Adhyaya 11
भृगुवंश-प्रसववर्णनम् (Genealogical Emanations in the Bhṛgu Line)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਦੇ ਪੁਰਾਣਿਕ ਕਥਨ-ਫਰੇਮ ਅੰਦਰ ਭ੍ਰਿਗੁ-ਸੰਬੰਧਿਤ ਵੰਸ਼ ਅਤੇ ਸਹਾਇਕ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀਆਂ ਦੀ ਸੰਖੇਪ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਧਾਤ੍ਰ ਅਤੇ ਵਿਧਾਤ੍ਰ ਨੂੰ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਫਲ ਵੰਡਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਮਨਵੰਤਰ-ਕ੍ਰਮ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦਿਵ੍ਯ ਕਾਰਜਕਰਤਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੁਲ-ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਜ੍ਯੇਸ਼ਠ ਭੈਣ ਸ਼੍ਰੀ (ਲਕਸ਼ਮੀ) ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਨਾਰਾਇਣ ਨਾਲ ਸੰਯੋਗ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਲ, ਉਨਮਾਦ ਆਦਿ ਵਿਅਕਤ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਅੱਗੇ ਮਾਨਸ ਸੰਤਾਨਾਂ ਨੂੰ ਆਕਾਸ਼ਗਾਮੀ ਅਤੇ ਦੇਵ-ਵਿਮਾਨਾਂ ਦੇ ਵਾਹਕ ਵਜੋਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਆਯਤੀ-ਨਿਯਤੀ ਦੀ ਜੋੜੀ, ਤਪਸਵੀ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਕੰਡ, ਅਤੇ ਇਸੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਸਥਾਨ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵੇਦਸ਼ਿਰ, ਮਾਰਕੰਡੇਯ-ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੁਨੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮ, ਪੁੰਡਰੀਕ ਤੋਂ ਦ੍ਯੁਤਿਮਾਨ ਤੱਕ ਦੀ ਸ਼ਾਖਾ, ਮਰੀਚੀ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸੰਭੂਤੀ, ਸਰਸਵਤੀ ਨਾਲ ਪੂਣਮਾਸ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵਿਰਜ ਤੇ ਪਰਵਸ਼—ਇਹ ਵੰਸ਼-ਵਿਸਤਾਰ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਮਾ ਨੂੰ ਧਰਮਨਿਸ਼ਠ ਲੋਕਪਾਲ ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਦਿਸ਼ਾ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਕਹਿ ਕੇ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਪਦਾਂ ਅਤੇ ਕਾਲਚੱਕਰ ਦੀ ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡੀ ਸੂਚੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे महादेवविभूतिवर्णनं ना दशामो ऽध्योयः सूत उवाच भृगोः ख्यातिर्विजज्ञे वै ईश्वरौ सुखदुःखयोः / शुभाशुभप्रदातारौ सर्वप्राणभृतामिह
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਵਾਯੁ-ਪ੍ਰੋਕਤ ਪੂਰਵਭਾਗ ਦੇ ਦੂਜੇ ਅਨੁਸ਼ੰਗਪਾਦ ਵਿੱਚ ‘ਮਹਾਦੇਵ-ਵਿਭੂਤੀ-ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਦਸਵਾਂ ਅਧਿਆਇ। ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਭ੍ਰਿਗੂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਖ੍ਯਾਤੀ ਨੇ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਦੇ ਦੋ ਈਸ਼ਵਰਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਿਆ, ਜੋ ਇੱਥੇ ਸਭ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹਨ।
Verse 2
देवौ धातृविधातारौ मन्वन्तरविचारिणौ / तयार्ज्येष्ठा तु भगिनी देवी श्रीर्लोकभाविनी
ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਦੇਵ ਧਾਤਾ ਅਤੇ ਵਿਧਾਤਾ ਹਨ, ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੇਠੀ ਭੈਣ ਦੇਵੀ ਸ਼੍ਰੀ ਹੈ, ਜੋ ਲੋਕ-ਮੰਗਲ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ।
Verse 3
सा तु नारायणं देवं पति मासद्य शोभना / नारायणात्मजौ तस्यां बलोन्मादौव्यजायताम्
ਉਹ ਸ਼ੋਭਨਾ ਨਾਰਾਇਣ ਦੇਵ ਨੂੰ ਪਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ; ਉਸ ਦੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਬਲ ਅਤੇ ਉਨਮਾਦ ਜਨਮੇ।
Verse 4
बलस्य तेजः पुत्रस्तु उन्मादस्य तु संशयः / तस्यान्ये मानसाः पुत्रा आसन् व्योमविचारिणः
ਬਲ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਤੇਜ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨਮਾਦ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੰਸ਼ਯ; ਉਸ ਦੇ ਹੋਰ ਮਾਨਸ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਸਨ ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦੇ ਸਨ।
Verse 5
ये वहन्ति विमानानि देवानां पुण्यकर्मणाम् / मेरुकल्पे स्मृते भार्ये विधातुर्धातुरेव च
ਜੋ ਪੁੰਨ ਕਰਮ ਵਾਲੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਵਿਮਾਨ ਢੋਦੇ ਹਨ; ਮੇਰੂਕਲਪ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵਿਧਾਤਾ ਅਤੇ ਧਾਤਾ ਦੀ ‘ਸਮ੍ਰਿਤੀ’ ਨਾਮਕ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 6
आयतिर्नियतिश्चैव तयोः पुत्रौ दृढव्रतौ / प्राणश्चैव मृकण्डश्च ब्रह्मकोशौ सनातनौ
ਆਯਤੀ ਅਤੇ ਨਿਯਤੀ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਵਰਤ ਵਾਲੇ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਕੰਡ ਸਨ; ਉਹ ਸਨਾਤਨ ਬ੍ਰਹਮਕੋਸ਼ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 7
मनस्विन्यां मृकण्डस्य मार्कण्डेयो बभूव ह / सुतो वेदशिरास्तस्य धूम्रपत्न्यामजायत
ਮ੍ਰਿਕੰਡ ਦੀ ਮਨਸਵਿਨੀ ਪਤਨੀ ਤੋਂ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਧੂਮ੍ਰਾ ਪਤਨੀ ਤੋਂ ਵੇਦਸ਼ਿਰਾ ਨਾਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮਿਆ।
Verse 8
पीवर्यां वेदशिरसः पुत्रा वशकराः स्मृताः / मार्कण्डेयाः समाख्याता ऋषयो वेदपारगाः
ਪੀਵਰੀ ਵਿੱਚ ਵੇਦਸ਼ਿਰਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ‘ਵਸ਼ਕਰ’ ਕਹੇ ਗਏ; ਉਹ ‘ਮਾਰਕੰਡੇਯ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਵੇਦ-ਪਾਰੰਗਤ ਰਿਸ਼ੀ ਸਨ।
Verse 9
प्राणस्य पुण्डरीकायां द्युतिमानात्मजो ऽभवत् / उन्नतश्चद्युतिमतः स्वनवातश्च तावुभौ
ਪ੍ਰਾਣ ਦੀ ਪਤਨੀ ਪੁੰਡਰੀਕਾ ਤੋਂ ‘ਦ੍ਯੁਤਿਮਾਨ’ ਨਾਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੋਇਆ; ਅਤੇ ਦ੍ਯੁਤਿਮਾਨ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ—ਉੱਨਤ ਤੇ ਸ੍ਵਨਵਾਤ—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਸਨ।
Verse 10
तयोः पुत्राश्च पौत्राश्च भार्गवाणां परस्परात् / स्वायंभुवेन्तरे ऽतीता मरीचेः शृणुत प्रजाः
ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਪੌਤਰੇ ਭਾਰਗਵਾਂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ; ਸ੍ਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਬੀਤ ਗਏ, ਹੇ ਪ੍ਰਜਾਜਨੋ, ਮਰੀਚੀ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਸੁਣੋ।
Verse 11
पत्नी मरीचेः संभूतिर्विजज्ञे ह्यात्मसंभंवम् / प्रजापतेः पूर्णमासं कन्याश्चेमा निबोधत
ਮਰੀਚੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੰਭੂਤੀ ਨੇ ਆਤਮਸੰਭਵ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੇ ‘ਪੂਰਨਮਾਸ’ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ; ਅਤੇ ਇਹ ਧੀਆਂ ਵੀ ਹਨ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣੋ।
Verse 12
कृषिर्वृष्टिस्त्विषा चैव तथा चोपचितिः शुभा / पूर्णमासः सरस्वत्यां पुत्रौ द्वावुदपादयत्
ਕ੍ਰਿਸ਼ੀ, ਵਰਿਸ਼ਟੀ, ਤ੍ਵਿਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਉਪਚਿਤੀ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ; ਪੂਰਨਮਾਸ ਨੇ ਸਰਸਵਤੀ ਵਿੱਚ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤੇ।
Verse 13
विरजं चैव धर्मिष्ठं पर्वशं चैव तावुभौ / विरजस्यात्मजो विद्वान् सुधामा नाम विश्रुतः
ਵਿਰਜ ਅਤੇ ਪਰਵਸ਼—ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਅਤਿ ਧਰਮਨਿਸ਼ਠ ਸਨ। ਵਿਰਜ ਦਾ ਵਿਦਵਾਨ ਪੁੱਤਰ ‘ਸੁਧਾਮਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ।
Verse 14
सुधामा स तु वैराजः प्राचीं दिशमुपा श्रितः / लोकपालः स धर्मात्मा गौरीपुत्रः प्रतापवान्
ਵੈਰਾਜ ਸੁਧਾਮਾ ਨੇ ਪੂਰਬ ਦਿਸ਼ਾ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲਿਆ। ਉਹ ਧਰਮਾਤਮਾ, ਪ੍ਰਤਾਪਵਾਨ ਅਤੇ ਗੌਰੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ—ਲੋਕਪਾਲ ਬਣਿਆ।
Verse 15
पर्वशः पर्वगणनां प्रविष्टः स महायशाः / पर्वशः पर्वशायां तु जनया मास वै सुतौ
ਮਹਾਯਸ਼ਸਵੀ ਪਰਵਸ਼ ਪਰਵਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਇਆ। ਅਤੇ ਪਰਵਸ਼ ਨੇ ਪਰਵਸ਼ਾ ਤੋਂ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਜਣੇ।
Verse 16
यजुर्धाम च धीमन्तं स्तंभकाश्यपमेव च / तयोर्गोत्रकरौ पुत्रौ जातौ संन्यासनिश्चितौ
ਯਜੁਰਧਾਮ ਨਾਮਕ ਧੀਮੰਤ ਅਤੇ ਸਤੰਭਕਾਸ਼੍ਯਪ—ਇਹ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਜੰਮੇ। ਦੋਵੇਂ ਗੋਤ੍ਰ-ਪ੍ਰਵਰਤਕ ਅਤੇ ਸੰਨਿਆਸ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚਯ ਵਾਲੇ ਸਨ।
Verse 17
स्मृतस्त्वं गिरसः पत्नी जज्ञे सा ह्यात्मसंभवान् / पुत्रो कन्याश्चतस्रश्च पुण्यास्ता लोकविश्रुताः
ਤੂੰ ‘ਗਿਰਸ’ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਆਤਮ-ਸੰਭਵਾ ਸੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਚਾਰ ਪੁੰਨ ਕਨਿਆਵਾਂ ਜੰਮੀਆਂ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ।
Verse 18
सिनीवाली कुहूश्चैव राका चानुमतिस्तथा / तथैव भरताग्निं च कीर्तिमन्तं च तावुभौ
ਸਿਨੀਵਾਲੀ, ਕੁਹੂ, ਰਾਕਾ ਅਤੇ ਅਨੁਮਤੀ—ਇਹ ਸਭ; ਅਤੇ ਭਰਤਾਗਨੀ ਤੇ ਕੀਰਤਿਮਾਨ—ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਵੀ (ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ)।
Verse 19
अग्नेः पुत्रं च पर्जन्यं सद्वती सुषुवे तथा / हिरण्यरोमा पर्जन्यो मारीच्यामुदपद्यत
ਸਦਵਤੀ ਨੇ ਅਗਨੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਪਰਜਨ੍ਯ ਨੂੰ ਵੀ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ; ਅਤੇ ਹਿਰਣ੍ਯਰੋਮਾ ਨਾਮਕ ਪਰਜਨ੍ਯ ਮਰੀਚੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ।
Verse 20
आभूतसंप्लवस्थायी लोकपालः स वै स्मृतः / यज्ञे कीर्त्तिमतश्चापि धेनुका वीतकल्मषौ
ਜੋ ਭੂਤ-ਸੰਪਲਵ (ਪ੍ਰਲਯ) ਤੱਕ ਅਟੱਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਲੋਕਪਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ ਕੀਰਤਿਮਾਨ ਦੇ (ਸੰਬੰਧ ਤੋਂ) ਧੇਨੁਕਾ ਤੇ ਵੀਤਕਲ੍ਮਸ਼—ਇਹ ਦੋਵੇਂ (ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ)।
Verse 21
चरिष्णुं धृतिमन्तं च उभावङ्गिरसां वरौ / तयोः पुत्राश्च पौत्राश्च अतीता वै सहस्रशः
ਚਰਿਸ਼੍ਣੁ ਅਤੇ ਧ੍ਰਿਤਿਮਾਨ—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਅੰਗਿਰਸਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਪੌਤਰੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।
Verse 22
अनसूया विजज्ञे वै पञ्चात्रेयानकल्मषान् / कन्यां चैव श्रुतिं नाम माता शङ्खपदस्य सा
ਅਨਸੂਯਾ ਨੇ ਪੰਜ ਆਤ੍ਰੇਯ, ਨਿਸ਼ਕਲ੍ਮਸ਼ (ਪੁੱਤਰ) ਜਣੇ; ਅਤੇ ‘ਸ਼੍ਰੁਤੀ’ ਨਾਮ ਦੀ ਇਕ ਧੀ ਵੀ—ਉਹ ਸ਼ੰਖਪਦ ਦੀ ਮਾਤਾ ਸੀ।
Verse 23
कर्दसस्य तु पत्नी सा पौलहस्य प्रजापतेः / सत्यनेत्रश्च हव्यश्च आपो मूर्त्तिः शनैश्चरः
ਕਰਦਸ ਦੀ ਉਹ ਪਤਨੀ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਪੌਲਹ ਦੀ ਸੀ। ਸਤ੍ਯਨੇਤ੍ਰ, ਹਵ੍ਯ, ਆਪਃ, ਮੂਰਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਨੈਸ਼ਚਰ—ਇਹ (ਉਸ ਤੋਂ) ਉਤਪੰਨ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 24
सोमश्च पञ्चमस्तेषामासीत्स्वायंभुवेन्तरे / यामदेवैस्सहातीताः पञ्चात्रेयाः प्रकीर्त्तिताः
ਸ੍ਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੰਜਵਾਂ ਸੋਮ ਸੀ। ਯਾਮਦੇਵਾਂ ਨਾਲ ਜੋ ਅਤੀਤ ਹੋਏ, ਉਹ ‘ਪੰਜ ਆਤ੍ਰੇਯ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 25
तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च आत्रेयाणां महात्मनाम् / स्वायंभुवे ऽन्तरे ऽतीताः शतशो ऽथ सहस्रशः
ਉਹ ਮਹਾਤਮਾ ਆਤ੍ਰੇਯਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਪੌਤਰ ਸ੍ਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਅਤੇ ਫਿਰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ (ਫੈਲ ਕੇ) ਅਤੀਤ ਹੋਏ।
Verse 26
प्रीत्यां पुलस्त्यभार्यायां दाना ग्निस्तत्सुतो ऽभवत् / पूर्वजन्मनि सो ऽगस्त्यः स्मृतः स्वायंभुवे ऽन्तरे
ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਦੀ ਪਤਨੀ ਪ੍ਰੀਤੀ ਤੋਂ ‘ਦਾਨਾਗ੍ਨਿ’ ਨਾਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੋਇਆ। ਸ੍ਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਪੂਰਵ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਅਗਸਤ੍ਯ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 27
मध्यमो देवबाहुश्च अत्रिनामा च ते त्रयः / स्वमा यवीयसी तेषां सद्वती नाम विश्रुता
ਉਹ ਤਿੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮੱਧਲਾ ਦੇਵਬਾਹੁ ਸੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਦਾ ਨਾਮ ਅਤ੍ਰਿ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਭੈਣ ‘ਸਦ੍ਵਤੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ।
Verse 28
पर्जन्यजननी शुभ्रा पत्नी चाग्नेः स्मृता शुभा / पौलस्त्यस्य च ब्रह्मर्षेः प्रीतिपुत्रस्य धीमतः
ਪਰਜਨ੍ਯ ਦੀ ਜਨਨੀ ਸ਼ੁਭ੍ਰਾ ਸ਼ੁਭ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ; ਉਹ ਅਗਨੀਦੇਵ ਦੀ ਪਤਨੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰੀਤਿਪੁੱਤਰ ਧੀਮਾਨ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀ ਪੌਲਸਤ੍ਯ ਦੀ ਵੀ ਪਤਨੀ ਸੀ।
Verse 29
दानाच्च सुषुवे पत्नी सुजङ्घी चं बहून्सुतान् / पौलस्त्या इति विख्याताः स्मृताः स्वायंभुवे ऽन्तरे
ਦਾਨਾ ਤੋਂ ਪਤਨੀ ਸੁਜੰਘੀ ਨੇ ਬਹੁਤ ਪੁੱਤਰ ਜਣੇ; ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ‘ਪੌਲਸਤ੍ਯ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੰਨੇ ਗਏ।
Verse 30
क्षमा तु सुषुवे पुत्रान्पुलस्त्यस्य प्रजापतेः / त्रेताग्निवर्चसः सर्वे येषां कीर्त्तिः प्रतिष्ठिता
ਖ਼ਮਾ ਨੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਜਣੇ; ਉਹ ਸਭ ਤ੍ਰੇਤਾਗਨੀ ਦੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਅਟੱਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ।
Verse 31
कर्दमश्चोर्वरीवांश्च सहिष्णुश्चेति ते त्रयः / ऋषिः कनकपीठश्च शुभा कन्या च पीवरी
ਕਰਦਮ, ਉਰਵਰੀਵਾਨ ਅਤੇ ਸਹਿਸ਼ਨੂ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਸਨ; ਅਤੇ ਕਨਕਪੀਠ ਨਾਮ ਦਾ ਰਿਸ਼ੀ, ਤੇ ਸ਼ੁਭਾ ਨਾਮ ਦੀ ਕੁੜੀ ਪੀਵਰੀ ਵੀ ਸੀ।
Verse 32
कर्दमस्य श्रुतिः पत्नी आत्रेय्यजनयत्स्वयम् / पुत्रं शङ्खपदं नाम कन्यां काम्यां तथैव च
ਕਰਦਮ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਨੇ ਆਤ੍ਰੇਯੀ ਤੋਂ ਆਪ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਜਣਿਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਸ਼ੰਖਪਦ ਸੀ; ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਮਿਆ ਨਾਮ ਦੀ ਇੱਕ ਧੀ ਵੀ।
Verse 33
स वै शङ्खपदः श्रीमांल्लोकपालः प्रजापतिः / दक्षिणस्यां दिशि रतः काम्या दत्ता प्रियव्रते
ਉਹੀ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਸ਼ੰਖਪਦ ਨਾਮ ਦਾ ਲੋਕਪਾਲ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਸੀ। ਉਹ ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਰਤ ਸੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ ਨੂੰ ਕਾਮ੍ਯਾ ਦੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।
Verse 34
काम्या प्रियव्रताल्लेभे स्वायंभुवसमान्सुतान् / दश कन्याद्वयं चैव यैः क्षत्रं सम्प्रवर्त्तितम्
ਕਾਮ੍ਯਾ ਨੇ ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ ਤੋਂ ਸ੍ਵਾਯੰਭੁਵ ਵਰਗੇ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ। ਦਸ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਦੋ ਧੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਖ਼ਸ਼ਤ੍ਰ ਵੰਸ਼ ਚੱਲਿਆ।
Verse 35
पुत्रं कनकपीठस्य सहिष्णुं नाम विश्रुतम् / यशोधरा विजज्ञे वै कामदेवं सुमध्यामा
ਕਨਕਪੀਠ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ‘ਸਹਿਸ਼ਣੁ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ। ਸੁਮੱਧਿਆਮਾ ਯਸ਼ੋਧਰਾ ਨੇ ਕਾਮਦੇਵ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ।
Verse 36
क्रतोः क्रतुसमान्पु त्रान् विजज्ञे संनतिः शुभान् / तेषां न भार्या पुत्रो वा सर्वे ते उर्द्धरेतसः
ਕ੍ਰਤੁ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੰਨਤੀ ਨੇ ਕ੍ਰਤੁ ਵਰਗੇ ਸ਼ੁਭ ਪੁੱਤਰ ਜਣੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਾ ਪਤਨੀ ਸੀ ਨਾ ਪੁੱਤਰ; ਉਹ ਸਭ ਊਰਧ੍ਵਰੇਤਸ (ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ) ਸਨ।
Verse 37
तानि षष्टिसहस्राणि वालखिल्या इति श्रुताः / अरुणस्याग्रतो यान्ति परिवार्य दिवाकरम्
ਉਹ ਸੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ‘ਵਾਲਖਿਲ੍ਯ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਉਹ ਅਰੁਣ ਦੇ ਅੱਗੇ ਅੱਗੇ ਚਲਦੇ ਹੋਏ ਦਿਵਾਕਰ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਸਾਥ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ।
Verse 38
आभूतसंप्लवात्सर्वेपतङ्गसहचारिणः / स्वसारौ तद्यवीयस्यौ पुण्या सत्यवती चते
ਮਹਾਪ੍ਰਲਯ ਵੇਲੇ ਉਹ ਸਭ ਪਤੰਗ ਦੇ ਸਹਚਰੀ ਕਹੇ ਗਏ; ਉਸ ਦੇ ਕਨਿੱਠ ਦੀਆਂ ਦੋ ਭੈਣਾਂ—ਪੁਣਿਆ ਅਤੇ ਸਤ੍ਯਵਤੀ।
Verse 39
पर्वशस्य स्नुवे ते वै पूर्णमास सुतस्य तु / ऊर्जायां तु वसिष्ठस्य वासिष्ठाः सप्त जज्ञिरे
ਉਹ ਪਰਵਸ਼ ਦੀਆਂ ਸਨੂਹਾਂ ਸਨ ਅਤੇ ਪੂਰਨਮਾਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵੀ; ਊਰਜਾ ਤੋਂ ਵਸਿਸ਼ਠ ਦੇ ਸੱਤ ਵਾਸਿਸ਼ਠ ਜਨਮੇ।
Verse 40
ज्यायसी च सुता तेषां पुण्डरीका सुमध्यमा / जननी सा द्युतिमतः प्राणस्य महिषी प्रियाः
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੇਠੀ ਧੀ ਸੁਮੱਧਯਮਾ ਪੁੰਡਰੀਕਾ ਸੀ; ਉਹੀ ਦ੍ਯੁਤਿਮਾਨ ਪ੍ਰਾਣ ਦੀ ਪ੍ਰਿਯ ਮਹਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਜਨਨੀ ਬਣੀ।
Verse 41
तस्यास्तु ये यवीयांसो वासिष्ठाः सप्त विश्रुताः / रक्षो गर्त्तोर्द्धबा हुश्च सवनः पवनश्च यः
ਉਸ ਦੇ ਕਨਿੱਠ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੱਤ ਵਾਸਿਸ਼ਠ—ਰਕ੍ਸ਼ੋ, ਗਰੱਤ, ਉਦ੍ਧਭਾ, ਹੁ, ਸਵਨ ਅਤੇ ਪਵਨ ਆਦਿ ਸਨ।
Verse 42
सुतपाः संकुरित्येते सर्वे सप्तर्षयः समृताः / रत्नो वराङ्ग्यजनयन्मार्कण्डेयी यशस्विनी
ਸੁਤਪਾ, ਸੰਕੁ ਆਦਿ ਇਹ ਸਭ ਸਪਤ੍ਰਿਸ਼ੀ ਮੰਨੇ ਗਏ; ਰਤਨ ਨੇ ਵਰਾਂਗੀ ਤੋਂ ਯਸ਼ਸਵਿਨੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯੀ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ।
Verse 43
प्रतीच्यां दिशि राजानं केतुमन्तं प्रजापतिम् / गोत्राणि नामभिस्तेषां वासिष्ठानां महात्मनाम्
ਪੱਛਮੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕੇਤੁਮਾਨ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਰਾਜਾ ਹੈ; ਉਹਨਾਂ ਵਾਸਿਸ਼ਠ ਮਹਾਤਮਿਆਂ ਦੇ ਗੋਤ੍ਰ ਨਾਮਾਂ ਸਮੇਤ ਉਚਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 44
स्वायंभुवे ऽन्तरेतीतान्यग्नेस्तु शृणुत प्रजाः / इत्येष ऋषिसर्गस्तु सानुबन्धः प्रकीर्त्तितः
ਹੇ ਪ੍ਰਜਾਜਨੋ, ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਅਗਨੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਜੋ ਪੂਰਵ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਬੀਤ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਸੁਣੋ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਰਿਸ਼ੀ-ਸਰਗ ਅਨੁਬੰਧ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਕੀਰਤਿਤ ਹੋਇਆ।
Frequently Asked Questions
A Bhṛgu-associated genealogical network is foregrounded, branching through Dhātṛ–Vidhātṛ and their relational field (including Śrī and Nārāyaṇa), then through abstractions and ṛṣi-descents (Āyati/Niyati → Prāṇa/Mṛkaṇḍa → Mārkaṇḍeya; plus Marīci → Pūṇamāsa → Viraja/Parvaśa), showing how multiple lines interlock.
Mārkaṇḍeya is explicitly placed as Mṛkaṇḍa’s son; Vedaśiras and the “Mārkaṇḍeya-named” ṛṣis are also mentioned, while Sudhāmā is identified as a dharmic lokapāla associated with the eastern direction.
It contributes to cosmology through genealogy: offices (lokapāla), directional assignment (east), Manvantara-awareness, and functional personifications (e.g., Bala, Unmāda, Tejas, Saṃśaya) encode how cosmic administration and moral causality are distributed across beings.