ਅਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਦੇ ਨਾਥ—ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਰੱਥ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਬਣਦੇ ਹਨ।
Verse 11
एतत्सर्वं प्रवक्ष्यामि ब्रुवतो मे निबोधत / भूतभव्यभवद्ध्येत त्समृतं लोकत्रयं द्विजैः
ਇਹ ਸਭ ਮੈਂ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ। ਭੂਤ, ਭਵਿੱਖ ਅਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਦੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਨੇ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।
Verse 12
भूर्लोको ऽयं स्मृतो भूतमन्तरिक्षं भवत्स्मृतम् / भव्यं स्मृतं दिवं ह्येतत्तेषां वक्ष्यामि साधनम्
ਇਹ ਭੂਰਲੋਕ ‘ਭੂਤ’ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ‘ਵਰਤਮਾਨ’ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਦਿਵ ਲੋਕ ‘ਭਵਿੱਖ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਧਨ ਦੱਸਾਂਗਾ।
Verse 13
ध्यायता लोकनामानि ब्रह्मणाग्रे विभाषितम् / भूरिति व्याहृतं पूर्वं भूर्लोको ऽयमभूत्तदा
ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਧਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਉਚਾਰਿਆ। ਪਹਿਲਾਂ ‘ਭੂಃ’ ਇਹ ਵਿਆਹ੍ਰਿਤੀ ਕਹੀ ਗਈ; ਤਦ ਇਹ ਭੂਰਲੋਕ ਬਣਿਆ।
Verse 14
भू सत्तायां स्मृतो धातुस्तथासौ लोकदर्शने / भूतत्वाद्दर्शनाच्चैव भूर्लोको ऽयमभूत्ततः
‘ਭੂ’ ਧਾਤੁ ‘ਸੱਤਾ’ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਭੂਤਤ੍ਵ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਇਹ ਭੂਰਲੋਕ ਬਣਿਆ।
Verse 15
अतो ऽयं प्रथमो लोको भूतत्वाद्भूर्द्वजैः स्मृतः / भूते ऽस्मिन्भवदित्युक्तं द्वितीयं ब्रह्मणा पुनः
ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਲੋਕ ਭੂਤਤ੍ਵ ਕਰਕੇ ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਨੇ ‘ਭੂಃ’ ਕਿਹਾ। ਫਿਰ ਇਸੇ ਭੂਤ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ‘ਭਵः’ ਕਹਿ ਕੇ ਉਚਾਰਿਆ।
Verse 16
भवदित्यत्पद्यमाने काले शब्दो ऽयमुच्यते / भवनात्तु भुवल्लोको निरुत्तया हि निरुच्यते
ਜਦੋਂ ‘ਭਵਤ्’ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਉਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ‘ਭਵਨ’ ਤੋਂ ਹੀ ‘ਭੁਵਃ’ ਲੋਕ ਦਾ ਨਾਮ ਨਿਰੁਕਤੀ ਨਾਲ ਸਮਝਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 17
अन्तरिक्षं भवत्तस्माद्द्वितीयो लोक उच्यते / उत्पन्ने तु तथा लोके द्वितीये ब्रह्मणा पुनः
ਉਸ ਤੋਂ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਦੂਜਾ ਲੋਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਦੂਜਾ ਲੋਕ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਫਿਰ…
Verse 18
भव्येति व्याहृतं पश्चाद्भव्यो लोकस्ततो ऽभवत् / अनागते भव्य इत शब्द एष विभाव्यते
ਫਿਰ ‘ਭਵ੍ਯ’ ਦੀ ਵਿਆਹ੍ਰਿਤੀ ਉਚਾਰੀ ਗਈ; ਤਦ ‘ਭਵ੍ਯ’ ਨਾਮ ਦਾ ਲੋਕ ਬਣਿਆ। ‘ਭਵ੍ਯ’ ਸ਼ਬਦ ਅਨਾਗਤ, ਅਰਥਾਤ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 19
तस्माद्भव्यो ह्यसौ लोको नामतस्त्रिदिवं स्मृतम् / भूरितीयं स्मृता भूमिरन्तरिक्षं भुवः स्मृतम्
ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਭਵ੍ਯ’ ਲੋਕ ਨਾਮ ਕਰਕੇ ‘ਤ੍ਰਿਦਿਵ’ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ‘ਭੂਃ’ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਅਤੇ ‘ਭੁਵਃ’ ਨਾਲ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 20
दिवं स्मृतं तथा भव्यं त्रलोक्यस्यैष निर्णयः / त्रैलोक्ययुक्तैर्व्याहारैस्तिस्रो व्याहृतयो ऽभवन्
‘ਦਿਵ’ ਵੀ ‘ਭਵ੍ਯ’ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਇਹ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਦਾ ਨਿਰਣਯ ਹੈ। ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਆਹਾਰਾਂ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਵਿਆਹ੍ਰਿਤੀਆਂ ਹੋਈਆਂ।
Verse 21
नाथ इत्येष धातुर्वै धातुज्ञैः पालने स्मृतः / यस्माद्भूतस्य लोकस्य भव्यस्य भवतस्तथा
‘ਨਾਥ’ ਇਹ ਧਾਤੁ ਧਾਤੁ-ਜਾਣਕਾਰਾਂ ਨੇ ‘ਪਾਲਣਾ’ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਮੰਨੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਭੂਤ, ਵਰਤਮਾਨ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ-ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 22
लोकत्रयस्य नाथास्ते तस्मादिन्द्राद्विजैः स्मृताः / प्रधानभूता देवेन्द्रा गुणभूतास्तथैव च
ਉਹ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਾਥ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਦਵਿਜਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਇੰਦਰ’ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਦੇਵੇਂਦਰ ਕਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ-ਸਰੂਪ, ਤੇ ਕਦੇ ਗੁਣ-ਸਰੂਪ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 23
मन्वन्तरेषु ये देवा यज्ञभाजो भवन्ति हि / यज्ञगन्धर्वरक्षांसि पिशाचो रगमानुषाः
ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਦੇਵ ਯੱਗ ਦੇ ਭਾਗੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਯੱਗ-ਗੰਧਰਵ, ਰਾਖਸ਼ਸ, ਪਿਸਾਚ ਅਤੇ ਰਗਮਾਨੁਸ਼—ਇਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 24
महिमानः स्मृता ह्येते देवेन्द्राणां तु सर्वशः / देवेन्द्रा गुरवो नाथा राजानः पितरो हि ते
ਇਹ ਸਭ ਦੇਵੇਂਦਰਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਦੇਵੇਂਦਰ ਗੁਰੂ, ਨਾਥ, ਰਾਜੇ ਅਤੇ ਪਿਤਾ-ਸਮਾਨ ਵੀ ਹਨ।
Verse 25
रक्षन्तीमाः प्रजा ह्येते धर्मेणेह सुरोत्तमाः / इत्येतल्लक्षणं प्रोक्तं देवेन्द्राणां समासतः
ਇਹ ਸੁਰੋਤਮ ਧਰਮ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਵੇਂਦਰਾਂ ਦਾ ਲੱਛਣ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 26
सप्तर्षीन्संप्रवक्ष्यामि सांप्रतं ये दिवं श्रिताः / गाधिजः कौशिको धीमान्विश्वामित्रो महातपाः
ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਸਪਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਜੋ ਇਸ ਵੇਲੇ ਦਿਵ੍ਯ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ—ਗਾਧੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਕੌਸ਼ਿਕ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਧੀਮਾਨ, ਮਹਾਤਪਸਵੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ।
Verse 27
भार्गवो जमदग्निश्च ह्यौर्वपुत्रः प्रतापवान् / बृहस्पतिसुतश्चापि भरद्वाजो महा यशाः
ਭਾਰਗਵ ਜਮਦਗਨੀ ਅਤੇ ਔਰਵ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਤਾਪਵਾਨ; ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਭਰਦਵਾਜ ਵੀ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਯਸ਼ ਵਾਲਾ ਹੈ।
Verse 28
औतथ्यो गौतमो विद्वाञ्शरद्वान्नाम धार्मिकः / स्वायंभुवो ऽत्रिर्भगवान्ब्रह्मकोशः सपञ्चमः
ਔਤਥ੍ਯ, ਵਿਦਵਾਨ ਗੌਤਮ ਅਤੇ ‘ਸ਼ਰਦਵਾਨ’ ਨਾਮ ਦਾ ਧਾਰਮਿਕ; ਅਤੇ ਸਵਾਯੰਭੂ ਭਗਵਾਨ ਅਤ੍ਰਿ—ਇਹ ਪੰਜਵਾਂ ‘ਬ੍ਰਹਮਕੋਸ਼’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 29
षष्ठो वसिष्ठपुत्रस्तु वसुमांल्लोकविश्रुतः / वत्सरः काश्यपश्यैव सप्तैते साधुसंमताः
ਛੇਵਾਂ ਵਸਿਸ਼ਠ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵਸੁਮਾਨ ਹੈ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ; ਅਤੇ ਵਤਸਰ ਤੇ ਕਾਸ਼੍ਯਪ—ਇਹ ਸੱਤੇ ਹੀ ਸਾਧੂਆਂ ਵੱਲੋਂ ਮੰਨੇ ਹੋਏ ਹਨ।
Verse 30
एते सप्तर्षयश्योक्ता वर्त्तन्ते सांप्रतेंऽतरे / इक्ष्वाकुश्च नृगश्चैव धृष्टः शर्यातिरेब च
ਇਹ ਸਪਤ ਰਿਸ਼ੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ; ਉਹ ਇਸ ਵੇਲੇ ਅੰਤਰ ਵਿੱਚ (ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ) ਵਰਤ ਰਹੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਇਖ਼ਸ਼ਵਾਕੂ, ਨ੍ਰਿਗ, ਧ੍ਰਿਸ਼ਟ ਅਤੇ ਸ਼ਰਿਆਤੀ ਵੀ।
Verse 31
नरिष्यन्तश्चविख्यातो नाभागो दिष्ट एव च / करूषश्च पृषध्रश्च पांशुश्चनवमः स्मृतः
ਨਰਿਸ਼੍ਯੰਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ; ਨਾਭਾਗ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਟ ਵੀ; ਅਤੇ ਕਰੂਸ਼, ਪૃਸ਼ਧ੍ਰ, ਪਾਂਸ਼ੂ—ਇਹ ਨੌਵਾਂ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 32
मनोर्वैवस्वतस्यैते नव पुत्राः सुधार्मिकाः / कीर्तिता वै तथा ह्येते सप्तमं चैतदन्तरम्
ਵੈਵਸਵਤ ਮਨੂ ਦੇ ਇਹ ਨੌਂ ਪੁੱਤਰ ਬਹੁਤ ਧਾਰਮਿਕ ਸਨ; ਇਉਂ ਹੀ ਉਹ ਕੀਰਤਿਤ ਹੋਏ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹੀ ਸੱਤਵਾਂ ਮਨਵੰਤਰ ਹੈ।
Verse 33
इत्येष ह मया पादो द्वितीयः कथितोद्विजाः / विस्तरेणानुपूर्व्या च भूयः किं कथयाम्यहम्
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਦੂਜਾ ਪਾਦ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਹੋਰ ਕੀ ਆਖਾਂ?
Frequently Asked Questions
The chapter anchors certain divine groups in a Marīci–Kaśyapa lineage (Kaśyapa as a key progenitor), while also attributing some collectives (e.g., Sādhyas/Vasus/Viśvedevas in the sample) to Dharma’s sons—showing how Purāṇic taxonomy often blends descent and function.
Indra is presented as a recurring office rather than a single unchanging individual: manvantara-Indras are said to be similar in marks and sustain the worlds through tapas, tejas, intellect, strength, and valor—supporting a cyclic-time model of divine governance.
They are framed as the three worlds (loka-traya) and also correlated with temporal categories (bhūta/bhavat/bhavya). “Bhūr” is etymologized from the root bhū (to be), and Brahmā’s primordial utterance (vyāhṛti) is treated as a naming-act that fixes cosmic ontology.