Adhyaya 61
Vaivasvata-Manuputra Vamsha and the Marutta–Samvarta Episode (Genealogical Catalogue)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਵੈਵਸਵਤ ਮਨੂ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਰਾਜਵੰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਮਨੂ-ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ‘ਵਿਸਰਗ’ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦੇ ਕੇ ਧਰਮ-ਭੰਗ ਦਾ ਫਲ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਗੁਰੂ ਦੀ ਗਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਕਾਰਨ ਪૃਸ਼ਧ੍ਰ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਵਰਣ-ਪਤਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਲਗਾਤਾਰ ਕਥਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਵੰਸ਼-ਸੂਚੀ ਵਾਂਗ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਰਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਵੰਸ਼ਜਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵਿਚਕਾਰ ਮਾਰੁੱਤ ਪ੍ਰਸੰਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ: ਸੰਵਰਤ ਦੁਆਰਾ ਕਰਵਾਏ ਮਹਾਂ ਯਜ੍ਞ ਨਾਲ ਮਾਰੁੱਤ ਦਾ ਚਕ੍ਰਵਰਤੀ ਵੈਭਵ ਜੁੜਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਨਾਲ ਰਿਤ੍ਵਿਜ-ਅਧਿਕਾਰ ਬਾਰੇ ਵਿਵਾਦ ਪੁਰੋਹਿਤ ਅਧਿਕਾਰ, ਪ੍ਰਤਿਸਪਰਧਾ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਨਰਿਸ਼ਯੰਤ→ਦਮ→ਰਾਸ਼ਟਰਵਰਧਨ ਆਦਿ ਦੀ ਕੜੀ, ਬੁਧ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਣਬਿੰਦੂ ਦੇ ਉਲੇਖ, ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵੱਲੋਂ ਵਿਸ਼ਾਲਾ ਨਗਰੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ। ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੀ ਯਾਦ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ-ਕਰਮ ਕਾਰਣਤਾ ਨਾਲ ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਸੁਚੱਜੀ ਵੰਸ਼-ਜਾਣਕਾਰੀ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे मध्यमभागे वायुप्रोक्ते वैवस्वतमनोः सृष्टिर्नाम षष्टितमो ऽध्यायः // ६०// सूत उवाच विसर्गं मनुपुत्राणां विस्तरेण निबोधत / पृषध्रो हिंसयित्वा तु गुरोर्गां निशि तत्क्षये
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਮੱਧਮ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਵਾਯੂ-ਪ੍ਰੋਕਤ ‘ਵੈਵਸਵਤ ਮਨੂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ’ ਨਾਮਕ ਸੱਠਵਾਂ ਅਧਿਆਇ (60)। ਸੂਤ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਮਨੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਵੰਸ਼-ਵਿਸਰਗ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸੁਣੋ। ਪૃਸ਼ਧ੍ਰ ਨੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਦੀ ਗਾਂ ਨੂੰ ਹਿੰਸਾ ਕੀਤੀ, ਉਸੇ ਛਣ…
Verse 2
शापाच्छूद्रत्वमापन्नश्च्यवनस्य महात्मनः / करूषस्य तु कारूषाः क्षत्त्रिया युद्धदुर्मदाः
ਮਹਾਤਮਾ ਚ੍ਯਵਨ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਉਹ ਸ਼ੂਦ੍ਰਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਅਤੇ ਕਰੂਸ਼ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਕਾਰੂਸ਼ ਖੱਤਰੀਏ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਅਤਿ ਦੁਰਮਦ ਤੇ ਦੰਭੀ ਸਨ।
Verse 3
सहस्रं क्षत्त्रियगणो विक्रान्तः संबभूव ह / नाभागो दिष्टपुत्रस्तु विद्वानासीद्भलन्दनः
ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਖੱਤਰੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਸਮੂਹ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਦਿਸ਼ਟ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਨਾਭਾਗ, ਜੋ ਭਲੰਦਨ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ, ਵਿਦਵਾਨ ਸੀ।
Verse 4
भलन्दनस्य पुत्रो ऽभूत्प्रांशुर्नाम महाबलः / प्रांशोरेको ऽभवत्पुत्रः प्रजापतिसमो नृपः
ਭਲੰਦਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਂਸ਼ੁ ਨਾਮ ਦਾ ਮਹਾਬਲੀ ਹੋਇਆ। ਪ੍ਰਾਂਸ਼ੁ ਦਾ ਇੱਕੋ ਪੁੱਤਰ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਵਰਗਾ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਸੀ।
Verse 5
संवर्तेन दिवं नीतः ससुहृत्सहबान्धवः / विवादो ऽत्र महानासीत्संवर्त्तस्य बृहस्पतेः
ਸੰਵਰਤ ਉਸ ਨੂੰ ਮਿੱਤਰਾਂ ਤੇ ਸਬੰਧੀਆਂ ਸਮੇਤ ਸਵਰਗ ਲੈ ਗਿਆ। ਇੱਥੇ ਸੰਵਰਤ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਵਿਚ ਵੱਡਾ ਵਿਵਾਦ ਹੋਇਆ।
Verse 6
ऋद्धिं दृष्ट्वा तु यज्ञस्य क्रुद्धस्तस्य बृहस्पतिः / संवर्त्तेन तते यज्ञे चुकोप स भृशं तदा
ਯੱਗ ਦੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਵੇਖ ਕੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਸੰਵਰਤ ਵੱਲੋਂ ਕਰਵਾਏ ਉਸ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਉਹ ਤਦ ਬਹੁਤ ਹੀ ਰੋਸ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ।
Verse 7
लोकानां सहि नाशाय दैवतैर्हि प्रसादितः / मरुत्तश्चक्रवर्त्ती स नरिष्यन्तमवासवान्
ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਉਹ ਚਕਰਵਰਤੀ ਮਰੁੱਤ, ਇੰਦਰ-ਰਹਿਤ (ਅਵਾਸਵਾਨ) ਨਰਿਸ਼ਯੰਤ ਦਾ ਆਸਰਾ ਬਣਿਆ।
Verse 8
नरिष्यन्तस्य दायादो राजा दण्डधरो दमः / तस्य पुत्रस्तु विज्ञातो राजासीद्राष्ट्रवर्द्धनः
ਨਰਿਸ਼ਯੰਤ ਦਾ ਵਾਰਸ ਦੰਡਧਾਰੀ ਰਾਜਾ ‘ਦਮ’ ਹੋਇਆ; ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਜਾ ‘ਰਾਸ਼ਟਰਵਰਧਨ’ ਹੋਇਆ।
Verse 9
सुधृतिस्तस्य पुत्रस्तु नरः सुधृतितः पुनः / केवलस्य पुत्रस्तु बन्धुमान्केवलात्मजः
ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ‘ਸੁਧ੍ਰਿਤੀ’ ਹੋਇਆ; ਸੁਧ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਫਿਰ ‘ਨਰ’ ਜੰਮਿਆ। ‘ਕੇਵਲ’ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ‘ਬੰਧੁਮਾਨ’ ਸੀ, ਕੇਵਲਾਤਮਜ।
Verse 10
अथ बन्धुमतः पुत्रोधर्मात्मा वेगवान्नृप / बुधो वेगवतः पुत्रस्तृणबिन्दुर्बुधात्मजः
ਫਿਰ ਬੰਧੁਮਾਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਾਜਾ ‘ਵੇਗਵਾਨ’ ਹੋਇਆ। ਵੇਗਵਾਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ‘ਬੁਧ’ ਅਤੇ ਬੁਧ ਦਾ ਆਤਮਜ ‘ਤ੍ਰਿਣਬਿੰਦੂ’ ਹੋਇਆ।
Verse 11
त्रेतायुगमुखे राजा तृतीये संबभूव ह / कन्या तु तस्येडविडामाता विश्रवसो हि सा
ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਤੀਜੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਉਹ ਰਾਜਾ ਜੰਮਿਆ। ਉਸ ਦੀ ਧੀ ‘ਇਡਵਿਡਾ’ ਸੀ; ਉਹੀ ਵਿਸ਼੍ਰਵਾ ਦੀ ਮਾਤਾ ਬਣੀ।
Verse 12
पुत्रो यो ऽस्य विशालो ऽभूद्राजा परमधार्मिकः / दाश्वान्प्रख्यातवीर्य्यौजा विशाला येन निर्मिता
ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ‘ਵਿਸ਼ਾਲ’ ਪਰਮ ਧਾਰਮਿਕ ਰਾਜਾ ਸੀ—ਦਾਨਸ਼ੀਲ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵੀਰਤਾ ਤੇ ਤੇਜ ਵਾਲਾ; ਉਸੇ ਨੇ ‘ਵਿਸ਼ਾਲਾ’ ਨਗਰੀ ਬਣਾਈ।
Verse 13
विशालस्य सुतो राजा हेमचन्द्रो महाबलः / सुचन्द्र इति विख्यातो हेमचन्द्रादनन्तरः
ਵਿਸਾਲ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮਹਾਬਲੀ ਰਾਜਾ ਹੇਮਚੰਦਰ ਸੀ। ਹੇਮਚੰਦਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ‘ਸੁਚੰਦਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਜਾ ਹੋਇਆ।
Verse 14
सुचन्द्रतनयो राजा धूम्राश्व इति विश्रुतः / धूम्राश्वतनयो विद्वान्सृंजयः समपद्यत
ਸੁਚੰਦਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ‘ਧੂਮਰਾਸ਼ਵ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਜਾ ਸੀ। ਧੂਮਰਾਸ਼ਵ ਦਾ ਵਿਦਵਾਨ ਪੁੱਤਰ ਸ੍ਰਿੰਜਯ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ।
Verse 15
सृञ्जयस्य सुतः श्रीमान्सहदेवः प्रतापवान् / कृशाश्वः सहदेवस्य पुत्रः परमधार्मिकः
ਸ੍ਰਿੰਜਯ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਤੇ ਪ੍ਰਤਾਪੀ ਸਹਦੇਵ ਸੀ। ਸਹਦੇਵ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਪਰਮ ਧਾਰਮਿਕ ਕ੍ਰਿਸ਼ਾਸ਼ਵ ਸੀ।
Verse 16
कृशाश्वस्य महातेजा सोमदत्तः प्रतापवान् / सोमदत्तस्य राजर्षेः सुतो ऽभूज्जनमेजयः
ਕ੍ਰਿਸ਼ਾਸ਼ਵ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਤੇ ਪ੍ਰਤਾਪੀ ਸੋਮਦੱਤ ਸੀ। ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਸੋਮਦੱਤ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮੇਜਯ ਹੋਇਆ।
Verse 17
जनमेजयात्मजश्चैव प्रमतिर्नाम विश्रुतः / तृणबिन्दुप्रभावेण सर्वे वैशालका नृपाः
ਜਨਮੇਜਯ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ‘ਪ੍ਰਮਤੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਤ੍ਰਿਣਬਿੰਦੂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਵੈਸ਼ਾਲਕ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਸਭ ਨ੍ਰਿਪ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ।
Verse 18
दीर्घायुषो महात्मानो वीर्यवन्तः सुधार्मिकाः / शर्यातेर्मिथुनं त्वासीदानर्त्तो नाम विश्रुतः
ਉਹ ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਵਾਲੇ, ਮਹਾਤਮਾ, ਬਲਵਾਨ ਅਤੇ ਅਤਿ ਧਰਮੀ ਸਨ। ਸ਼ਰਿਆਤੀ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ‘ਆਨਰਤ’ ਨਾਮ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੁੱਤਰ ਹੋਇਆ।
Verse 19
पुत्रः सुकन्या कन्या च भार्या या च्यवनस्य च / आनर्त्तस्य तु दायादो रेवो नाम सुवीर्यवान्
ਸੁਕਨਿਆ ਨਾਮ ਦੀ ਇੱਕ ਧੀ ਸੀ, ਜੋ ਚ੍ਯਵਨ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਬਣੀ। ਅਤੇ ਆਨਰਤ ਦਾ ਵਾਰਸ ‘ਰੇਵ’ ਨਾਮ ਦਾ ਅਤਿ ਬਲਵਾਨ ਸੀ।
Verse 20
आनर्त्तविषयो यस्य पुरी चापि कुशस्थली / रेवस्य रैवतः पुत्रः ककुद्मी नाम धार्मिकः
ਜਿਸ ਦਾ ਦੇਸ਼ ‘ਆਨਰਤ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਰਾਜਧਾਨੀ ਕੁਸ਼ਸਥਲੀ ਸੀ—ਰੇਵ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ‘ਰੈਵਤ’ ਹੋਇਆ; ਰੈਵਤ ਦਾ ਧਰਮੀ ਪੁੱਤਰ ‘ਕਕੁਦਮੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ।
Verse 21
ज्येष्ठो भ्रातृशतस्यासीद्राज्यं प्राप्य कुशस्थलीम् / कन्यया सह श्रुत्वा च गान्धर्वं ब्रह्मणोंऽतिके
ਉਹ ਸੌ ਭਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜੇਠਾ ਸੀ; ਕੁਸ਼ਸਥਲੀ ਦਾ ਰਾਜ ਪਾ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਧੀ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸਨਮੁੱਖ ਗਾਂਧਰਵ ਗੀਤ ਸੁਣਿਆ।
Verse 22
मुहर्त्तं देवदेवस्य मार्त्यं बहुयुगं विभो / आजगाम युवा चैव स्वां पुरीं यादवैर्वृताम्
ਹੇ ਵਿਭੋ! ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਲਈ ਜੋ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਮੁਹੂਰਤ ਸੀ, ਉਹ ਮਰਤ ਲੋਕ ਲਈ ਅਨੇਕ ਯੁੱਗ ਬਣ ਗਿਆ। ਉਹ ਜਵਾਨ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਆਪਣੀ ਨਗਰੀ ਵੱਲ ਮੁੜ ਆਇਆ, ਜੋ ਯਾਦਵਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਸੀ।
Verse 23
कृतां द्वारवतीं नाम बहुद्वारां मनोरमाम् / भोजवृष्ण्यन्धकैर्गुप्तां वसुदेवपुरोगमैः
ਦੁਆਰਵਤੀ ਨਾਮ ਦੀ ਬਹੁਤ ਦਰਵਾਜਿਆਂ ਵਾਲੀ ਮਨੋਹਰ ਨਗਰੀ ਬਣਾਈ ਗਈ; ਵਸੁਦੇਵ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਭੋਜ, ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ ਤੇ ਅੰਧਕਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ।
Verse 24
तां कथां रेवतः श्रुत्वा यथातत्त्वमरिन्दमः / कन्यां तु बलदेवाय सुव्रतां नाम रेवतीम् / दत्त्वा जगाम शिखरं मेरोस्तपसि संस्थितः
ਰੇਵਤ ਦੀ ਉਹ ਕਥਾ ਯਥਾਰਥ ਸੁਣ ਕੇ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਦਮਨ ਰਾਜੇ ਨੇ ‘ਸੁਵ੍ਰਤਾ’ ਨਾਮ ਦੀ ਆਪਣੀ ਧੀ ਰੇਵਤੀ ਬਲਦੇਵ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੀ; ਫਿਰ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਮੇਰੂ ਦੇ ਸ਼ਿਖਰ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ।
Verse 25
रेमे रामश्च धर्मात्मा रेवत्या सहितः किल / तां कथामृषयः श्रुत्वा पप्रच्छुक्तदनन्तरम्
ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਾਮ (ਬਲਰਾਮ) ਰੇਵਤੀ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਵਿਹਰਿਆ। ਉਹ ਕਥਾ ਸੁਣ ਕੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਫਿਰ ਅੱਗੇ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਿਆ।
Verse 26
ऋषय ऊचुः कथं बहुयुगे काले समतीते महामते / न जरा रेवतीं प्राप्ता रैवतं वा ककुद्मिनम् / एतच्छुश्रूषमाणान्नो गान्धर्वं वद चैव हि
ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਮਹਾਮਤੀ! ਬਹੁਤ ਯੁੱਗਾਂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਲੰਘ ਜਾਣ ਤੇ ਵੀ ਰੇਵਤੀ ਜਾਂ ਕਕੁਦਮਿਨ ਰੈਵਤ ਨੂੰ ਬੁਢ਼ਾਪਾ ਕਿਵੇਂ ਨਹੀਂ ਆਇਆ? ਅਸੀਂ ਇਹ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ; ਇਸ ਲਈ ਗਾਂਧਰਵ ਵਰਤਾਂਤ ਵੀ ਦੱਸੋ।
Verse 27
सूत उवाच न जरा क्षुत्पिपासे वा न च मृत्युभयं ततः / न च रोगः प्रभवति ब्रह्मलोकं गतस्य ह
ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਨਾ ਬੁਢ਼ਾਪਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਭੁੱਖ-ਤ੍ਰਿਹ, ਨਾ ਮੌਤ ਦਾ ਡਰ; ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਰੋਗ ਵੀ ਨਹੀਂ ਉੱਠਦਾ।
Verse 28
गान्धर्वं प्रति यच्चापि पृष्टस्तु मुनिसत्तमाः / ततो ऽहं संप्रवक्ष्यामि याथातथ्येन सुव्रताः
ਹੇ ਮੁਨੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ, ਗਾਂਧਰਵ ਵਿਸ਼ੇ ਬਾਰੇ ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਮੈਂ ਹੁਣ, ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤੋ, ਯਥਾਰਥ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਹਾਂਗਾ।
Verse 29
सप्त स्वरास्त्रयो ग्रामा मूर्छनास्त्वेकविंशतिः / तानाश्चैकोनपञ्चाशदित्येत्स्वरमण्डलम्
ਸੱਤ ਸੁਰ, ਤਿੰਨ ਗ੍ਰਾਮ, ਇਕੀ ਮੂਰਛਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਉਨੰਜਾ ਤਾਨ—ਇਹੀ ਸੁਰ-ਮੰਡਲ ਹੈ।
Verse 30
षड्जषभौ च गान्धारो मध्यमः पञ्चमस्तथा / धैवतश्चापि विज्ञेयस्तथा चापि निषादकः
ਸ਼ਡਜ, ਰਿਸ਼ਭ, ਗਾਂਧਾਰ, ਮੱਧਮ, ਪੰਚਮ, ਧੈਵਤ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਾਦ—ਇਹ ਸੁਰ ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਹਨ।
Verse 31
सौवीरा मध्यमा ग्रामा हरिणाश्च तथैव च
ਸੌਵੀਰਾ, ਮੱਧਮਾ ਅਤੇ ਹਰਿਣਾ—ਇਹ ਵੀ (ਤਿੰਨ) ਗ੍ਰਾਮ ਹਨ।
Verse 32
तस्याः कालोयनोपेताश्चतुर्थाशुद्धमध्यमाः / नग्निं च पौषा वै देव दृष्ट्वा काञ्च यथाक्रमः
ਉਸ (ਗ੍ਰਾਮ) ਵਿੱਚ ਕਾਲੋਯਨ-ਯੁਕਤ ਚਤੁਰਥ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ-ਮੱਧਮ (ਮੂਰਛਨਾਵਾਂ) ਹਨ; ਅਤੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਨਗ੍ਨੀ’, ‘ਪੌਸ਼ਾ’, ‘ਦੇਵ’, ‘ਦ੍ਰਿਸ਼ਟ੍ਵਾ’ ਅਤੇ ‘ਕਾਂਚ’ ਨਾਮ ਵੀ ਹਨ।
Verse 33
मध्यमग्रामिकाख्याता षड्जग्रामा निबोधत / उत्तरं मन्द्रा रजनी तथा वाचोन्नरायताः
ਮੱਧਯਮ-ਗ੍ਰਾਮਿਕਾ ਨਾਮ ਵਾਲੇ ਸ਼ਡਜ-ਗ੍ਰਾਮ ਨੂੰ ਜਾਣੋ; ਉੱਤਰ, ਮੰਦਰਾਂ, ਰਜਨੀ ਅਤੇ ਵਾਚੋੰਨਰਾਇਤਾ—ਇਹ ਇਸ ਦੇ ਭੇਦ ਹਨ।
Verse 34
मध्यषड्जा तथा चैव तथान्या चाभिमुद्गणा / गान्धारग्रामिका श्यामा कीर्तिमाना निबोधत
ਮੱਧਯ-ਸ਼ਡਜਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਭਿਮੁਦਗਣਾ ਨੂੰ ਵੀ ਜਾਣੋ; ਗਾਂਧਾਰ-ਗ੍ਰਾਮਿਕਾ, ਸ਼ਿਆਮਾ ਅਤੇ ਕੀਰਤਿਮਾਨਾ—ਇਹ ਵੀ ਸਮਝੋ।
Verse 35
अग्निष्टोमं तु माद्यं तु द्वितीयं वाजपेयिकम् / यवरातसूयस्तु षष्ठवत्तु सुवर्मकम्
ਅਗ્નਿਸ਼ਟੋਮ ਪਹਿਲਾ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਵਾਜਪੇਯਿਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਯਵਰਾਤਸੂਯ ਅਤੇ ਛੇਵੇਂ ਵਰਗਾ ਸੁਵਰਮਕ—ਇਹ ਕ੍ਰਮ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 36
सप्त गौसवना नाम महावृष्टिकताष्टमाम् / ब्रह्मदानं च नवमं प्राजापत्यमनन्तरम् / नागयक्षाश्रयं विद्वान् तद्गोत्तरतथैव च
ਸੱਤਵਾਂ ‘ਗੌਸਵਨਾ’ ਨਾਮ ਦਾ ਹੈ, ਅੱਠਵਾਂ ‘ਮਹਾਵ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਾ’; ਨੌਵਾਂ ‘ਬ੍ਰਹਮਦਾਨ’, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ‘ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯ’; ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ‘ਨਾਗਯਕ੍ਸ਼ਾਸ਼੍ਰਯ’ ਤੇ ‘ਤਦਗੋੱਤਰ’ ਨੂੰ ਵੀ ਉਵੇਂ ਹੀ ਜਾਣੇ।
Verse 37
पदक्रान्तमृगक्रान्तं विष्णुक्रान्तमनोहरा / सूर्यकान्तधरेण्यैव संतकोकिलविश्रुतः
ਪਦਕ੍ਰਾਂਤ, ਮ੍ਰਿਗਕ੍ਰਾਂਤ ਅਤੇ ਮਨੋਹਰ ਵਿਸ਼੍ਣੁਕ੍ਰਾਂਤ; ਅਤੇ ਸੂਰ੍ਯਕਾਂਤ-ਧਰੇਣੀ ਤੇ ਸੰਤ-ਕੋਕਿਲ-ਵਿਸ਼੍ਰੁਤ—ਇਹ ਨਾਮ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ।
Verse 38
तेनवानित्यपवशपिशाचातीवनह्यपि / सावित्रमर्धसावित्रं सर्वतोभद्रमेव च
ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਨਿੱਤ ਅਪਵਿਤ੍ਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਿਸਾਚਾਂ ਦਾ ਡਰ ਅਤੇ ਘੋਰ ਜੰਗਲ-ਭਯ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ, ਅਰਧ-ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਅਤੇ ‘ਸਰਵਤੋਭਦ੍ਰ’ ਮੰਤ੍ਰ ਵੀ ਜਪੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 39
मनोहरमधात्र्यं च गन्धर्वानुपतश्च यः / अलंबुषेसेष्टमथो विष्णुवैणवरावुभौ
ਜੋ ‘ਮਨੋਹਰ’, ‘ਮਧਾਤ੍ਰ੍ਯ’ ਅਤੇ ‘ਗੰਧਰਵਾਨੁਪਤ’ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ‘ਅਲੰਬੁਸ਼ਾ-ਸੇਸ਼ਟ’ ਤੇ ‘ਵਿਸ਼ਣੂ-ਵੈਣਵ-ਰਾਵ’—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ।
Verse 40
सागराविजयं चैव सर्वभूतमनोहरः / हतोत्सृष्टो विजानीत स्कन्धं तु प्रियमेव च
‘ਸਾਗਰਾਵਿਜਯ’ ਅਤੇ ‘ਸਰਵਭੂਤਮਨੋਹਰ’ ਨਾਮ ਵੀ ਹਨ; ਅਤੇ ‘ਹਤੋਤਸ੍ਰਿਸ਼ਟ’ ਨੂੰ ਵੀ ਜਾਣੋ—ਸਕੰਦ ਤਾਂ ਸਦਾ ਹੀ ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ।
Verse 41
मनोहरमधात्र्यं च गन्धर्वानुपतश्च यः / अलंबुसेष्टस्य तथा नारदप्रिय एव च
ਜੋ ‘ਮਨੋਹਰ’, ‘ਮਧਾਤ੍ਰ੍ਯ’ ਅਤੇ ‘ਗੰਧਰਵਾਨੁਪਤ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ‘ਅਲੰਬੁਸ਼ਾ-ਸੇਸ਼ਟ’ ਨਾਲ ਵੀ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਨਾਰਦਪ੍ਰਿਯ’ ਵੀ ਹੈ।
Verse 42
कथितो भीमसेनेन नगरातानयप्रियः / विकलोपनीतविनताश्रीराख्यो भार्गवप्रियः
ਭੀਮਸੇਨ ਵੱਲੋਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ‘ਨਗਰਾਤਾਨਯਪ੍ਰਿਯ’ (ਨਾਮ ਵਾਲਾ) ਹੈ; ਅਤੇ ‘ਵਿਕਲੋਪਨੀਤਵਿਨਤਾਸ਼੍ਰੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਜੋ ਭਾਰਗਵ ਦਾ ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ।
Verse 43
चतुर्दश तथा पञ्चदशेच्छन्तीह नारदः / ससौवीरां सुसोवीरा ब्रह्मणो ह्यपगीयते
ਇੱਥੇ ਨਾਰਦ ਚੌਦਵੀਂ ਅਤੇ ਪੰਦਰਵੀਂ ਸੁਰ-ਭਿੰਨਤਾ ਵੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ; ‘ਸਸੌਵੀਰਾ’ ਅਤੇ ‘ਸੁਸੋਵੀਰਾ’ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੱਲੋਂ ਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 44
उत्तरादिस्वरश्चैव ब्रह्मा वै देवतास्त्रयः / हरिदेशसमुत्पन्ना हरिणस्याव्यजायत
ਉੱਤਰ ਆਦਿ ਸੁਰਾਂ ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਦੇਵਤਾ ਹਨ; ਹਰਿ-ਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਹਰਿ ਲਈ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।
Verse 45
मूर्छना हरिणा ते वै चन्द्रस्यास्याधिदैवतम् / करोपनीता विवृतावनुद्रिः स्वरमण्डले
ਹਰਿ ਵੱਲੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਇਹ ਮੂਰਛਨਾਵਾਂ ਚੰਦਰ-ਸੁਰ ਦੀ ਅਧਿਦੇਵਤਾ ਹਨ; ਸੁਰ-ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ‘ਅਨੁਦ੍ਰੀ’ ਹੱਥ ਨਾਲ ਉਠਾ ਕੇ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ।
Verse 46
साकलोपनतातस्मान्मनुतस्यान्नदैवतः / मनुदेशाः समुत्पन्ना मूर्च्छनाशुद्धमात्मना
ਉਸ ‘ਸਾਕਲੋਪਨਤ’ ਤੋਂ ਮਨੂ ਦਾ ਅੰਨ-ਦੇਵਤਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੋਇਆ; ਸ਼ੁੱਧ ਆਤਮਾ ਵਾਲੀਆਂ ਮੂਰਛਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ‘ਮਨੁਦੇਸ਼’ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ।
Verse 47
तस्मात्तस्मान्मृगामर्गीमृगेन्द्रोस्याधिदैवता / सावश्रमसमाद्युम्ना अनेकापौरुषानखान्
ਉਸੇ-ਉਸੇ ਤੋਂ ‘ਮ੍ਰਿਗਾਮਰਗੀ’ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਦੀ ਅਧਿਦੇਵਤਾ ਮ੍ਰਿਗੇਂਦ੍ਰ ਹੈ; ਉਹ ਸ਼੍ਰਮ-ਸਹਿਤ, ਆਦ੍ਯੁਮ੍ਨ ਤੇਜ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਅਨੇਕ ਅਪੌਰੁਸ਼ ਨਖ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Verse 48
मूर्च्छनायोजनाह्येषास्याद्रजसारजनीततः / तानि उत्तर मद्रांसपद्गदैवतकं विदुः
ਇਹ ਮੂਰਛਨਾ ‘ਆਯੋਜਨਾ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਰਜੋਗੁਣ ਅਤੇ ਰਜਨੀ-ਤੱਤ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਵਿਦਵਾਨ ਇਸ ਨੂੰ ਉੱਤਰ-ਮਦ੍ਰ, ਅੰਸਪਦ ਅਤੇ ਗਦੈਵਤਕ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।
Verse 49
तस्मादुत्तरतायावत्प्रथमं स्वायमं विदुः / तमोदुत्तरमैद्रोयदेवतास्याद्रुवेन च
ਇਸ ਲਈ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਜੋ ਪਹਿਲਾ ਕ੍ਰਮ ਹੈ, ਉਹ ‘ਸਵਾਯਮ’ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਤਮੋਗੁਣ ਦੇ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ‘ਐਦ੍ਰ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਦੀ ਦੇਵਤਾ ਧ੍ਰੁਵ ਸਮੇਤ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 50
अपामदुत्तरत्वावधैवतस्योत्तरायणः / स्यादिजमूर्छनाह्येच पितरः श्राद्धदेवताः
ਆਪ-ਤੱਤਵ ਦੇ ਉੱਤਰਤਵ ਦੀ ਸੀਮਾ-ਦੇਵਤਾ ‘ਉੱਤਰਾਯਣ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ‘ਇਜ-ਮੂਰਛਨਾ’ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਪਿਤਰ ਹੀ ਇਸ ਦੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੇਵਤਾ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 51
शुद्धषड्जस्वर कृत्वा यस्मादग्निमहर्षयः / उपैति तस्मान्नजानी याच्छुद्धयच्छिकरासभा
ਜਿਸ ਸ਼ੁੱਧ ਸ਼ਡਜ ਸੁਰ ਨੂੰ ਕਰਕੇ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਅਗਨੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਤੋਂ ‘ਨਜਾਨੀ’ ਨਾਮ ਦੀ (ਮੂਰਛਨਾ) ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਹ ‘ਸ਼ੁੱਧ-ਯੱਛਿਕਰਾਸਭਾ’ ਵੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 52
इत्येता मूर्छनाः कृत्वा यस्यामीदृशभावनः / पक्षिणां मूर्छनाः श्रुत्वा पक्षोका मूर्छनाः स्मृताः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਮੂਰਛਨਾਵਾਂ ਕਰਕੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਐਸੀ ਭਾਵਨਾ ਉੱਠਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਮੂਰਛਨਾਵਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ‘ਪੱਖੋਕਾ’ ਨਾਮ ਦੀਆਂ ਮੂਰਛਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 53
नागादृष्टिविषागीतानोपसर्पन्तिमूर्छनाः / नानासाधारमश्चैववडवात्रिविदस्तथा
ਨਾਗ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਵਿਸ਼-ਗੀਤ ਆਦਿ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਮੂਰਛਨਾਵਾਂ ਨੇੜੇ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਹ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ, ਅਸਾਧਾਰਣ ਅਤੇ ‘ਵਡਵਾ’ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਵੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
Frequently Asked Questions
It indexes Vaivasvata Manu-related descent lines, moving through named successions (e.g., Nariṣyanta → Dama → Rāṣṭravardhana and onward) and extending into sub-lines featuring Budha, Tṛṇabindu, and kings associated with the founding of Viśālā.
It frames yajña-success as a site of cosmological power and priestly legitimacy: Saṃvarta’s conduct of Marutta’s rite generates prosperity and political supremacy, triggering Bṛhaspati’s rivalry and highlighting how ritual authority shapes worldly sovereignty.
No. The sampled material is predominantly genealogical and episodic (vamsha + yajña narrative), not bhuvana-kośa measurements, and it is not part of the Lalitopakhyana-focused Shakta esoterica.