Adhyaya 12

Verse 1

विस्तरेणानुपूर्व्याच्च अग्नेर्वक्ष्याम्यतः परम् / इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे ऋषिसर्गवर्णनं नामैकादशो ऽध्यायः सूत उवाच यो ऽसावग्ने रभिमानी स्मृतः स्वायंभुवे ऽन्तरे / ब्रह्मणो मानसः पुत्रस्तस्मात्स्वाहा व्यजायत

ਹੁਣ ਮੈਂ ਅਗਨੀ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਅਤੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਣਨ ਅੱਗੇ ਕਹਾਂਗਾ। ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਅਗਨੀ ‘ਅਭਿਮਾਨੀ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਮਾਨਸ ਪੁੱਤਰ ਸੀ; ਉਸ ਤੋਂ ਹੀ ਸ੍ਵਾਹਾ ਜਨਮੀ।

Verse 2

पावकं पवमानं च शुचिरग्निश्च यः स्मृतः / निर्मथ्यः पवमानस्तु वैद्युतः पावकः स्मृतः

ਅਗਨੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਨਾਮ—ਪਾਵਕ, ਪਵਮਾਨ ਅਤੇ ਸ਼ੁਚਿ—ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ। ਮਥਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਅਗਨੀ ‘ਪਵਮਾਨ’ ਅਤੇ ਵਿਦਯੁਤ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਅਗਨੀ ‘ਪਾਵਕ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 3

शुचिः सौरस्तु विज्ञेयः स्वाहापुत्रास्तु ते त्रयः / निर्मथ्यः पवमानस्तु शुचिः सौरस्तु यः स्मृतः

‘ਸ਼ੁਚਿ’ ਨੂੰ ਸੌਰ (ਸੂਰਜ-ਸੰਬੰਧੀ) ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਤਿੰਨੇ ਸ੍ਵਾਹਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ। ਮਥਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ‘ਪਵਮਾਨ’ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ‘ਸ਼ੁਚਿ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਉਹ ਸੌਰ ਹੈ।

Verse 4

अब्योनिर्वैद्युतश्चैव तेषां स्थानानि तानि वै / पवमानात्मजश्चैव कव्यवाहन उच्यते

ਅਬ੍ਯੋਨੀ ਅਤੇ ਵੈਦ੍ਯੁਤ—ਇਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸਥਾਨ ਹਨ; ਅਤੇ ਪਵਮਾਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ‘ਕਵ੍ਯਵਾਹਨ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 5

पावकिः सहरक्षस्तु हव्यवाहः शुचेः सुतः / देवानां हव्यवाहो ऽग्निः पितॄणां कव्यवाहनः

ਪਾਵਕੀ, ਸਹ-ਰਕ੍ਸ਼ਸ ਅਤੇ ਹਵ੍ਯਵਾਹ—ਇਹ ਸ਼ੁਚੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਅਗਨੀ ‘ਹਵ੍ਯਵਾਹ’ ਹੈ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ‘ਕਵ੍ਯਵਾਹਨ’।

Verse 6

सह रक्षो ऽसुराणां तु त्रयाणां तु त्रयो ऽग्नयः / एतेषां पुत्रपौत्रास्तु चत्वारिंशन्न वैव तु

ਰਕ੍ਸ਼ਸਾਂ ਅਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਸਮੇਤ ਉਹ ਤਿੰਨਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਅਗਨੀ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ-ਪੌਤਰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਚਾਲੀ ਹਨ।

Verse 7

वक्ष्यामि नामभिस्तेषां प्रविभागं पृथक्पृथक् / विश्रुप्तो लौकिको ऽग्निस्तु प्रथमो ब्रह्मणः सुतः

ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਨੂੰ ਨਾਮਾਂ ਸਮੇਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੱਸਾਂਗਾ। ‘ਵਿਸ਼ਰੁਪਤ’ ਨਾਮ ਵਾਲਾ ਲੋਕਿਕ ਅਗਨੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ।

Verse 8

ब्रह्मो दत्ताग्निस त्पुत्रो भरतो नाम विश्रुतः / वैश्वानरः सुतस्तस्य वहन् हव्यं समाः शतम्

ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਦੱਤਾਗਨੀ ‘ਭਰਤ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ ਸੌ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਹਵ੍ਯ ਨੂੰ ਵਹਿੰਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 9

संभृतो ऽथर्वणा पूर्वमेधितिः पुष्करोदधौ / सोथर्वा लौकिको ऽग्निस्तु दर्पहाथर्वणः स्मृतः

ਅਥਰਵਣ ਰਿਸ਼ੀ ਪੂਰਵਮੇਧਿਤੀ ਨੇ ਪੁਸ਼ਕਰੋਦਧੌ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਦਾ ਸੰਭਾਰ ਕੀਤਾ। ਉਹੀ ਅਥਰਵਾ ਲੋਕਿਕ ਅੱਗ ਹੈ, ਜੋ ‘ਦਰਪਹਾ’ ਅਥਰਵਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 10

अथर्वा तु भृगुर्जज्ञे ह्यग्निराथर्वणः स्मृतः / तस्मात्स लौकिको ऽग्निस्तु दध्यङ्ङाथर्वणो मतः

ਅਥਰਵਾ ਤੋਂ ਭ੍ਰਿਗੂ ਜਨਮਿਆ; ਉਹੀ ‘ਆਥਰਵਣ ਅੱਗ’ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਲੋਕਿਕ ਅੱਗ ‘ਦਧ੍ਯੰਗ’ ਆਥਰਵਣ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 11

आथर्वः पवमानस्तु निर्मथ्यः कविभिः स्मृतः / स ज्ञेयो गार्हपत्यो ऽग्निस्तस्य पुत्रद्वयं स्मृतम्

ਆਥਰਵ ਪਵਮਾਨ ਨੂੰ ਕਵੀਆਂ ਨੇ ‘ਨਿਰਮਥ੍ਯ’—ਮਥਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ—ਕਿਹਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਗਾਰ੍ਹਪਤ੍ਯ ਅੱਗ ਜਾਣੀਏ; ਉਸ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ।

Verse 12

शंस्यस्त्वाह वनीयो ऽग्नेः स्मृतो यो हव्यवाहनः / द्वितीयस्तु सुतः प्रोक्तः शुको ऽग्निर्यः प्रणीयते

ਸ਼ੰਸ੍ਯ ਅੱਗ ਦਾ ‘ਵਨੀਯ’ ਰੂਪ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਹਵ੍ਯਵਾਹਨ ਹੈ। ਦੂਜਾ ਪੁੱਤਰ ‘ਸ਼ੁਕ’ ਅੱਗ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਣੀਤ ਕਰਕੇ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 13

तथा सव्यापसव्यौ च शंस्यस्याग्नेः सुतावुभौ / शंस्यस्तु षोडश नदीश्चकमे हव्यवाहनः

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੰਸ੍ਯ ਅੱਗ ਦੇ ‘ਸਵ੍ਯ’ ਅਤੇ ‘ਅਪਸਵ੍ਯ’ ਨਾਮ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਹਨ। ਅਤੇ ਹਵ੍ਯਵਾਹਨ ਸ਼ੰਸ੍ਯ ਨੇ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਨਦੀਆਂ ਨੂੰ ਵਰਿਆ।

Verse 14

यो सावाहवनीयो ऽग्निरभिमानी द्विजैः स्मृतः / कावेरीं कृष्णवेणां च नर्मदां यमुनां तथा

ਜਿਸ ਨੂੰ ਦ੍ਵਿਜ ‘ਆਹਵਨੀਯ ਅਗਨੀ’ ਦਾ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ (ਅਭਿਮਾਨੀ) ਦੇਵ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਕਾਵੇਰੀ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਵੇਣਾ, ਨਰਮਦਾ ਅਤੇ ਯਮੁਨਾ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।

Verse 15

गोदावरीं वितस्तां च चन्द्रभागामिरावतीम् / विपाशां कौशिकीञ्चैव शतद्रूं सरयूं तथा

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਗੋਦਾਵਰੀ, ਵਿਤਸਤਾ, ਚੰਦਰਭਾਗਾ, ਇਰਾਵਤੀ, ਵਿਪਾਸ਼ਾ, ਕੌਸ਼ਿਕੀ, ਸ਼ਤਦ੍ਰੂ ਅਤੇ ਸਰਯੂ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।

Verse 16

सीतां सरस्वतीं चैव ह्रादिनीं पावनीन्तथा / तासु षोडशधामानं प्रविभज्य पृथक्पृथक्

ਅਤੇ ਸੀਤਾ, ਸਰਸਵਤੀ, ਹ੍ਰਾਦਿਨੀ ਤੇ ਪਾਵਨੀ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਧਾਮਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰ ਕੇ ਵਿਭਾਜਿਤ ਕੀਤਾ।

Verse 17

आत्मानं व्यदधात्तासु धिष्णीष्वथ बभूव सः / कृत्तिकाचारिणी धिष्णी जज्ञिरे ताश्च धिष्णयः

ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਧਿਸ਼ਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਸਰੂਪ ਟਿਕਾਇਆ ਅਤੇ ਉਹੀ ਉਥੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ; ਕ੍ਰਿਤਿਕਾ-ਚਾਰিণੀ ਧਿਸ਼ਣੀ ਤੋਂ ਉਹ ਧਿਸ਼ਣੀਆਂ ਜਨਮੀਆਂ।

Verse 18

धिष्णीषु जज्ञिरे यस्माद् धिष्णयस्तेन कीर्त्तिताः / इत्येते वै नदीपुत्रा धिष्णीष्वेवं विजज्ञिरे

ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਧਿਸ਼ਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਧਿਸ਼ਣਯ’ ਕਹੇ ਗਏ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਨਦੀ-ਪੁੱਤਰ ਧਿਸ਼ਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ।

Verse 19

तेषां विहरणीया ये उपस्थेयाश्च ये ऽग्नयः / ताञ्शृणुध्वं समासेन कीर्त्यमानान्यथातथम्

ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਅਗਨੀ ਵਿਹਰਨਯੋਗ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਉਪਾਸਯ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਯਥਾਵਤ ਕੀਰਤਨ ਸੁਣੋ।

Verse 20

विभुः प्रवाहणो ग्नीध्रस्तत्रस्था धिष्णयो ऽपरे / विधीयन्ते यथास्थानं सूत्याहे सवने क्रमात्

ਵਿਭੁ, ਪ੍ਰਵਾਹਣ, ਗਨੀਧ੍ਰ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਸਥਿਤ ਹੋਰ ਧਿਸ਼ਣ੍ਯ—ਸੂਤਿਆਹ ਦੇ ਸਵਨ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 21

अनुद्देश्य निवास्यानामग्नीनां शृणुत क्रमम् / सम्राडग्नि कृशानुर्यो द्वितीयोंऽतरवेदिकः

ਹੁਣ ਅਨੁੱਦੇਸ਼੍ਯ-ਨਿਵਾਸ੍ਯ ਅਗਨੀਆਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਸੁਣੋ—ਸਮ੍ਰਾਟ ਅਗਨੀ ‘ਕ੍ਰਿਸ਼ਾਨੁ’ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੂਜਾ ‘ਅੰਤਰਵੇਦਿਕ’ ਹੈ।

Verse 22

सम्राडग्नमुखानष्टौ उपतिष्ठन्ति तान् द्विजान् / परिषत्पवमानस्तु द्वितीय सो ऽनुदिश्यते

ਸਮ੍ਰਾਟ ਅਗਨੀ ਦੇ ਮੁਖ ਤੇ ਅੱਠ ਅਗਨੀ ਉਹਨਾਂ ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਉਪਸਥਿਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ‘ਪਰਿਸ਼ਤ੍ਪਵਮਾਨ’ ਦੂਜਾ ਅਨੁਦਿਸ਼੍ਯ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 23

प्रतल्कान्यो नभोनाम चत्वरेसौ विभाव्यते / हव्यस्ततो ह्यसंमृष्टः शामित्रे ऽग्नौ विभाव्यते

‘ਪ੍ਰਤਲ੍ਕਾਨ੍ਯ’ ਨਾਮ ਦਾ ‘ਨਭੋ’ ਇਸ ਚਤ੍ਵਰ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ‘ਹਵ੍ਯ’ ਨਾਮ ਦਾ ਅਸੰਮ੍ਰਿਸ਼ਟ ਅਗਨੀ ਸ਼ਾਮਿਤ੍ਰ ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 24

ऋतुधामा च सुज्योतिरौदुंबर्यः प्रकीर्त्यते / विश्वव्यचाः समुद्रो ऽग्निर्ब्रह्मस्थाने स कीर्त्यते

ਉਸ ਨੂੰ ‘ਰਿਤੁਧਾਮਾ’ ਅਤੇ ‘ਸੁਜ੍ਯੋਤੀ-ਔਦੁੰਬਰ੍ਯ’ ਆਖ ਕੇ ਪ੍ਰਕੀਰਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ‘ਵਿਸ਼ਵਵ੍ਯਚਾ’ ਨਾਮ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ-ਸਰੂਪ ਅਗਨਿ ਬ੍ਰਹਮਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਕੀਰਤਿਤ ਹੈ।

Verse 25

ब्रह्मज्योतिर्वसुर्धामा ब्रह्मस्थाने स उच्यते / अचौकपादुपस्थो यः स वै शालासुखीयकः

ਬ੍ਰਹਮਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਬ੍ਰਹਮਜ੍ਯੋਤੀ’ ਅਤੇ ‘ਵਸੁਰ੍ਧਾਮਾ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਚੌਕ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ‘ਸ਼ਾਲਾਸੁਖੀਯਕ’ ਹੈ।

Verse 26

अनुहेश्यो ह्यहिर्बुध्न्यो सो ऽग्रिर्गृहपतिः स्मृतः / शंस्यस्यैते सुताः सर्वे उपस्थेया द्विजैः स्मृताः

‘ਅਨੁਹੇਸ਼੍ਯ’ ਅਤੇ ‘ਅਹਿਰ੍ਬੁਧ੍ਨ੍ਯ’—ਇਹ ਅਗਨਿ ‘ਗ੍ਰਿਹਪਤੀ’ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ‘ਸ਼ੰਸ੍ਯ’ ਦੇ ਇਹ ਸਾਰੇ ਪੁੱਤਰ ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਵੱਲੋਂ ਉਪਾਸ੍ਯ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 27

ततो विहरणीयांश्च वक्ष्याम्यष्टौ च तत्सुतान् / विभुः प्रवाहणो ऽग्नीध्रस्तेषां धिष्ण्यस्तथा परे

ਫਿਰ ਮੈਂ ‘ਵਿਹਰਣੀਯ’ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅੱਠ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਵਿਭੂ’, ‘ਪ੍ਰਵਾਹਣ’ ਅਤੇ ‘ਅਗਨੀਧ੍ਰ’ ਹਨ; ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਧਿਸ਼੍ਣ੍ਯ (ਆਸਨ/ਥਾਂ) ਹਨ।

Verse 28

विधीयन्ते यथास्थानं सौत्ये ऽह्नि सवने क्रमात् / होत्रीयस्तु स्मृते ह्यग्निर्वह्निर्यो हव्यवाहनः

ਸੌਤ੍ਯ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਸਵਨ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਯਥਾਸਥਾਨ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੋਤ੍ਰੀਯ ਅਗਨਿ ਉਹੀ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ ਜੋ ‘ਵਹ੍ਨਿ’—ਹਵ੍ਯਵਾਹਨ ਹੈ।

Verse 29

प्रशान्तो ऽग्निः प्रचेतास्तु द्वितीयश्चात्र नामकः / ततो ऽग्निर्वैश्वदेवस्तु ब्राह्मणाच्छंसिरुच्यते

ਇੱਥੇ ਦੂਜਾ ਅਗਨਿ ‘ਪ੍ਰਚੇਤਾਃ’ ਨਾਮ ਨਾਲ, ਅਤੇ ‘ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ‘ਵੈਸ਼੍ਵਦੇਵ’ ਅਗਨਿ ਨੂੰ ‘ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਚ੍ਛੰਸੀ’ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 30

उशिगग्निः कविर्यस्तु पोतो ऽग्निः स विभाव्यते / आवारिरग्निर्वाभारिर्वैष्ठीयः स विभाव्यते

‘ਉਸ਼ਿਗ’ ਅਗਨਿ ‘ਕਵੀ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਪੋਤ’ ਨਾਮ ਦਾ ਅਗਨਿ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ‘ਆਵਾਰੀ’ ਅਤੇ ‘ਆਭਾਰੀ’ ਅਗਨਿ ਨੂੰ ‘ਵੈਸ਼੍ਠੀਯ’ ਵੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 31

अवस्फूर्जो विवस्वांस्तु आस्थांश्चैव स उच्यते / अष्टमः सुध्युरग्निर्योमार्जालीयः स उच्यन्ते

‘ਅਵਸ੍ਫੂਰ੍ਜ’ ਅਗਨਿ ਨੂੰ ‘ਵਿਵਸ੍ਵਾਨ’ ਅਤੇ ‘ਆਸ੍ਥਾਂਸ਼੍ਚ’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਠਵਾਂ ਅਗਨਿ ‘ਸੁਧ੍ਯੁ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਅਤੇ ‘ਯੋਮਾਰ੍ਜਾਲੀਯ’ ਵੀ ਕਹਲਾਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 32

धिष्ण्यावाहरणा ह्येते सौत्येह्नीज्यन्त वै द्विजैः / अपां योनिः स्मृतो ऽसौ स ह्यप्सुनामा विभाव्यते

ਇਹ ‘ਧਿਸ਼੍ਣ੍ਯਾਵਾਹਰਣ’ ਅਗਨਿ ਸੌਤ੍ਯ ਦਿਨ ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ‘ਅਪਾਂ ਯੋਨਿ’ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਅਪ੍ਸੁਨਾਮਾ’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 33

ततो यः पावको नाम्ना अब्जो यो गर्भ उच्यते / अग्निः सो ऽवभृथे ज्ञेयो वरुणेन सहेज्यते

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ‘ਪਾਵਕ’ ਨਾਮ ਦਾ ਅਗਨਿ ‘ਅਬ੍ਜ-ਗਰ੍ਭ’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ‘ਅਵਭ੍ਰਿਥ’ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਜਾਣਨਯੋਗ ਹੈ ਅਤੇ ਵਰੁਣ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 34

त्दृच्छयस्तत्सुतो ह्यग्निर्जठरे यो नृणां पचन् / मृत्युमाञ् जाठरस्याग्नेर्विद्वानाग्निः सुतः स्मृतः

ਅਚਾਨਕ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਉਹੀ ਅਗਨੀ ਹੈ ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਜਠਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਅੰਨ ਪਚਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਜਾਠਰਾਗਨੀ ਨੂੰ ‘ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁਮਾਨ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਵਿਦ੍ਵਾਨ-ਅਗਨੀ’ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 35

परस्परोत्थितः सो ऽग्निर्भूतानीह विनिर्दहेत् / पुत्रस्त्वग्नेर्मन्युमतो घोरः संवर्तकः स्मृतः

ਪਰਸਪਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਉਹ ਅਗਨੀ ਇੱਥੇ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰੋਧਵਾਨ ਅਗਨੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ‘ਸੰਵਰਤਕ’ ਬਹੁਤ ਭਿਆਨਕ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 36

पिबन्नवः स वसति समुद्रे वडवामुखः / समुद्रवासिनः पुत्रः साहरक्षो विभाव्यते

ਉਹ ਵਡਵਾਮੁਖ ਅਗਨੀ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਪੀਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਮੁੰਦਰ-ਵਾਸੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ‘ਸਾਹਰਕਸ਼’ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 37

सहरक्षसुतः क्षामो गृहाणां दहते नृणाम् / क्रव्यादग्निः सुतस्तस्य पुरुषानत्ति यो मृतान्

ਸਾਹਰਕਸ਼ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ‘ਖ਼ਸ਼ਾਮ’ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਘਰ ਸਾੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ‘ਕ੍ਰਵ੍ਯਾਦ-ਅਗਨੀ’ ਹੈ, ਜੋ ਮਰੇ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਮਾਸ ਖਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 38

इत्येते पावकस्याग्नेः पुत्रा एव प्रकीर्त्तिताः / ततः शुचिस्तु वै सौरो गन्धर्वैरायुराहुतः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਵਕ ਅਗਨੀ ਦੇ ਇਹੀ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਕੀਰਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੂਰਜ-ਸੰਬੰਧੀ ‘ਸ਼ੁਚਿ’ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਗੰਧਰਵਾਂ ਨੇ ‘ਆਯੁ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਆਹਵਾਨ ਕੀਤਾ।

Verse 39

मथितो यस्त्वरण्यां च सो ऽग्निरग्निं समिन्धति / आयुर्नाम्ना तु भगवानसौ यस्तु प्रणीयते

ਜੋ ਅਗਨੀ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਮਥਨ ਕਰਕੇ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅੱਗੇ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਉਹ ਭਗਵਾਨ ‘ਆਯੁ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।

Verse 40

आयुषो महिषः पुत्रः सहसो नाम तत्सुतः / पाकयज्ञेष्वभीमानी सोग्निस्तु सहसः स्मृतः

ਆਯੁ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮਹਿਸ਼ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ‘ਸਹਸ’ ਨਾਮ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਪਾਕ-ਯਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ-ਅਭਿਮਾਨੀ ਜੋ ਅਗਨੀ ਹੈ, ਉਹ ‘ਸਹਸ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 41

पुत्रश्च सहसस्याग्नेरद्भुतः स महायशाः / विविधिश्चाद्भुतस्यापि पुत्रो ऽग्नेस्तुमाहान्स्मृतः

‘ਸਹਸ’ ਨਾਮਕ ਅਗਨੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ‘ਅਦਭੁਤ’ ਹੈ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਯਸ਼ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਅਤੇ ‘ਅਦਭੁਤ’ ਦਾ ਵੀ ਪੁੱਤਰ ‘ਵਿਵਿਧਿ’ ਹੈ, ਜੋ ਅਗਨੀ ਦਾ ਮਹਾਨ ਪੁੱਤਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 42

प्रायश्चित्तेष्वभीमानी हुतं भुङ्क्ते हविः सदा / विविधेस्तु सुतो ह्यर्क्क स्तस्य चाग्नेः सुता इमे

ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ-ਅਭਿਮਾਨੀ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਸਦਾ ਅਰਪਿਤ ਹਵਿ ਦਾ ਭੋਗ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ‘ਵਿਵਿਧਿ’ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ‘ਅਰਕ’ ਹੈ; ਉਸ ਅਗਨੀ ਦੇ ਇਹ ਪੁੱਤਰ ਹਨ।

Verse 43

अनीकवान् वाजसृक् च रक्षोहा चष्टिकृत्तथा / सुरभिर्वसुरन्नादो प्रविष्टो यः स रुकमराट्

ਅਨੀਕਵਾਨ, ਵਾਜਸ੍ਰੁਕ, ਰਕ੍ਸ਼ੋਹਾ ਅਤੇ ਚਸ਼ਟਿਕ੍ਰਿਤ; ਅਤੇ ਸੁਰਭਿ, ਵਸੁਰ, ਅੰਨਾਦ—ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਟ ਹੈ, ਉਹ ‘ਰੁਕਮਰਾਟ’ ਕਹਲਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 44

शुचेरग्नेः प्रजा ह्येषा वह्नयश्च चतुर्द्दश / इत्येते चाग्नयः प्रोक्ताः प्रणीयन्तेध्वरेषु वै

ਸ਼ੁਚਿ ਅਗਨੀ ਦੀ ਇਹ ਪ੍ਰਜਾ ਹੈ ਅਤੇ ਚੌਦਾਂ ਵਹਨੀ ਹਨ; ਇਹ ਅਗਨੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਯੱਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 45

आदिसर्गे व्यतीता वै यामैः सह सुरोत्तमैः / स्वायंभुवे ऽन्तरे पूर्वमग्नयस्तेभिमानिनः

ਆਦਿ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਯਾਮਾਂ ਸਮੇਤ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾ ਗਏ; ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨਵੰਤਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਅਗਨੀ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਨ ਦੇ ਅਭਿਮਾਨੀ ਸਨ।

Verse 46

एते विहरणीयेषु चेतनाचेतनेषु वै / स्थानाभिमानिनो लोके प्रागासन्हव्यवाहनाः

ਚੇਤਨ ਤੇ ਅਚੇਤਨ, ਚਰ ਤੇ ਅਚਰ—ਸਭ ਵਿਹਾਰਯੋਗ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਰਹੇ; ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਹਵ੍ਯਵਾਹਨ ਅਗਨੀ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸਥਾਨ ਦੇ ਅਭਿਮਾਨੀ ਸਨ।

Verse 47

काम्यनै मित्तिका यज्ञेष्वेते कर्मस्ववस्थिताः / पूर्वमन्वतंरे ऽतीताः शुकैर्यागैश्च तैः सह

ਕਾਮ੍ਯ ਅਤੇ ਨੈਮਿੱਤਿਕ ਯੱਗਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਰਹੇ; ਪੂਰਵ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸ਼ੁੱਧ ਯਾਗਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਬੀਤ ਗਏ।

Verse 48

देवैर्महात्मभिः पुण्यैः प्रथमस्यान्तरे मनोः / इत्येतानि मजोक्तानि स्थानानि स्थानिनश्च ह

ਪਹਿਲੇ ਮਨੂ ਦੇ ਅੰਤਰ ਵਿੱਚ ਪੁੰਨ੍ਯ ਮਹਾਤਮਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੁਆਰਾ—ਇਹ ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ—ਇਉਂ ਮੈਂ ਕਿਹਾ ਹੈ।

Verse 49

तैरेव तु प्रसंख्यातमतीतानागतेष्विह / सन्वन्तरेषु सर्वेषु लक्षणं जातवेदसाम्

ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਇੱਥੇ ਭੂਤ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਸਭ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਤਵੇਦਸ (ਅਗਨੀਆਂ) ਦੇ ਲੱਛਣ ਗਿਣੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 50

सर्वे तपस्विनो ह्येते सर्वे ब्रह्मभृतस्तथा / प्रजानां पतयः सर्वे ज्योतिष्मन्तश्च ते स्मृताः

ਇਹ ਸਭ ਤਪਸਵੀ ਹਨ, ਸਭ ਬ੍ਰਹਮ-ਧਾਰੀ ਹਨ; ਇਹ ਸਭ ਪ੍ਰਜਾ ਦੇ ਪਤੀ (ਅਧਿਪਤੀ) ਹਨ ਅਤੇ ਤੇਜਸਵੀ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 51

स्वारोचिषादिषु ज्ञेयाः सावर्ण्यं तेषु सप्तसु / मन्वन्तरेषु सर्वेषु नामरूपप्रयोजनैः

ਸਵਾਰੋਚਿਸ ਆਦਿ ਉਹਨਾਂ ਸੱਤ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਨਾਮ-ਰੂਪ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਸਾਵਰਣ੍ਯ’ ਵਜੋਂ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 52

वर्त्तन्ते वर्त्तमानैश्च यामैदेवैः सहाग्नयः / अनागतैः सुरैः सार्द्धं वर्त्स्यन्ते ऽनागताग्नयः

ਵਰਤਮਾਨ ਯਾਮ-ਦੇਵਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਅਗਨੀਆਂ ਹੁਣ ਕਾਰਜ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ; ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸੁਰਾਂ ਨਾਲ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਅਗਨੀਆਂ ਕਾਰਜ ਕਰਨਗੀਆਂ।

Verse 53

इत्येष निचयो ऽग्नीनामनुक्रान्तो यथाक्रमम् / विस्तरेणानुपुर्व्या च पितॄणां वक्ष्यते पुनः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਗਨੀਆਂ ਦਾ ਇਹ ਸਮੂਹ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ; ਹੁਣ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਵੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਅਤੇ ਲੜੀਵਾਰ ਫਿਰ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ।