Adhyaya 10

Verse 1

इति श्री ब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे रुद्रप्रसववर्णनं नाम नवमो ऽध्यायः ऋषिरुवाच अस्मिन्कल्पे त्वया नोक्तः प्रादुर्भावो महात्मनः / महादेवस्य रुद्रस्य साधकैरृषिभिः सह

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਵਾਯੁ-ਪ੍ਰੋਕਤ ਪੂਰਵਭਾਗ ਦੇ ਦੂਜੇ ਅਨੁਸ਼ੰਗਪਾਦ ਵਿੱਚ ‘ਰੁਦ੍ਰ-ਪ੍ਰਸਵ-ਵਰਨਨ’ ਨਾਮ ਨੌਵਾਂ ਅਧਿਆਇ। ਰਿਸ਼ੀ ਬੋਲੇ— ਹੇ ਮਹਾਤਮਨ! ਇਸ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਸਾਧਕ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਸਮੇਤ ਮਹਾਦੇਵ ਰੁਦ੍ਰ ਦਾ ਜੋ ਪ੍ਰਾਦੁਰਭਾਵ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਤੁਸੀਂ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ।

Verse 2

सूत उवाच उत्पत्तिरादिसर्गस्य मया प्रोक्ता समासतः / विस्तरेण प्रवक्ष्यामि नामानि तनुभिः सह

ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਆਦਿ-ਸਰਗ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਮੈਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸੀ ਹੈ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਤਨੂਆਂ ਸਮੇਤ ਨਾਮ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗਾ।

Verse 3

पत्नीषु जनयामास महादेवः सुतान्बहून / कल्पेष्वन्येष्वतीतेषु ह्यस्मिन्कल्पे तु ताञ्शृणु

ਮਹਾਦੇਵ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੁੱਤਰ ਜਣੇ। ਪਿਛਲੇ ਹੋਰ ਕਲਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਐਸਾ ਹੋਇਆ; ਪਰ ਇਸ ਕਲਪ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁਣੋ।

Verse 4

कल्पादावात्मनस्तुल्यं सुतमध्यायत प्रभुः / प्रादुरा सीत्ततोङ्के ऽस्य कुमारो नीललोहितः

ਕਲਪ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਮਾਨ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ। ਤਦ ਉਸ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਨੀਲਲੋਹਿਤ ਨਾਮ ਦਾ ਕੁਮਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।

Verse 5

रुरोद सुस्वरं घोरं निर्दहन्निव तेजसा / दृष्ट्वा रुदन्तं सहसा कुमारं नीललोहितम्

ਉਹ ਮਿੱਠੀ ਪਰ ਘੋਰ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਰੋ ਪਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਤੇਜ ਨਾਲ ਸਾੜ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਨੀਲਲੋਹਿਤ ਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਰੋਂਦਾ ਵੇਖ ਕੇ (ਸਭ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਏ)।

Verse 6

किं रोदिषि कुमारेति ब्रह्मा तं प्रत्यभाषत / सो ऽब्रवीद्देहि मे नाम प्रथमं त्वं पितामह

ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਕਿਹਾ—“ਕੁਮਾਰ, ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਰੋਂਦਾ ਹੈਂ?” ਉਹ ਬੋਲਿਆ—“ਪਿਤਾਮਹ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਨੂੰ ਨਾਮ ਬਖ਼ਸ਼ੋ।”

Verse 7

रुद्रस्त्वं देव नामासि स इत्युक्तो ऽरुदत्पुनः / किं रोदिषि कुमारेति ब्रह्मा तं प्रत्यभाषत

ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਦੇਵ, ਤੇਰਾ ਨਾਮ ‘ਰੁਦ੍ਰ’ ਹੈ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਫਿਰ ਰੋ ਪਿਆ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ—“ਕੁਮਾਰ, ਕਿਉਂ ਰੋਂਦਾ ਹੈਂ?”

Verse 8

नाम देहि द्वितीयं मे इत्युवाच स्वयंभुवम् / भवस्त्वं देवनाम्नासि इत्युक्तः सो ऽरुदत्पुनः

ਉਸ ਨੇ ਸਵਯੰਭੂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—“ਮੈਨੂੰ ਦੂਜਾ ਨਾਮ ਦਿਓ।” ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਦੇਵ-ਨਾਮ ਨਾਲ ਤੂੰ ‘ਭਵ’ ਹੈਂ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਫਿਰ ਰੋ ਪਿਆ।

Verse 9

किं रोदिषीति तं ब्रह्मा रुदन्तं प्रत्युवाच ह / तृतीयं देहि मे नाम इत्युक्तः सो ऽब्रवीत्पुनः

ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਰੋਂਦੇ ਹੋਏ ਉਸਨੂੰ ਕਿਹਾ—“ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਰੋਂਦਾ ਹੈਂ?” ਉਹ ਫਿਰ ਬੋਲਿਆ—“ਮੈਨੂੰ ਤੀਜਾ ਨਾਮ ਦਿਓ।”

Verse 10

शर्वस्त्वं देव नाम्नासि इत्युक्तः सो ऽरुदत्पुनः / किं रोदिषीति तं ब्रह्मा रुदन्तं प्रत्युवाच ह

ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਦੇਵ, ਤੇਰਾ ਨਾਮ ‘ਸ਼ਰਵ’ ਹੈ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਫਿਰ ਰੋ ਪਿਆ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਰੋਂਦੇ ਹੋਏ ਪੁੱਛਿਆ—“ਕਿਉਂ ਰੋਂਦਾ ਹੈਂ?”

Verse 11

चतुर्थ देहि मे नाम इत्युक्तः सो ऽब्रवीत्पुनः / ईशानो देवनाम्नासि इत्युक्तः सो ऽरुदत्पुनः

“ਮੈਨੂੰ ਚੌਥਾ ਨਾਮ ਦਿਓ”—ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਫਿਰ ਬੋਲਿਆ। “ਤੂੰ ਦੇਵਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਈਸ਼ਾਨ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਹੈਂ”—ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਮੁੜ ਰੋ ਪਿਆ।

Verse 12

किं रोदिषीति तं ब्रह्मा रुदन्तं पुनरब्रवीत् / पञ्चमं नाम देहीति प्रत्युवाच स्वयंभुवम्

ਰੋਂਦੇ ਹੋਏ ਉਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਫਿਰ ਕਿਹਾ, “ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਰੋਂਦਾ ਹੈਂ?” ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਸਵਯੰਭੂ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਮੈਨੂੰ ਪੰਜਵਾਂ ਨਾਮ ਦਿਓ।”

Verse 13

पशूनां त्वं पतिर्देव इत्युक्तः सो ऽरुदत्पुनः / किं रोदिषीति तं ब्रह्मा रुदन्तं पुनरब्रवीत्

“ਹੇ ਦੇਵ, ਤੂੰ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦਾ ਪਤੀ (ਅਧਿਪਤੀ) ਹੈਂ”—ਇਹ ਕਹਿਣ ਤੇ ਉਹ ਮੁੜ ਰੋ ਪਿਆ। ਰੋਂਦੇ ਹੋਏ ਉਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਫਿਰ ਕਿਹਾ, “ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਰੋਂਦਾ ਹੈਂ?”

Verse 14

षष्ठं वै देहि मे नाम इत्युक्तः प्रत्युवाच तम् / भीमस्त्वं देव नाम्नासि इत्युक्तः सो ऽरुदत्पुनः

“ਮੈਨੂੰ ਛੇਵਾਂ ਨਾਮ ਦਿਓ”—ਇਹ ਕਹਿਣ ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ। “ਤੂੰ ਦੇਵਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਭੀਮ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਹੈਂ”—ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਮੁੜ ਰੋ ਪਿਆ।

Verse 15

किं रोदिषीति तं ब्रह्मा रुदन्तं पुनरब्रवीत् / सप्तमं देहि मे नाम इत्युक्तः प्रत्युवाच ह

ਰੋਂਦੇ ਹੋਏ ਉਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਫਿਰ ਕਿਹਾ, “ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਰੋਂਦਾ ਹੈਂ?” ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮੈਨੂੰ ਸੱਤਵਾਂ ਨਾਮ ਦਿਓ”—ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 16

उग्रस्त्वं देव नाम्नासि इत्युक्तः सो ऽरुदत्पुनः / तं रुदन्तं कुमारं तु मारोदीरिति सो ऽब्रवीत्

ਜਦੋਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ, “ਤੇਰਾ ਨਾਮ ਉਗ੍ਰ ਦੇਵ ਹੈ,” ਤਾਂ ਉਹ ਫਿਰ ਰੋ ਪਿਆ। ਰੋਂਦੇ ਉਸ ਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਮਾ ਰੋਦੀਃ, ਨਾ ਰੋ।”

Verse 17

सो ऽब्रवीदष्टमं नाम देहि मे त्वं विभो पुनः / त्वं महादेवनामासि इत्युक्तो विरराम ह

ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਹੇ ਵਿਭੋ, ਮੈਨੂੰ ਅੱਠਵਾਂ ਨਾਮ ਵੀ ਦਿਓ।” “ਤੇਰਾ ਨਾਮ ਮਹਾਦੇਵ ਹੈ” ਕਹੇ ਜਾਣ ਤੇ ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 18

लब्ध्वा नामानि चैतानि ब्रह्माणं नीललोहितः / प्रोवाच नाम्नामेतेषां स्थानानि प्रदिशेति ह

ਇਹ ਨਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਨੀਲਲੋਹਿਤ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—“ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਂਵਾਂ ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਨ-ਸਥਾਨ ਦੱਸੋ।”

Verse 19

ततो विसृष्टास्तनव एषां नाम्ना स्वयंभुवा / सूर्यो जलं मही वायुर्व ह्निराकाशमेव च

ਫਿਰ ਸਵਯੰਭੂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨਾਂਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਨੂ-ਰੂਪ ਰਚੇ—ਸੂਰਜ, ਜਲ, ਧਰਤੀ, ਵਾਯੂ, ਅਗਨੀ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼।

Verse 20

दीक्षिता ब्राह्मणश्चन्द्र इत्येवं ते ऽष्टधा तनुः / तेषु पूज्यश्च वन्द्यश्च नमस्कार्यश्च यत्नतः

ਦੀਕਸ਼ਿਤ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਤੇ ਚੰਦਰ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੇਰੀ ਤਨੂ ਅੱਠ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰ ਇੱਕ ਪੂਜਣਯੋਗ, ਵੰਦਨਯੋਗ ਅਤੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰਯੋਗ ਹੈ।

Verse 21

प्रोवाच तं पुनर्ब्रह्मा कुमारं नीललोहितम् / यदुक्तं ते मया पूर्वं नाम रुद्रेति वै विभो

ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਨੀਲ-ਲੋਹਿਤ ਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਵਿਭੋ, ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜੋ ਆਖਿਆ ਸੀ, ਉਹੀ ਹੈ: ਤੇਰਾ ਨਾਮ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ‘ਰੁਦ੍ਰ’ ਹੈ।

Verse 22

तस्यादित्यतनुर्नाम्नः प्रथमा प्रथमस्य ते / इत्युक्ते तस्य यत्तेजश्चक्षुस्त्वासीत्प्रकाशकम्

ਤੇਰੇ ਪਹਿਲੇ ਨਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ‘ਆਦਿਤ੍ਯਤਨੁ’ ਹੈ; ਇਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਤੇਜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਅੱਖ ਵਾਂਗ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 23

विवेश तत्तदादित्यं तस्माद्रुद्रो ह्यसौ स्मृतः / उद्यतमस्तं यन्तं च वर्जयेद्दर्शनेरविम्

ਉਹ ਤੇਜ ਉਸੇ ਆਦਿਤ੍ਯ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਰੁਦ੍ਰ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚੜ੍ਹਦੇ, ਡੁੱਬਦੇ ਅਤੇ ਮੱਧਾਹਨ ਦੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਦੇਖਣ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 24

शश्वच्च जायते यस्माच्छश्वत्संतिष्ठते तु यत् / तस्मात्मूर्यं न वीक्षेत आयुष्कामः शुचिः सदा

ਜਿਸ ਤੋਂ ਸਦਾ ਜਨਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਠਹਿਰਾਉ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ ਆਯੁ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਸਦਾ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਖੜੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਨ ਤੱਕੇ।

Verse 25

अतीतानागतं रुद्रं विप्रा ह्याप्याययन्ति यत् / उभे संध्ये ह्युपासीना गृणन्तः सामऋग्यजुः

ਵਿਪ੍ਰ ਦੋਵੇਂ ਸੰਧਿਆ ਵੇਲੇ ਉਪਾਸਨਾ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਸਾਮ, ਰਿਗ ਅਤੇ ਯਜੁਸ ਦੇ ਗਾਨ ਨਾਲ ਅਤੀਤ ਤੇ ਅਨਾਗਤ ਰੂਪ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 26

उद्यन्स तिष्ठते ऋक्षु मध्याह्ने च यजुःष्वथ / सामस्वथापराह्णे तु रुद्रः संविशति क्रमात्

ਉਦਯ ਵੇਲੇ ਉਹ ਰਿਗਵੇਦ ਵਿੱਚ ਟਿਕਦਾ ਹੈ, ਮੱਧਾਹਨ ਵਿੱਚ ਯਜੁਰਵੇਦ ਵਿੱਚ; ਅਤੇ ਅਪਰਾਹਨ ਵਿੱਚ ਸਾਮਵੇਦ ਵਿੱਚ ਰੁਦ੍ਰ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 27

तस्माद्भवेन्नाभ्युदितो बाह्यस्तमित एव च / न रुद्रम्प्रति मेहेत सर्वावस्थं कथं चन

ਇਸ ਲਈ ਨਾ ਉਹ ਉਗਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਬਾਹਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਅਸਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਕਦੇ ਵੀ ਅਪਵਿਤ੍ਰ ਕਰਤੂਤ ਨਾ ਕਰੇ।

Verse 28

एवं युक्तान् द्विजान् देवो रुद्रस्तान्न हिनस्ति वै / ततो ऽप्रवीत्पुनर्ब्रह्मा तं देवं नीललोहितम्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਯਮ-ਯੁਕਤ ਦਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਦੇਵ ਰੁਦ੍ਰ ਕਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ; ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਸ ਨੀਲ-ਲੋਹਿਤ ਦੇਵ ਨੂੰ ਮੁੜ ਕਿਹਾ।

Verse 29

द्वितीयं नामधेयं ते मया प्रोक्तं भवेति यत् / एतस्यापो द्वितीया ते तनुर्नाम्ना भवत्विति

ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਦੂਜਾ ਨਾਮ ‘ਭਵ’ ਕਿਹਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਤੇਰੀ ਦੂਜੀ ਤਨੂ ‘ਆਪਃ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਵੇ।

Verse 30

इत्युक्ते त्वथ तस्यासीच्छरीरस्थं रसात्मकम् / विवेश तत्तदा यस्तु तस्मादापो भवः स्मृतः

ਇਉਂ ਕਹਿਣ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਰਸ-ਸਰੂਪ ਤੱਤ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ; ਜੋ ਰਸ ਤਦ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ਿਆ, ਇਸ ਲਈ ‘ਆਪਃ’ ਨੂੰ ‘ਭਵ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 31

यस्माद्भवन्ति भूतानि ताभ्यस्ता भावयन्ति च / भवनाद्रावनाच्चैव भूतानामुच्यते भवः

ਜਿਸ ਤੋਂ ਸਭ ਭੂਤ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿਸ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਪਾਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਕਰਾਉਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ‘ਭਵ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 32

तस्मान्मूत्रं पुरीषं च नाप्सु कुर्वीत कर्हिचित् / न निष्ठीवेन्नावगाहेन्नैव गच्छेच्च मैथुनम्

ਇਸ ਲਈ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਵੀ ਪਿਸ਼ਾਬ ਜਾਂ ਪਾਖਾਨਾ ਨਾ ਕਰੇ; ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਨਾ ਥੁੱਕੇ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਕੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਨਾ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਮੈਥੁਨ ਵੀ ਨਾ ਕਰੇ।

Verse 33

न चैताः परिचक्षीत वहन्त्यो वा स्थिता अपि / मैध्यामेध्यास्त्वपामेतास्तनवो मुनिभिः स्मृताः

ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਲ-ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ—ਵਹਿੰਦੇ ਹੋਣ ਜਾਂ ਠਹਿਰੇ—ਦੋਸ਼-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਨਾ ਵੇਖੋ; ਕਿਉਂਕਿ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਇਹ ਤਨੂਆਂ ਨੂੰ ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਸ਼ੁੱਧ ਵੀ ਤੇ ਅਸ਼ੁੱਧ ਵੀ ਕਿਹਾ ਹੈ।

Verse 34

विवर्णरसगन्धाश्च वर्ज्या अल्पाश्च सर्वशः / अपां योनिः समुद्रस्तु तस्मात्तं कामयन्ति ताः

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰੰਗ, ਸਵਾਦ ਤੇ ਸੁਗੰਧ ਵਿਗੜੇ ਹੋਣ, ਅਤੇ ਘੱਟ ਪਾਣੀ—ਇਹ ਸਭ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਗਯੋਗ ਹਨ; ਪਾਣੀਆਂ ਦੀ ਯੋਨੀ ਸਮੁੰਦਰ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਉਸੇ ਨੂੰ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 35

मध्याश्चैवामृता ह्यापो भवन्ति प्राप्य सागरम् / तस्मादपो न रुन्धीत समुद्रं कामयन्ति ताः

ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਪਾਣੀ ਮਿੱਠਾ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਸਮਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਨਾ ਰੋਕੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਹੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 36

न हिनस्ति भवो देवो य एवं ह्यप्सु वर्तते / ततो ऽब्रवीत्पुनर्ब्रह्मा कुमारं नीललोहितम्

ਜੋ ਦੇਵ ਭਵ ਜਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਹਾਨੀ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾਂਦਾ। ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਫਿਰ ਨੀਲਲੋਹਿਤ ਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਆਖਿਆ।

Verse 37

शर्वेति यत्तृतीयं ते नाम प्रोक्तं मया विभो / तस्य भूमिस्तृतीयस्य तनुर्नाम्ना भवत्त्वियम्

ਹੇ ਵਿਭੋ! ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਜੋ ਤੀਜਾ ਨਾਮ ‘ਸ਼ਰਵ’ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਉਸ ਤੀਜੇ ਨਾਮ ਦੀ ਤਨੂ ਵਜੋਂ ਇਹ ਧਰਤੀ ਹੀ ਨਾਮ ਨਾਲ ਹੋ ਜਾਵੇ।

Verse 38

इत्युक्ते यत्स्थिरं तस्य शरीरे ह्यस्थिसंज्ञितम् / विवेश तत्तदा भूमिं यस्मात्सा शर्व उच्यते

ਇਉਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਜੋ ਥਿਰ ਅੰਸ਼ ‘ਅਸਥੀ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਤਦ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਗਿਆ; ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਉਹ ‘ਸ਼ਰਵ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 39

तस्मात्कृष्टेन कुर्वीत पुरीषं मूत्रमेव च / न च्छायायां तथा मार्गे स्वच्छायायां न मेहयेत्

ਇਸ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਥਾਂ ਤੇ ਹੀ ਪਾਖਾਨਾ ਤੇ ਪਿਸ਼ਾਬ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਨਾ ਛਾਂ ਵਿੱਚ, ਨਾ ਰਾਹ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਆਪਣੀ ਛਾਂ ਵਿੱਚ ਪਿਸ਼ਾਬ ਕਰੇ।

Verse 40

शिरः प्रावृत्य कुर्वीत अन्तर्धाय तृणैर्महीम् / एवं यो वर्तते भूमौ शर्वस्तं न हिनस्ति वै

ਸਿਰ ਢੱਕ ਕੇ ਅਤੇ ਘਾਹ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਢੱਕ ਕੇ ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਰੇ। ਜੋ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਤਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਰਵ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਹਾਨੀ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾਂਦਾ।

Verse 41

ततो ऽब्रवीत्पुनर्ब्रह्मा कुमारं नीललोहितम् / ईशानेति चतुर्थ ते नाम प्रोक्तं मयेह यत्

ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਨੀਲਲੋਹਿਤ ਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਮੁੜ ਆਖਿਆ— “ਈਸ਼ਾਨ” ਇਹ ਤੇਰਾ ਚੌਥਾ ਨਾਮ ਹੈ, ਜੋ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਉਚਾਰਿਆ ਹੈ।

Verse 42

चतुर्थस्य चतुर्थी तु वायुर्नाम्ना तनुस्तव / इत्युक्ते यच्छरीरस्थं पञ्चधा प्राणसंज्ञितम्

ਚੌਥੇ ਦੀ ਚੌਥੀ ਤਨੁ ਤੇਰੀ “ਵਾਯੂ” ਨਾਮ ਨਾਲ ਕਹੀ ਗਈ; ਇਹ ਕਹਿਣ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ “ਪ੍ਰਾਣ” ਪੰਜ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਗਿਆ।

Verse 43

विवेश तस्य तद्वायुमीशानस्तन मारुतः / तस्मान्नैनं परिवदेत्प्रवान्तं वायुमीश्वरम्

ਤਦ ਈਸ਼ਾਨ-ਸਰੂਪ ਉਹ ਮਾਰੁਤ ਉਸ ਵਾਯੂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ; ਇਸ ਲਈ ਵਹਿੰਦੇ ਵਾਯੂ-ਈਸ਼ਵਰ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕੋਈ ਨਾ ਕਰੇ।

Verse 44

यज्ञैर्व्यवहरन्त्येनं ये वै परिचरन्ति च / एवं युक्तं महेशानो नैव देवो हिनस्ति तम्

ਜੋ ਲੋਕ ਯੱਗਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ— ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੁਕਤ ਹੋਏ ਨੂੰ ਮਹੇਸ਼ਾਨ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਕੋਈ ਦੇਵ ਵੀ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕਦਾ।

Verse 45

ततो ऽब्रवीत्पुनर्ब्रह्मा तं देवं ध५म्लमीश्वरम् / नाम यद्वै पशुपतिरित्युक्तं पञ्चमं मया

ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਸ ਧੂਮਲ ਈਸ਼ਵਰ-ਸਰੂਪ ਦੇਵ ਨੂੰ ਮੁੜ ਆਖਿਆ— “ਪਸ਼ੁਪਤੀ” ਇਹ ਨਾਮ ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਪੰਜਵਾਂ ਕਿਹਾ ਹੈ।

Verse 46

पञ्चमी पञ्चम स्यैषा तनुर्नाम्नाग्निरस्तु ते / इत्युक्ते यच्छरीरस्थं तेजस्तस्योष्णसंज्ञितम्

“ਪੰਚਮੀ, ਇਹ ਪੰਜਵੀਂ ਦੇਹ ਤੇਰੇ ਲਈ ‘ਅਗਨੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਹੋਵੇ”—ਇਹ ਕਹਿਣ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਜੋ ਤੇਜ ਸੀ, ਉਹ ‘ਉਸ਼ਣ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ।

Verse 47

विवेश तत्तदा ह्यग्निं तस्मात्पशुपतिस्तु सः / यस्मादग्निः पशुश्चासीद्यस्मात्पाति पशूंश्च सः

ਤਦ ਉਹ ਤੇਜ ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਪਸ਼ੁਪਤੀ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਅਗਨੀ ਵੀ ਬਣਿਆ ਤੇ ਪਸ਼ੂ ਵੀ, ਅਤੇ ਉਹੀ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 48

तस्मात्पशुपतेस्तस्य तनुरग्निर्निरुच्यते / तस्मादमेद्यं न दहेन्न च पादौ प्रतापयेत्

ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਪਸ਼ੁਪਤੀ ਦੀ ਦੇਹ ‘ਅਗਨੀ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਅਪਵਿੱਤਰ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਾੜਦਾ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਪੈਰਾਂ ਨੂੰ ਤਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 49

अधस्तान्नोपदध्याच्च न चैनमतिलङ्घयेत् / नैनं पशुपतिर्देव एवं युक्तं हिनस्ति वै

ਇਸ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਕੁਝ ਨਾ ਰੱਖੋ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਲੰਘੋ ਵੀ ਨਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਦੇਵ ਪਸ਼ੁਪਤੀ ਕਦੇ ਦੁਖ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ।

Verse 50

ततो ऽब्रवीत्पुनर्ब्रह्मा तं देवं श्वेतपिङ्गलम् / षष्टं नाम मया प्रोक्तं तव भीमेति यत्प्रभो

ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਸ ਸ਼ਵੇਤ-ਪਿੰਗਲ ਦੇਵ ਨੂੰ ਮੁੜ ਕਿਹਾ—“ਪ੍ਰਭੋ, ਤੇਰਾ ਛੇਵਾਂ ਨਾਮ ‘ਭੀਮ’ ਮੈਂ ਉਚਾਰਿਆ ਹੈ।”

Verse 51

आकाशं तस्य नाम्नस्तु तनुः षष्ठी भवत्विति / इत्युक्ते सुषिरं तस्य शरीरस्थमभूच्च यत्

ਉਸ ਦੇ ਨਾਮ ਦੀ ਛੇਵੀਂ ਤਨੁ ‘ਆਕਾਸ਼’ ਹੋਵੇ—ਇਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹੀ, ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਅੰਦਰ ਜੋ ਖਾਲੀ ਥਾਂ ਸੀ ਉਹ ਆਕਾਸ਼-ਰੂਪ ਹੋ ਗਈ।

Verse 52

विवेश तत्तदाकाशं तस्माद्भीमस्य सा तनुः / यदाकाशे स्मृतो देवस्तस्मान्ना संवृतः क्वचित्

ਉਹ ਉਸੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ; ਇਸ ਲਈ ਭੀਮ ਦੀ ਉਹ ਤਨੁ ਆਕਾਸ਼ਮਈ ਹੋ ਗਈ। ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਿਸ ਦੇਵ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਢੱਕਿਆ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।

Verse 53

कुर्यान्मूत्रं पुरीषं वा न भुञ्जीत पिबेन्न वा / मैथुनं वापि न चरेदुच्छिष्टानि च नोत्क्षिपेत्

ਉਹ ਨਾ ਮੂਤਰ ਕਰੇ ਨਾ ਮਲ ਤਿਆਗੇ; ਨਾ ਖਾਏ ਨਾ ਪੀਏ; ਨਾ ਮੈਥੁਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉੱਛਿਸ਼ਟ ਚੀਜ਼ਾਂ ਸੁੱਟੇ।

Verse 54

न हिनस्ति च तं देवो यो भीमे ह्येवमाचरेत् / ततो ऽब्रवीत्पुनर्ब्रह्मा तं देवं सबलं प्रभुम्

ਜੋ ਭੀਮ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਚਰਨ ਕਰੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਵ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾਂਦਾ। ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਮੁੜ ਉਸ ਬਲਵਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇਵ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।

Verse 55

सप्तमं यन्मया प्रोक्तं नामोग्रेति तव प्रभो / तस्य नाम्नस्तनुस्तुभ्यं द्विजो भवति दीक्षितः

ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਮੈਂ ਜੋ ਸੱਤਵਾਂ ਨਾਮ ‘ਓਗ੍ਰ’ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਉਸ ਨਾਮ ਦੀ ਤਨੁ ਨਾਲ ਦੀਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਦਵਿਜ ਤੇਰੇ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 56

एवमुक्ते तु यत्तस्य चैतन्यं वै शरीरगम् / विवेश दीक्षितं तद्वै ब्राह्मणं सोमयाजिनम्

ਇਉਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਦੇਹ-ਗਤ ਚੇਤਨਾ ਸੱਚਮੁੱਚ ਦੀਕਸ਼ਿਤ ਸੋਮਯਾਜੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਈ।

Verse 57

तावत्कालं स्मृतो विप्र उग्रो देवस्तु दीक्षितः / तस्मान्नेमं परिवदेन्नाश्लीलं चास्य कीर्त्तयेत्

ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਉਹ ਵਿਪ੍ਰ ‘ਉਗ੍ਰ ਦੇਵ’ ਦੀਕਸ਼ਿਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇ; ਇਸ ਲਈ ਨਾ ਉਸ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰੋ, ਨਾ ਹੀ ਉਸ ਬਾਰੇ ਅਸ਼ਲੀਲ ਗੱਲ ਕਹੋ।

Verse 58

ते हरन्त्यस्य पाप्मानं ये वै परिवदन्ति तम् / एवं युक्तान् द्विजानुग्रो देवस्तान्न हिनस्ति वै

ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਪਾਪ ਨੂੰ ਹਰਨ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਯਮ-ਯੁਕਤ ਦਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਉਗ੍ਰ ਦੇਵ ਕਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾਂਦਾ।

Verse 59

ततोब्रवीत्पुनर्ब्रह्मा तं देवं भास्करद्युतिम् / अष्टमं नाम यत् प्रोक्तं महादेवेति ते मया

ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਸੂਰਜ-ਸਮਾਨ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਉਸ ਦੇਵ ਨੂੰ ਮੁੜ ਕਿਹਾ— ‘ਮੈਂ ਜੋ ਅੱਠਵਾਂ ਨਾਮ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਸੀ, ਉਹ “ਮਹਾਦੇਵ” ਹੈ।’

Verse 60

तस्य नाम्नो ऽष्टमस्यास्तु तनुस्तुभ्यं तु चन्द्रमाः / इत्युक्ते यन्मन स्तस्य संकल्पकमभूत्प्रभोः

ਉਸ ਅੱਠਵੇਂ ਨਾਮ ਦੀ ਤਨੂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਚੰਦਰਮਾ ਹੋਵੇ; ਇਹ ਕਹੇ ਜਾਣ ਤੇ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਮਨ ਸੰਕਲਪ-ਮਯ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 61

विवेश तच्चन्द्रमसं महादेवस्ततः शशी / तस्माद्विभाव्यते ह्येष महादेवस्तु चन्द्रमाः

ਮਹਾਦੇਵ ਉਸ ਚੰਦਰ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਹੋਏ; ਤਦੋਂ ਉਹ ਸ਼ਸ਼ੀ ਬਣਿਆ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਚੰਦਰਮਾ ਮਹਾਦੇਵ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 62

अमावास्यां न वै छिन्द्याद्वृक्षगुल्मौषधीर्द्विजः / महादेवः स्मृतः सोमस्तस्यात्मा ह्यौषधीगणः

ਅਮਾਵਸਿਆ ਨੂੰ ਦਵਿਜ਼ ਰੁੱਖ, ਝਾੜੀਆਂ ਅਤੇ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਨਾ ਕੱਟੇ। ਸੋਮ ਨੂੰ ਮਹਾਦੇਵ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਉਸ ਦੀ ਆਤਮਾ-ਸਰੂਪ ਹੈ।

Verse 63

एवं यो वर्त्तते चैह सदा पर्वणि पर्वणि / न हन्ति तं महादेवो य एवं वेद तं प्रभुम्

ਜੋ ਇੱਥੇ ਹਰ ਪਰਵ ਤੇ ਸਦਾ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਤਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਇਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਨੂੰ ਮਹਾਦੇਵ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।

Verse 64

गोपायति दिवादित्यः प्रजा नक्तं तु चन्द्रमाः / एकरात्रौ समेयातां सूर्या चन्द्रमसावुभौ

ਦਿਨ ਨੂੰ ਆਦਿਤ੍ਯ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਚੰਦਰਮਾ। ਇੱਕ ਹੀ ਰਾਤ—ਅਮਾਵਸਿਆ—ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦਰ ਦੋਵੇਂ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।

Verse 65

अमावास्यानिशायां तु तस्यां युक्तः सादा भवेत् / रुद्राविष्टं सर्वमिदं तनुभिर्न्नामभिश्च ह

ਅਮਾਵਸਿਆ ਦੀ ਉਸ ਰਾਤ ਮਨੁੱਖ ਸਦਾ ਸੰਯਮ-ਯੁਕਤ ਰਹੇ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਰੁਦ੍ਰ ਨਾਲ ਆਵਿਸ਼ਟ ਹੈ—ਉਸ ਦੀਆਂ ਤਨੂਆਂ ਅਤੇ ਨਾਮਾਂ ਰਾਹੀਂ।

Verse 66

एकाकी चश्चरत्येष सूर्यो ऽसौ रुद्र उच्यते / सूर्यस्य यत्प्रकाशेन वीक्षन्ते चक्षुषा प्रजाः

ਇਹ ਸੂਰਜ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ; ਉਹੀ ਰੁਦ੍ਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਜਾ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖਦੀ ਹੈ।

Verse 67

मुक्तात्मा संस्थितो रुद्रः पिबत्यंभो गभस्तिभिः / अद्यते पीयते चैव ह्यन्नपानादिकाम्यया

ਮੁਕਤ ਆਤਮਾ ਰੁਦ੍ਰ ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਜਲ ਪੀਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਨ-ਪਾਨ ਆਦਿ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ ਹੀ ਖਾਣਾ ਤੇ ਪੀਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 68

तनुरंबूद्भवा सा वै देहेष्वेवोपचीयते / यया धत्ते प्रजाः सर्वाः स्थिरीभूतेन तेजसा

ਜਲ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਉਹ ਤਨੁ ਦੇਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਥਿਰ ਹੋਏ ਤੇਜ ਨਾਲ ਉਹ ਸਭ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।

Verse 69

पार्थिवी सा तनुस्तस्य साध्वी धारयते प्रजाः / या च स्थिता शरीरेषु भूतानां प्राणवृत्तिभिः

ਉਸ ਦੀ ਪਾਰਥਿਵ, ਸਾਧਵੀ ਤਨੁ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣ-ਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸਥਿਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 70

वातात्मिका तु चैशानी सा प्राणः प्राणिनामिह / पीताशितानि पचति भूतानां जठरेष्विह

ਉਹ ਈਸ਼ਾਨੀ ਵਾਯੁ-ਸਰੂਪਾ ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਣ ਹੈ। ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਜਠਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੀਤਾ ਤੇ ਖਾਧਾ ਉਹੀ ਪਚਾਉਂਦੀ ਹੈ।

Verse 71

तनुः पाशुपती तस्य पाचकः सो ऽग्निरुच्यते / यानीह शुषिराणि स्युर्देहेष्वन्तर्गतानि वै

ਉਸ ਦੀ ਤਨੂ ਪਾਸ਼ੁਪਤੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਪਾਚਕ ਅਗਨੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਦੇਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜੋ ਜੋ ਖੋਖਲੇ ਸਥਾਨ/ਛਿਦਰ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਇੱਥੇ ਹੀ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਹਨ।

Verse 72

वायोः संचरणार्थानि भीमा सा प्रोच्यते तनुः / वैतान्यादीक्षितानां तु या स्थितिर्ब्रह्मवादिनाम्

ਵਾਯੂ ਦੇ ਸੰਚਾਰ ਲਈ ਜੋ ਤਨੂ ਹੈ, ਉਹ ‘ਭੀਮਾ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਵੈਤਾਨ੍ਯ ਆਦਿ ਦੀਖਿਆ ਨਾਲ ਦੀਖਿਤ ਬ੍ਰਹਮਵਾਦੀਆਂ ਦੀ ਜੋ ਅਵਸਥਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਉਸੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ।

Verse 73

तनुरुग्रात्मिका सा तु तेनोग्रो दीक्षितः स्मृतः / यत्तु संकल्पकं तस्य प्रजास्विह समास्थितम्

ਉਹ ਤਨੂ ਉਗ੍ਰ-ਸਵਰੂਪ ਹੈ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ‘ਉਗ੍ਰ’ ਦੀਖਿਤ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਜੋ ਸੰਕਲਪ-ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ।

Verse 74

सा तनुर्मानसी तस्य चन्द्रमाः प्राणिषु स्थितः / नवोनवो यो भवति जायमानः पुनःपुनः

ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਮਾਨਸੀ ਤਨੂ ਹੈ; ਚੰਦਰਮਾ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੋਇਆ ਸਦਾ ਨਵਾਂ-ਨਵਾਂ ਬਣਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 75

पीयते ऽसौ यथाकालं विबुधैः पितृभिः सह / महादेवो ऽमृतात्मा स चन्द्रमा अम्मयः स्मृतः

ਉਹ ਚੰਦਰਮਾ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਆਤਮਾ ਮਹਾਦੇਵ ਹੀ ਉਹ ਚੰਦਰਮਾ ਹੈ; ਉਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤਮਯ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 76

तस्य या प्रथमा नाम्ना तनू रौद्री प्रकीर्त्तिता / पत्नी सुवर्च्चला तस्याः पुत्रश्चास्य शनैश्चरः

ਉਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਤਨੂ ‘ਰੌਦ੍ਰੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੁਵਰੱਚਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ਨੈਸ਼ਚਰ ਹੈ।

Verse 77

भवस्य या द्वितीया तु आपो नाम्ना तनुः स्मृता / तस्या धात्री स्मृता पत्नी पुत्रश्च उशना स्मृतः

ਭਵ ਦੀ ਦੂਜੀ ਤਨੂ ‘ਆਪਹ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਧਾਤ੍ਰੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਉਸ਼ਨਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 78

शर्वस्य या तृतीयस्य नाम्नो भूमिस्तनुः स्मृता / तस्याः पत्नी विकेशी तु पुत्रो ऽस्याङ्गारकः स्मृतः

ਸ਼ਰਵ ਦੀ ਤੀਜੀ ਤਨੂ ‘ਭੂਮੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵਿਕੇਸ਼ੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਅੰਗਾਰਕ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 79

ईशानस्य चतुर्थस्य नाम्ना वातस्तनुस्तु या / तस्याः पत्नी शिवा नाम पुत्रश्चास्या मनोजवः

ਈਸ਼ਾਨ ਦੀ ਚੌਥੀ ਤਨੂ ‘ਵਾਤ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ‘ਸ਼ਿਵਾ’ ਨਾਮ ਵਾਲੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਮਨੋਜਵ ਹੈ।

Verse 80

अविज्ञातगतिश्चैव द्वौ पुत्रौ चानिलस्य तु / नाम्ना पशुपतेर्या तु तनुरग्निर्द्विजैः स्मृता

ਅਨਿਲ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਅਗਿਆਤ ਹੈ। ਅਤੇ ਪਸ਼ੁਪਤੀ ਦੀ ਜੋ ਤਨੂ ‘ਅਗਨੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਦਵਿਜਾਂ ਨੇ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਹੈ।

Verse 81

तस्याः पत्नी स्मृता स्वाहा स्कन्दस्तस्याः सुतः स्मृतः / नाम्ना षष्ठस्य या भीमा तनुराकाशमुच्यते

ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸ੍ਵਾਹਾ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸਕੰਦ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਛਠੇ ਨਾਮ ਵਾਲੀ ਜੋ ਭੀਮਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਤਨੂ ‘ਆਕਾਸ਼’ ਆਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 82

दिशः पत्न्यः स्मृतास्तस्य स्वर्गश्चापि सुतः स्मृतः / अग्रा तनुः सप्तमी या दीक्षितो ब्राह्मणः स्मृतः

ਉਸ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਮੰਨੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸਵਰਗ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੱਤਵੀਂ ‘ਅਗ੍ਰਾ’ ਤਨੂ ਨੂੰ ਦੀਖ਼ਿਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 83

दीक्षा पत्नी स्मृता तस्याः संतानः पुत्र उच्यते / नाम्नाष्टमस्य महस्तनुर्या चन्द्रमाः स्मृतः

ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦੀਖ਼ਾ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਸੰਤਾਨ’ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਠਵੇਂ ਨਾਮ ‘ਮਹಃ’ ਦੀ ਤਨੂ ਚੰਦਰਮਾ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 84

तस्य वै रोहिणी पत्नी पुत्रस्तस्य बुधः स्मृतः / इत्येतास्तनवस्तस्य नामभिः सह कीर्तिताः

ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਰੋਹਿਣੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਬੁਧ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਇਹ ਤਨੂਆਂ ਨਾਮਾਂ ਸਮੇਤ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।

Verse 85

तासु वन्द्यो नमस्यश्च प्रतिनामतनूषु वै / सूर्येप्सूर्व्यां तथा वायावग्नौ व्योम्न्यथ दीक्षिते

ਉਹ ਹਰ ਨਾਮ-ਤਨੂ ਵਿੱਚ ਵੰਦਨਯੋਗ ਤੇ ਨਮਸਕਾਰਯੋਗ ਹੈ—ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ, ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ, ਵਾਯੂ ਵਿੱਚ, ਅੱਗ ਵਿੱਚ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਦੀਖ਼ਿਤ ਵਿੱਚ ਵੀ।

Verse 86

भक्तैस्तथा चन्द्रमसि भत्तया वन्द्यस्तु नामभिः / एवं यो वेत्ति तं देवं तनुभिर्नामभिश्च ह

ਭਗਤ ਚੰਦਰਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਨਾਮਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵੰਦਨਾ ਕਰਨ। ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਦੇਵ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਤਨੂਆਂ ਤੇ ਨਾਮਾਂ ਸਮੇਤ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।

Verse 87

प्रजावानेति सायुज्यमीश्वरस्य भवस्य सः / इत्येतद्वो मया प्रोक्तं गुह्यं भीमास्य यद्यशः

‘ਪ੍ਰਜਾਵਾਨ’ ਇਸ ਨਾਮ ਨਾਲ ਉਹ ਭਵ-ਈਸ਼ਵਰ ਦੇ ਸਾਯੁਜ੍ਯ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਭੀਮਾਸ੍ਯ ਦੇ ਯਸ਼ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇਹ ਗੁਹ੍ਯ ਭੇਦ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਿਹਾ ਹੈ।

Verse 88

शन्नो ऽस्तु द्विपदे विप्राः शन्नो ऽस्तु च चतुष्पदे / एतत्प्रोक्तमिदानीं च तनूनां नामभि सह / महादेवस्य देवस्य भृगोस्तु शृणुत प्रजाः

ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ, ਦੋ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਕਲਿਆਣ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਚਾਰ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਵੀ ਕਲਿਆਣ ਹੋਵੇ। ਹੁਣ ਤਨੂਆਂ ਦੇ ਨਾਮਾਂ ਸਮੇਤ ਇਹ ਕਿਹਾ ਗਿਆ; ਹੇ ਪ੍ਰਜਾਜਨੋ, ਭ੍ਰਿਗੂ ਦੁਆਰਾ ਦੇਵਾਧਿਦੇਵ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣੋ।