Adhyaya 59

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्त मध्यमभागे तृतीय उपाद्धातपादे ऽष्टपञ्चशत्तमो ऽध्यायः // ५८// बृहस्पतिरुवाच ऋषयस्त्वेव मुक्तास्तु परं हर्षमुपागताः / परं शुश्रूषया भूयः पप्रच्छुस्तदनन्तरम्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਵਾਯੁ-ਪ੍ਰੋਕਤ ਮੱਧਮਭਾਗ ਦੇ ਤੀਜੇ ਉਪਾਦ੍ਹਾਤਪਾਦ ਵਿੱਚ ਅਠਵੰਜਾ ਅਧਿਆਇ (58) ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਰਿਸ਼ੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਪਰਮ ਹರ್ಷ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੁਣਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਫਿਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।

Verse 2

ऋषय ऊचुः वंशानामानुपूर्व्येण राज्ञां चामिततेजसाम् / स्थितिं चैषां प्रभावं च ब्रूहि नः परिपृच्छताम्

ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਵੰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਅਤੇ ਅਮਿਤ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ; ਅਸੀਂ ਪੁੱਛਦੇ ਹਾਂ।

Verse 3

एवमुक्तस्ततस्तैस्तु तदासौ लोमहर्षणः / शृण्वतामुत्तराख्याने ऋषीणां वाक्य कोविदः

ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਇਉਂ ਕਹਿਣ ਤੇ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਲੋਮਹਰਸ਼ਣ—ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ—ਸੁਣ ਰਹੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅੱਗੇ ਅਗਲਾ ਆਖਿਆਨ ਸੁਣਾਉਣ ਲੱਗਾ।

Verse 4

अख्यानकुशलो भूयः परं वाक्यमुवाच ह / ब्रुवतो मे निबोधंश्च ऋषिराह यथा मम

ਆਖਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਉਸ ਨੇ ਫਿਰ ਉੱਤਮ ਬਚਨ ਆਖਿਆ—“ਜੋ ਮੈਂ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸਮਝੋ; ਜਿਵੇਂ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ।”

Verse 5

वंशानामानुपूर्व्येण राज्ञां चामिततेजसाम् / स्थितिं चैषां प्रभावं च क्रमतो मे निबोधत

ਵੰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਅਮਿਤ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ—ਇਹ ਸਭ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਜਾਣੋ।

Verse 6

वरुणस्य सपत्नीकान् स्तुता देवी उदाहृता / तस्याः पुत्रौ कलिर्वैद्यः स्तुता च सुरसुंदरी

ਵਰੁਣ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵਜੋਂ ‘ਸਤੁਤਾ’ ਨਾਮ ਦੀ ਦੇਵੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਦੋ ਸੰਤਾਨ—ਕਲੀ (ਵੈਦ) ਅਤੇ ‘ਸਤੁਤਾ’ ਨਾਮ ਦੀ ਸੁਰਸੁੰਦਰੀ।

Verse 7

कलिपुत्रौ महावीर्यौं जयश्च विजयश्च ह / वैद्यपुत्रौ घृणिश्चैव मुनिश्चैव महाबलौ

ਕਲੀ ਦੇ ਦੋ ਮਹਾਵੀਰ ਪੁੱਤਰ—ਜਯ ਅਤੇ ਵਿਜਯ; ਅਤੇ ਵੈਦ ਦੇ ਪੁੱਤਰ—ਘ੍ਰਿਣੀ ਅਤੇ ਮੁਨੀ—ਮਹਾਬਲਵਾਨ ਸਨ।

Verse 8

प्रत्तानामनु कामानामन्योन्यस्य प्रभक्षिणौ / भक्ष्यित्वा तावन्योन्यं विनाशं समवाप्नुतः

ਦਿੱਤੀਆਂ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗ ਕੇ ਉਹ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਹੀ ਨਿਗਲਣ ਲੱਗੇ; ਅਤੇ ਪਰਸਪਰ ਭੱਖ ਕੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਵਿਨਾਸ਼ ਪਾ ਗਏ।

Verse 9

कलिः सुरायाः संज्ञेयस्तस्य पुत्रो मदः स्मृतः / स्मृता हिंसा कलेर्भार्या श्रेष्ठा या निकृतस्मृतिः

ਕਲੀ ਨੂੰ ‘ਸੁਰਾ’ (ਮਦਿਰਾ) ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ‘ਮਦ’ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਕਲੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ‘ਹਿੰਸਾ’ ਹੈ, ਜੋ ‘ਨਿਕ੍ਰਿਤੀ’ (ਕਪਟ) ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਕਹੀ ਗਈ।

Verse 10

प्रसूतान्ये कलेः पुत्राश्चत्वारः पुरुषादकाः / नाके विघ्नश्च विख्यातो भद्रमोविधमस्तथा

ਕਲੀ ਦੇ ਹੋਰ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ ਹੋਏ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ-ਭੱਖਣ ਵਾਲੇ ਸਨ—ਨਾਕੇ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਿਘਨ, ਭਦ੍ਰਮ ਅਤੇ ਵਿਧਮ।

Verse 11

अशिरस्कतया विघ्नो नाकश्चैवाशरीरवान् / भद्रमश्चैकहस्तो ऽभूद्विधमश्चैकपात्स्मृतः

ਵਿਘਨ ਸਿਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸੀ; ਨਾਕੇ ਦੇਹ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸੀ; ਭਦ੍ਰਮ ਇਕ ਹੱਥ ਵਾਲਾ ਹੋਇਆ; ਅਤੇ ਵਿਧਮ ਇਕ ਪੈਰ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 12

भद्रमस्य तथापत्नी तामसी पूतना तथा / रेवती विधमस्यापि तयोः पुत्राः सहस्रशः

ਭਦ੍ਰ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਤਾਮਸੀ ਅਤੇ ਪੂਤਨਾ ਸਨ; ਅਤੇ ਵਿਧਮ ਦੀ ਪਤਨੀ ਰੇਵਤੀ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸਨ।

Verse 13

नाकस्य शकुनिः पत्नी विघ्नस्य च अयो मुखी / राक्षसास्तु महावीर्याः संध्याद्वयविचारिमः

ਨਾਕ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸ਼ਕੁਨੀ ਸੀ ਅਤੇ ਵਿਘਨ ਦੀ ਅਯੋਮੁਖੀ; ਉਹ ਰਾਖਸ਼ ਮਹਾਂ-ਵੀਰਯ ਵਾਲੇ ਸਨ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਸੰਧਿਆ ਵੇਲੇ ਫਿਰਦੇ ਸਨ।

Verse 14

रेवतीपूतनापुत्रा नैऋता नामतः स्मृताः / ग्रहस्ते राक्षसाः सर्वे बालानां तु विशेषतः

ਰੇਵਤੀ ਅਤੇ ਪੂਤਨਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ‘ਨੈ਋ਤ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਸਾਰੇ ਰਾਖਸ਼-ਗ੍ਰਹ ਹਨ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪੀੜਨ ਵਾਲੇ।

Verse 15

स्कन्दस्तेषामधिपतिर्ब्रह्मणो ऽनुमतः प्रभुः / बृहस्पतेर्या भगिनी वरस्त्री ब्रह्मचारिणी

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਸਕੰਦ ਹੈ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਅਨੁਮਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ; ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਦੀ ਭੈਣ ਉਹ ਉੱਤਮ ਇਸਤਰੀ, ਬ੍ਰਹਮਚਾਰিণੀ ਹੈ।

Verse 16

योगसिद्धा जगत्कृत्स्नमसक्ता चरते सदा / प्रभासस्य तु सा भार्या वसूनामष्टमस्य च

ਉਹ ਯੋਗਸਿੱਧ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਅਸਕਤ ਰਹਿ ਕੇ ਸਦਾ ਵਿਚਰਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਵਸੂਆਂ ਵਿੱਚ ਅੱਠਵੇਂ ਪ੍ਰਭਾਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਹੈ।

Verse 17

विश्वकर्मा सुरस्तस्या जातः शिल्पिप्रजापतिः / त्वष्टा विराजो रूपाणि धर्मपौत्र उदारधीः

ਉਸ ਸੁਰ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਜਨਮਿਆ—ਸ਼ਿਲਪੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ। ਅਤੇ ਤ੍ਵਸ਼ਟਾ ਵਿਰਾਜ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਕਰਤਾ, ਧਰਮ ਦਾ ਪੌਤ੍ਰ, ਉਦਾਰ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 18

कर्त्ता शिल्पिसहस्राणां त्रिदशानां तु योगतः / यःसर्वेषां विमानानि देवतानां चकार ह

ਉਹ ਯੋਗ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਦਸ਼ਾਂ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸ਼ਿਲਪੀਆਂ ਦਾ ਕਰਤਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਨੇ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਵਿਮਾਨ ਬਣਾਏ।

Verse 19

मानुषाश्चोपजीवन्ति यस्य शिल्पं महात्मनः / प्रह्रादी विश्रुता तस्य पत्नी त्वष्टुर्विरोचना

ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਦੇ ਸ਼ਿਲਪ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਜੀਵਨ-ਨਿਰਵਾਹ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ‘ਪ੍ਰਹ੍ਰਾਦੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਤ੍ਵਸ਼ਟਾ ਦੀ ਵਿਰੋਚਨਾ ਸੀ।

Verse 20

विरोचनस्य भगिनी माता त्रिशिरसस्तथा / देवाचार्यस्य महतो विश्वरूपस्य धीमतः

ਉਹ ਵਿਰੋਚਨ ਦੀ ਭੈਣ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਿਰਾ ਦੀ ਮਾਤਾ ਸੀ; ਅਤੇ ਮਹਾਨ, ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਦੇਵਾਚਾਰਯ ਵਿਸ਼ਵਰੂਪ ਦੀ ਵੀ ਮਾਤਾ ਸੀ।

Verse 21

विश्वकर्मात्मजश्वैव विश्वकर्मा मयः स्मृतः / सुरेणुरिति विख्याता स्वसा तस्य यवीयसी

ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ‘ਮਯ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਛੋਟੀ ਭੈਣ ‘ਸੁਰੇਣੂ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ।

Verse 22

त्वाष्ट्री या सवितुर्भार्या पुनः संज्ञेति विश्रुता / प्रासूत सा महाभागं मनुं ज्येष्ठं विवस्वतः

ਤਵਸ਼ਟਾ ਦੀ ਧੀ, ਸਵਿਤਾ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਜੋ ਮੁੜ ‘ਸੰਜ्ञਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ, ਉਸ ਮਹਾਭਾਗਾ ਨੇ ਵਿਵਸਵਾਨ ਦੇ ਜੇਠੇ ਪੁੱਤਰ ਮਨੂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ।

Verse 23

यमौ प्रासूत च पुनर्यमं च यमुनां च ह / सा तु गत्वा कुरून्देवी वडवा रूपधारिणी

ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਯਮ ਅਤੇ ਯਮੁਨਾ—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਜੁੜਵਾਂ—ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਤਦ ਉਹ ਦੇਵੀ ਕੁਰੂ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਗਈ ਅਤੇ ਘੋੜੀ (ਵਡਵਾ) ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲਿਆ।

Verse 24

सवितुश्चास्य रूपस्य नासिकाभ्यां तु तौ स्मृतौ / प्रासूत सा महाभाग त्वन्तरिक्षे ऽश्विनौ किल

ਉਸ (ਵਡਵਾ-ਰੂਪ) ਸਵਿਤਾ ਦੇ ਉਸ ਰੂਪ ਦੀਆਂ ਦੋ ਨਾਸਿਕਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਉਹ (ਅਸ਼ਵਿਨੀਕੁਮਾਰ) ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ—ਇਉਂ ਸਿਮਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਮਹਾਭਾਗਾ ਨੇ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ਵਿਨੌ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ।

Verse 25

नासत्यं चैव दस्रं च मार्त्तण्डस्यात्मजावुभौ / ऋषय ऊचुः कस्मान्मार्त्तण्ड इत्येष विवस्वानुदितो बुधैः

ਉਹ ਦੋਵੇਂ—ਨਾਸਤ੍ਯ ਅਤੇ ਦਸ੍ਰ—ਮਾਰਤੰਡ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: ‘ਬੁੱਧਿਮਾਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਵਿਵਸਵਾਨ ਨੂੰ “ਮਾਰਤੰਡ” ਕਿਉਂ ਆਖਿਆ ਹੈ?’

Verse 26

किमर्थं सासुरूपा वै नासिकाभ्यामसूयत / एतद्वेदितुमिच्छामो सर्वं नो ब्रूहि पृच्छताम्

ਉਹ ਘੋੜੀ-ਰੂਪਾ (ਦੇਵੀ) ਨਾਸਿਕਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਕਿਉਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ? ਅਸੀਂ ਇਹ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ; ਅਸੀਂ ਪੁੱਛਦੇ ਹਾਂ—ਸਾਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸੋ।

Verse 27

सूत उवाच चिरोत्पन्नमतिर्भिन्नमण्डं त्वष्ट्रा विदारितम् / गर्भवधं भ्रान्तः कश्यपो विद्रुतो भवेत्

ਸੂਤ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਚਿਰ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਪਜਿਆ ਉਹ ਅੰਡਾ ਫੱਟ ਗਿਆ; ਤਵਸ਼ਟਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਚੀਰ ਦਿੱਤਾ। ਗਰਭ-ਵਧ ਦੇ ਭਰਮ ਨਾਲ ਕਸ਼੍ਯਪ ਡਰ ਕੇ ਦੌੜ ਪਿਆ।

Verse 28

अण्डे द्विधाकृते त्वण्डं दृष्ट्वा त्वष्टेदमब्रवीत् / नैतन्न्यूनं भवादण्डं मार्त्तण्डस्त्वं भवानघ

ਅੰਡਾ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਦੇਖ ਕੇ ਤਵਸ਼ਟਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਇਹ ਅੰਡਾ ਘਾਟਾ ਨਾ ਰਹੇ; ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਤੂੰ ‘ਮਾਰਤੰਡ’ ਬਣ।”

Verse 29

न खल्वयं मृतोंऽडस्थ इति स्नेहात्पिताब्रवीत् / तस्य तद्वचनं श्रुत्वा नामान्वर्थमुदाहरन्

“ਅੰਡੇ ਅੰਦਰ ਵਾਲਾ ਇਹ ਮਰਿਆ ਨਹੀਂ”—ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਪਿਤਾ ਨੇ ਕਿਹਾ। ਉਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਰਥ ਅਨੁਸਾਰ ਨਾਮ ਉਚਾਰਿਆ।

Verse 30

यन्मार्त्तण्डो भवेत्युक्तस्त्वण्डात्सोंडे द्विधाकृते / तस्माद्विवस्वान्मार्त्तण्डः पुराणज्ञैर्विभाव्यते

ਜਦ ਅੰਡਾ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ “ਤੂੰ ਮਾਰਤੰਡ ਬਣ” ਕਿਹਾ ਗਿਆ; ਇਸ ਲਈ ਪੁਰਾਣ-ਜਾਣਕਾਰ ਵਿਵਸਵਾਨ ਨੂੰ ‘ਮਾਰਤੰਡ’ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।

Verse 31

ततः प्रजाः प्रवक्ष्यामि मार्त्तण्डस्य विवस्वतः / विजज्ञे सवितुर्भार्या संज्ञा पुत्रांस्तु त्रीन्पुनः

ਹੁਣ ਮੈਂ ਮਾਰਤੰਡ ਵਿਵਸਵਾਨ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਸਵਿਤਾ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੰਜ੍ਞਾ ਨੇ ਫਿਰ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰ ਜਣੇ।

Verse 32

मनुं यमीं यमं चैव छाया सा तपती तथा / शनैश्चरं तथैवैते मार्त्तण्डस्यात्मजाः स्मृताः

ਮਨੁ, ਯਮੀ, ਯਮ, ਛਾਇਆ, ਤਪਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਨੈਸ਼ਚਰ—ਇਹ ਸਭ ਮਾਰਤੰਡ (ਸੂਰਜ) ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 33

विवस्वान्कश्यपाज्जज्ञे दाक्षायिण्यां महायशाः / तस्य संज्ञाभवद्भार्या त्वाष्ट्री देवी विवस्वतः

ਮਹਾਨ ਯਸ਼ ਵਾਲਾ ਵਿਵਸਵਾਨ ਕਸ਼੍ਯਪ ਤੋਂ ਦਾਕ੍ਸ਼ਾਯਿਣੀ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ। ਵਿਵਸਵਾਨ ਦੀ ਪਤਨੀ ਤ੍ਵਸ਼ਟਾ ਦੀ ਧੀ ਦੇਵੀ ਸੰਜ੍ਞਾ ਸੀ।

Verse 34

सुरेणुरिति विख्याता पुनः संज्ञेति विश्रुता / सा तु भार्या भगवतो मार्त्तण्डस्यातितेजसः

ਉਹ ‘ਸੁਰੇਣੁ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ ਅਤੇ ਫਿਰ ‘ਸੰਜ੍ਞਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਵਿਖਿਆਤ ਹੋਈ। ਉਹੀ ਅਤਿ ਤੇਜਸਵੀ ਭਗਵਾਨ ਮਾਰਤੰਡ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੀ।

Verse 35

न खल्वये मृतो ह्यण्डे इति स्नेहात्तमब्रवीत् / अजानन्कश्यपः स्नेहात् मार्त्तण्ड इति चोच्यते

ਸਨੇਹ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਇਹ ਅੰਡੇ ਵਿੱਚ ਮਰਿਆ ਨਹੀਂ।” ਕਸ਼੍ਯਪ ਨੇ ਵੀ ਸਨੇਹ ਵਿੱਚ, ਅਣਜਾਣੇ ਹੀ, ਉਸ ਨੂੰ ‘ਮਾਰਤੰਡ’ ਆਖਿਆ।

Verse 36

तेजस्त्वभ्यधिकं तस्य नित्यमेव विवस्वतः / येनापि तापयामास त्रील्लोङ्कान्कश्यपात्मजः

ਵਿਵਸਵਾਨ ਦਾ ਤੇਜ ਸਦਾ ਹੀ ਅਤਿ ਵਧੇਰਾ ਸੀ; ਉਸੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਕਸ਼੍ਯਪ-ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਤਪਾ ਦਿੱਤਾ।

Verse 37

त्रीण्यपत्यानि संज्ञायां जनयामास वै रविः / द्वौ सुतौ तु महावीर्यौं कन्यैका विदितैव च

ਸੰਜ्ञਾ ਦੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਰਵਿ ਨੇ ਤਿੰਨ ਸੰਤਾਨਾਂ ਜਣੀਆਂ—ਦੋ ਮਹਾਵੀਰਯ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਇਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਧੀ।

Verse 38

मनुर्वैवस्वतो ज्येष्ठः श्राद्धदेवः प्रजापतिः / ततो यमो यमी चैव यमजौ संबभूवतुः

ਜ੍ਯੇਠਾ ਸੀ ਵੈਵਸਵਤ ਮਨੁ, ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹਦੇਵ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ; ਫਿਰ ਯਮ ਅਤੇ ਯਮੀ—ਇਹ ਯਮਜ ਜੁੜਵਾਂ ਜਨਮੇ।

Verse 39

असह्यतेजस्तद्रूपं दृष्ट्वा संज्ञा विवस्वतः / असहन्ती स्वकां छायां सवर्णां निर्ममे पुनः

ਵਿਵਸਵਾਨ ਦੇ ਅਸਹਿਣਯ ਤੇਜਸਵੀ ਰੂਪ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸੰਜ्ञਾ ਸਹਿ ਨਾ ਸਕੀ; ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਰਗੀ ਹੀ ਸਵਰਣ ਛਾਇਆ ਮੁੜ ਰਚੀ।

Verse 40

महाभागा तु सा नारी तस्याश्छायासमुद्गता / प्राञ्जलिः प्रयता भूत्वा पुनः संज्ञामभाषत

ਉਹ ਮਹਾਭਾਗਾ ਨਾਰੀ, ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਛਾਇਆ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਸੀ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਅਤੇ ਸੰਯਮਿਤ ਹੋ ਕੇ ਫਿਰ ਸੰਜ्ञਾ ਨੂੰ ਬੋਲੀ।

Verse 41

वदस्व किं मया कार्यं सा संज्ञा तामथाब्रवीत् / अहं यास्यापि भद्रं ते स्वमेव भवनं पितुः

ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, ‘ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਕੀ ਕਰਵਾਉਣਾ ਹੈ?’ ਤਦ ਸੰਜ्ञਾ ਨੇ ਆਖਿਆ, ‘ਤੇਰਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇ; ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਘਰ ਚਲੀ ਜਾਵਾਂਗੀ।’

Verse 42

त्वयेह भवने मह्यं वस्तव्यं निर्विशङ्कया / इमौ च बालकौ मह्यं कन्या च वरवर्णिनी

ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਮੇਰੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ੰਕ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿਣਾ; ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਬਾਲਕ ਮੇਰੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਸੁੰਦਰ ਵਰਣ ਵਾਲੀ ਕੁੜੀ ਵੀ ਮੇਰੀ ਹੈ।

Verse 43

भर्त्तव्या नैवमाख्येयमिदं भगवते त्वया / इमौ च बालकौ मह्यं तथेत्युक्ता तथा च सा

ਇਹ ਪਾਲਣਾ ਯੋਗ ਹੈ; ਤੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾ ਦੱਸੀਂ। ‘ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਬਾਲਕ ਮੇਰੇ ਹਨ’ ਕਹਿ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ‘ਤਥਾ’ ਆਖਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਵੀ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੰਨ ਗਈ।

Verse 44

त्वष्टुः समीपमगमद्व्रीडितेव तपस्विनी / पिता तामागतां दृष्ट्वा क्रुद्धः संज्ञामथाब्रवीत्

ਉਹ ਤਪਸਵਿਨੀ ਲੱਜਿਤ ਜਿਹੀ ਹੋ ਕੇ ਤ੍ਵਸ਼ਟਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਗਈ; ਪਿਤਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਉਂਦਾ ਵੇਖ ਕੇ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਸੰਜ्ञਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।

Verse 45

भर्त्तुः समीपं गच्छेति नियुक्ता च पुनः पुनः / अगमद्वडवा भूत्वाच्छाद्य रूपमनिन्दिता

‘ਪਤੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾ’—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਰ ਵਾਰ ਹੁਕਮ ਮਿਲਣ ਤੇ, ਉਹ ਨਿਰਦੋਸ਼ੀ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਢੱਕ ਕੇ ਘੋੜੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਚਲੀ ਗਈ।

Verse 46

उत्तरान्सा कुरून्गत्वा तृणान्यथ चचार सा / द्वितीयायां तु संज्ञायां संज्ञेयमिति चिन्त्य ताम्

ਉਹ ਉੱਤਰ ਕੁਰੂ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਜਾ ਕੇ ਘਾਹ ਚਰਨ ਲੱਗੀ; ਦੂਜੀ ਸੰਜ्ञਾ ਬਾਰੇ ‘ਇਸ ਨੂੰ ਪਛਾਣਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ’ ਸੋਚ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ।

Verse 47

आदित्यो जनयामास पुत्रावादित्यवर्चसौ / पूर्वजस्य मनोस्तुल्यौ सादृश्येन तु तौ प्रभू

ਆਦਿਤ੍ਯ ਨੇ ਆਦਿਤ੍ਯ-ਤੇਜ ਨਾਲ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਜਣੇ। ਰੂਪ-ਸਾਦ੍ਰਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਪੂਰਵਜ ਮਨੂ ਵਰਗੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੁਤਾ ਵਾਲੇ ਸਨ।

Verse 48

श्रुतश्रवा मनुस्ताभ्यां सावर्णिर्वै भविष्यति

ਉਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ‘ਸ਼੍ਰੁਤਸ਼੍ਰਵਾ’ ਨਾਮ ਦਾ ਮਨੂ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ‘ਸਾਵਰਣੀ’ ਹੋ ਕੇ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇਗਾ।

Verse 49

श्रुतकर्मा तु विज्ञेयो ग्रहो वै यः शनैश्चरः / मनुरेवाभवत्सो ऽपि सावर्णिरिति चोच्यते

‘ਸ਼੍ਰੁਤਕਰਮਾ’ ਉਹੀ ਗ੍ਰਹਿ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ਼ਨੈਸ਼ਚਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਮਨੂ ਵੀ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ‘ਸਾਵਰਣੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਉਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 50

संज्ञा तु पार्थिवी सा वै स्वस्य पुत्रस्य वै तदा / चकाराभ्यधिकं स्नेहं त तथा पूर्वजेषु वै

ਉਸ ਵੇਲੇ ਪਾਰਥਿਵੀ ਸੰਜ्ञਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਵਧੇਰੇ ਸਨੇਹ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਰਵਜਾਂ ਨਾਲ ਵੀ।

Verse 51

मनुस्तच्छाक्षमत्सर्वं यमस्तद्वै न चाक्षमत् / बहुशो जल्पमानस्तु सापत्न्यादतिदुःखितः

ਮਨੂ ਨੇ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸਹਿ ਲਿਆ, ਪਰ ਯਮ ਨੇ ਉਹ ਨਹੀਂ ਸਹਿਆ। ਸੌਤੇਲੇਪਣ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਵਾਰ ਵਾਰ ਬੋਲਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 52

तां वै रोषाच्च बालाच्च भाविनोर्ऽथस्य वै बलात् / यदा संतर्जयामास च्छायां वैवस्वतो यमः

ਕ੍ਰੋਧ ਅਤੇ ਬਾਲਪਣ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਫਲ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ, ਜਦੋਂ ਵੈਵਸਵਤ ਯਮ ਨੇ ਛਾਇਆ ਨੂੰ ਕਠੋਰ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਡਾਂਟਿਆ।

Verse 53

सा शशाप ततः क्रोधात्सार्णिजननी यमम् / यदा तर्जयसे ऽकस्मात्पितृभार्यां यशस्विनीम्

ਤਦੋਂ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਸਾਰਣੀ ਦੀ ਮਾਤਾ ਨੇ ਯਮ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ—“ਤੂੰ ਅਚਾਨਕ ਯਸ਼ਸਵਿਨੀ ਪਿਤਾ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਡਾਂਟਦਾ ਹੈਂ?”

Verse 54

तस्मात्तवैष चरमः पतिष्यति न संशयः / यमस्तु तेन शापेन भृशं पीडितमानसः

“ਇਸ ਲਈ ਤੇਰਾ ਇਹ ਆਖ਼ਰੀ ਅੰਗ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਡਿੱਗ ਪਵੇਗਾ—ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।” ਉਸ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਯਮ ਦਾ ਮਨ ਬਹੁਤ ਪੀੜਤ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 55

मनुना सह धर्मात्मा पितुः सर्वं न्यवेदयत् / भृशं शापभयोद्विग्नः संज्ञावाक्यैर्विनिर्जितः

ਧਰਮਾਤਮਾ ਯਮ ਮਨੂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸ ਆਇਆ; ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਘਬਰਾਇਆ ਹੋਇਆ ਉਹ ਸੰਜ্ঞਾ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 56

तस्यां मयोद्यतः पादो न तु देहे निपातितः / बाल्याद्वा यदि वा मोहात्तद्भवान्क्षन्तुमर्हति

“ਉਸ ਵੱਲ ਮੇਰਾ ਪੈਰ ਉੱਠਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਪਿਆ। ਜੇ ਬਾਲਪਣ ਜਾਂ ਮੋਹ ਕਰਕੇ ਇਹ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮਾਫ਼ ਕਰੋ।”

Verse 57

शप्तो ऽहमस्मि लोकेश जनन्या तपतां वर / तव प्रसादो नस्त्रातुमेतस्मान्महतो भयात्

ਹੇ ਲੋਕేశ! ਤਪਸਵੀਆਂ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮਾਤਾ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ ਹੈ; ਇਸ ਮਹਾਂ ਭੈ ਤੋਂ ਸਾਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਹੀ ਸਮਰਥ ਹੈ।

Verse 58

विवस्वानेवमुक्तस्तु यमं प्रोवाच वै प्रभुः / असंशयं पुत्र महद्भविष्यत्यत्र कारणम्

ਇਉਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿਵਸਵਾਨ ਨੇ ਯਮ ਨੂੰ ਆਖਿਆ—ਪੁੱਤਰ, ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਮਹਾਨ ਕਾਰਣ ਹੋਵੇਗਾ।

Verse 59

येन त्वामाविशत्क्रोधो धर्मज्ञं सत्यवादिनम् / न शक्यमेतन्मिथ्य तु कर्त्तुं मातुर्वचस्तव

ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਧਰਮ-ਜਾਣੂ ਤੇ ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਤੈਨੂੰ ਕ੍ਰੋਧ ਨੇ ਘੇਰ ਲਿਆ, ਉਸ ਕਰਕੇ ਤੇਰੀ ਮਾਂ ਦੇ ਬਚਨ ਨੂੰ ਝੂਠਾ ਕਰਨਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ।

Verse 60

कृमयो मांसमादाय यास्यन्ति च महीं तव / ततः पादं महाप्राज्ञ पुनः सांप्राप्स्यसे सुखम्

ਕੀੜੇ ਤੇਰਾ ਮਾਸ ਲੈ ਕੇ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਜਾਣਗੇ; ਫਿਰ, ਹੇ ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ্ঞ, ਤੂੰ ਮੁੜ ਸੁਖ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਪੈਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਂਗਾ।

Verse 61

कृतमेवं वचः सत्यं मातुस्तव भविष्यति / शापस्य परिहारेण त्वं च त्रातो भविष्यसि

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੇਰੀ ਮਾਂ ਦਾ ਬਚਨ ਸੱਚ ਹੋਵੇਗਾ; ਅਤੇ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਨਿਵਾਰਣ ਨਾਲ ਤੂੰ ਵੀ ਰੱਖਿਆ ਪਾਵੇਂਗਾ।

Verse 62

आदित्यस्त्वब्रवीत्संज्ञां किमर्थं तनयेषु तु / तुल्येष्वभ्यधिकस्नेह एकस्मिन्क्रियते त्वया

ਆਦਿਤ੍ਯ ਨੇ ਸੰਜ੍ਞਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—ਪੁੱਤਰ ਸਮਾਨ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਤੂੰ ਇਕ ਉੱਤੇ ਵਧੇਰੇ ਸਨੇਹ ਕਿਉਂ ਕਰਦੀ ਹੈਂ?

Verse 63

सा तत्परिहरन्ती वै नाचचक्षे विवस्वतः / आत्मना स समाधाय योगात्तत्त्वमपश्यत

ਉਹ ਗੱਲ ਟਾਲਦੀ ਰਹੀ ਅਤੇ ਵਿਵਸਵਾਨ ਵੱਲ ਤੱਕ ਨਾ ਸਕੀ; ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ ਕੇ ਯੋਗ ਨਾਲ ਤੱਤ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ।

Verse 64

तां शप्तुकामो भगवान्नाशाय कुपितः प्रभुः / सा तत्सर्वं यथा तत्त्वमाचचक्षे विवस्वतः

ਭਗਵਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਕੇ ਨਾਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ; ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਸਭ ਕੁਝ ਯਥਾਰਥ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਵਸਵਾਨ ਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ।

Verse 65

विवस्वांस्तु यथा श्रुत्वा क्रुद्धस्त्वष्टारमभ्ययात् / त्वष्टा तु तं यथान्यायमर्चयित्वा विभावसुम्

ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਵਿਵਸਵਾਨ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਤ੍ਵਸ਼ਟਾ ਕੋਲ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਤ੍ਵਸ਼ਟਾ ਨੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਭਾਵਸੂ ਦੀ ਪੂਜਾ-ਸਤਕਾਰ ਕੀਤਾ।

Verse 66

निर्दग्धुकामं रोषेण सांत्वयामास वै शनैः / तवातितेजसा युक्तमिदं रूपं न शोभते

ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਸਾੜ ਦੇਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸ਼ਾਂਤ ਕੀਤਾ—ਤੇਰੇ ਅਤਿ ਤੇਜ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਇਹ ਰੂਪ ਸੋਭਦਾ ਨਹੀਂ।

Verse 67

असहन्ती तु तत्संज्ञा वने चरति शाद्वले / द्रक्ष्यते तां भवनद्य स्वां भार्यां शुभचारिणीम्

ਉਹ ਉਸ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਸਹਿ ਨਾ ਸਕੀ ਅਤੇ ਹਰੀ ਘਾਹ ਵਾਲੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਫਿਰਦੀ ਰਹੀ। ਅੱਜ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁਭਚਾਰਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਵੇਖੋਗੇ।

Verse 68

श्लाघ्ययौवनसंपन्नां योगमास्थाय गोपते / अनुकूलं भवेदेवं यदि स्यात्समयो मतः

ਹੇ ਗੋਪਤੇ! ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਨੀਯ ਜਵਾਨੀ ਨਾਲ ਯੋਗ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ; ਜੇ ਸਮਾਂ ਢੁੱਕਵਾਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਅਨੁਕੂਲ ਹੋਵੇਗਾ।

Verse 69

रूपं निवर्त्तयेयं ते ह्याद्यं श्रेष्ठमरिन्दम / रूपं विवस्वतस्त्वासीत्तिर्यगूर्द्ध्वमधस्तथा

ਹੇ ਅਰਿੰਦਮ! ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਇਹ ਅੱਜ ਦਾ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਰੂਪ ਮੁੜ ਕਰ ਦਿਆਂਗਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਤੇਰਾ ਰੂਪ ਵਿਵਸਵਾਨ ਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਤਿਰਛਾ, ਉੱਪਰ ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ—ਸਭ ਪਾਸੇ ਵਿਸਤਾਰਿਤ ਸੀ।

Verse 70

तेनासौ पीडिता देवी रूपेण तु दिवस्पतेः / तस्मात्ते समचक्रं तु वर्तते रूपमद्भुतम्

ਦਿਵਸਪਤੀ ਦੇ ਉਸ ਰੂਪ ਨਾਲ ਉਹ ਦੇਵੀ ਪੀੜਤ ਹੋਈ; ਇਸ ਲਈ ਤੇਰੇ ਲਈ ਉਹ ਅਦਭੁਤ ਸਮਚੱਕਰ ਰੂਪ ਬਣਿਆ ਹੈ।

Verse 71

अनुज्ञातस्ततस्त्वष्ट्रा रूपनिर्वर्त्तनाय वै / ततो ऽभ्युपागमत्त्वष्टा मार्त्तण्डस्य विवस्वतः

ਤਦ ਤ੍ਵਸ਼ਟਾ ਨੇ ਰੂਪ-ਬਦਲਾਅ ਲਈ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ; ਫਿਰ ਤ੍ਵਸ਼ਟਾ ਮਾਰਤੰਡ ਵਿਵਸਵਾਨ ਦੇ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਿਆ।

Verse 72

भ्रमिमारोप्य तत्तेजः शातयामास तस्य वै / तं निर्मूलित तेजस्कं तेजसापहृतेन तु

ਭ੍ਰਮੀ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਤੇਜ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਮੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਤੇਜ ਦੇ ਅਪਹਰਨ ਨਾਲ ਉਹ ਤੇਜਹੀਨ ਹੋ ਕੇ ਜੜ੍ਹੋਂ ਹੀ ਉਖੜ ਗਿਆ।

Verse 73

कान्तां प्रभाकरो द्रष्टुमियेष शुभदर्शनः / ददर्श योगमास्थाय स्वां भार्यां वडवां तथा

ਸ਼ੁਭਦਰਸ਼ਨ ਪ੍ਰਭਾਕਰ ਆਪਣੀ ਕਾਂਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਗਿਆ; ਯੋਗ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਵਡਵਾ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ।

Verse 74

अदृश्यां सर्वभूतानां तेजसा नियमेन च / अश्वरूपेण मार्त्तण्डस्तां मुखे समभावयत्

ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਅਦ੍ਰਿਸ਼, ਤੇਜ ਅਤੇ ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ ਉਸ (ਵਡਵਾ) ਨੂੰ ਮਾਰਤੰਡ ਨੇ ਅਸ਼ਵ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਮੁਖ ਵਿੱਚ ਸਮਭਾਵ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ।

Verse 75

मैथुनान्तनिविष्टा च परपुंसो ऽभिशङ्कया / सा तं निःसारयामास नोभ्यां शुक्रं विवस्वतः

ਮੈਥੁਨ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ, ਪਰ-ਪੁਰਖ ਦੀ ਸ਼ੰਕਾ ਨਾਲ, ਉਸ ਨੇ ਵਿਵਸਵਤ ਦਾ ਸ਼ੁਕਰ ਨਾਸਿਕਾ ਰਾਹੀਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ।

Verse 76

देवौ तस्मादजायेतामश्विनौ भिषजां वरौ / नासत्यश्चैव दस्रश्च स्मृतौ द्वादशमूर्तितः

ਉਸ ਤੋਂ ਦੋ ਦੇਵ ਜਨਮੇ—ਅਸ਼ਵਿਨੀਕੁਮਾਰ, ਵੈਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ; ਨਾਸਤ੍ਯ ਅਤੇ ਦਸ੍ਰ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ, ਦ੍ਵਾਦਸ਼-ਮੂਰਤੀ (ਆਦਿਤ੍ਯ) ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 77

मार्त्तण्डस्य सुतावेतावष्टमस्य प्रजापतेः / तां तु रूपेण कान्तेन दर्शयामास भास्करः

ਮਾਰਤੰਡ ਦੇ ਅੱਠਵੇਂ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੇ ਇਹ ਦੋ ਸੰਤਾਨ ਸਨ; ਭਾਸਕਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਨੋਹਰ ਰੂਪ ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ।

Verse 78

स तां दृष्ट्वा तदा भार्यां तुतो षैतामुवाच ह / यमस्तु तेन शापेन भृशं पीडितमानसः

ਉਸ ਨੇ ਤਦ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ; ਪਰ ਯਮ ਉਸ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪੀੜਤ ਮਨ ਵਾਲਾ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 79

धर्मेण रञ्जयामास धर्मराजस्ततस्तु सः / सो ऽलभत्कर्मणां तेन शुभेन परमां द्युतिम्

ਫਿਰ ਧਰਮਰਾਜ ਨੇ ਧਰਮ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਉਸ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਪਰਮ ਜੋਤਿ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।

Verse 80

पितॄणामाधिपत्यं च लोकपालत्वमेव च / मनुः प्रजापतिस्त्वेष सावर्णिः स महायशाः

ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਅਧਿਪਤਿਆਈ ਅਤੇ ਲੋਕਪਾਲਤਾ ਵੀ; ਇਹ ਮਹਾਨ ਯਸ਼ ਵਾਲਾ ਸਾਵਰਣੀ ਮਨੂ ਹੀ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹੈ।

Verse 81

भाव्यः सो ऽनागते तस्मिन्मनुः सावर्णिकेन्तरे / मेरुपृष्ठे तपो घोरमद्यापि चरते प्रभुः

ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਉਸ ਸਾਵਰਣਿਕ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਮਨੂ ਹੋਵੇਗਾ; ਪ੍ਰਭੂ ਮੇਰੂ ਦੀ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਅੱਜ ਵੀ ਘੋਰ ਤਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।

Verse 82

भ्राता शनैश्चरस्तत्रग्रहत्वं स तु लब्धवान् / त्वष्टा तु तेन रूपेण विष्णोश्चक्रमकल्पयत्

ਉੱਥੇ ਭਰਾ ਸ਼ਨੈਸ਼ਚਰ ਨੇ ਗ੍ਰਹਤਵ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਅਤੇ ਤ੍ਵਸ਼ਟਾ ਨੇ ਉਸੇ ਰੂਪ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਚੱਕਰ ਰਚਿਆ।

Verse 83

महामहो ऽप्रतिहतं दानवान्प्रतिवारणम् / यवीयसी तयोर्या तु यमुनाच यशस्विनी

ਮਹਾਮਹੋ ਅਪਰਾਜਿਤ ਸੀ, ਦਾਨਵਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਵਾਲਾ। ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਕਨਿੱਠੀ ਯਸ਼ਸਵਿਨੀ ਯਮੁਨਾ ਸੀ।

Verse 84

अभवत्सा सरिच्छ्रेष्ठा यमुना लोकपावनी / यस्तु ज्येष्ठो महातेजाः सर्गो यस्येति सांप्रतम्

ਲੋਕ-ਪਾਵਨੀ ਯਮੁਨਾ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਬਣੀ। ਅਤੇ ਜੋ ਜੇਠਾ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਵਰਨਨ ਹੁਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 85

विस्तरं तस्य वक्ष्यामि मनोर्वैवस्वतस्य ह / इदं तु जन्म देवानां शृणुयाद्वा पठेच्च वा

ਮੈਂ ਵੈਵਸਵਤ ਮਨੂ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਇਸ ਜਨਮ ਨੂੰ ਜੋ ਸੁਣੇ ਜਾਂ ਪੜ੍ਹੇ।

Verse 86

वैवस्वतस्य पुत्राणां सप्तानां तु महौजसाम् / आपदं प्राप्य मुच्येत प्राप्नुयाच्च महद्यशः

ਵੈਵਸਵਤ ਦੇ ਮਹਾਬਲੀ ਸੱਤ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਇਹ ਕਥਾ—ਜੋ ਆਫ਼ਤ ਵਿੱਚ ਪਵੇ, ਉਹ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਏ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਯਸ਼ ਹਾਸਲ ਕਰੇ।