Adhyaya 42
गणेश-एकदन्त-उत्पत्तिः (Origin of Gaṇeśa’s Single Tusk) / Bhārgava–Gaṇeśa Encounter
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨ੍ਰਿਪ ਨੂੰ ਪੁਰਾਣਕ ਵੰਸ਼-ਇਤਿਹਾਸਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਗਣਾਧੀਸ਼ ਗਣੇਸ਼ ਵੱਲੋਂ ਰੋਕੇ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਭ੍ਰਿਗੁਵੰਸ਼ੀ ਰਾਮ (ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ) ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਚਲ ਖੜੇ ਗਣੇਸ਼ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਸ਼ਿਵ-ਦੱਤ ਪਰਸ਼ੁ ਸੁੱਟਦਾ ਹੈ; ਪਿਤਾ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੇ ਅਸਤ੍ਰ ਨੂੰ ‘ਅਮੋਘ’ ਰੱਖਣ ਲਈ ਗਣੇਸ਼ ਦੰਦ ਨਾਲ ਵਾਰ ਸਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਦੰਦ ਟੁੱਟ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਏਕਦੰਤ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਕੰਬਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ ਆਰਤ ਨਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੋਲਾਹਲ ਸੁਣ ਕੇ ਪਾਰਵਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ੰਕਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਵਕ੍ਰਤੁੰਡ-ਏਕਦੰਤੀ ਹੇਰੰਬ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਪਾਰਵਤੀ ਸਕੰਦ ਨੂੰ ਕਾਰਨ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ, ਸਕੰਦ ਸਾਰਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਪਾਰਵਤੀ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਗੁਰੂ-ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਅਤੇ ਪਿਤਾ-ਪੁੱਤਰ ਧਰਮ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਯਾਦ ਕਰਾਂਦੀ ਹੈ, ਭ੍ਰਿਗੁਵੀਰ ਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਜਿੱਤਾਂ ਤੇ ਦਾਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤਿਵਾਸੀ ਭ੍ਰਿਗਵ ਤਪਸਵੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪੁੱਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਪਿਤ੍ਰ-ਘਰ ਜਾਣ ਦੀ ਧਮਕੀ ਦੇ ਕੇ ਦਿਵ੍ਯ ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਸੰਤੁਲਨ ਦੀ ਪੁਨਰਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਸਮਾਧਾਨ ਮੰਗਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपादे भार्गवचरिते एकचत्वारिंशत्तमो ऽध्यायः // ४१// वसिष्ठ उवाच एवं संभ्रामितो रामो गणाधीशेन भूपते / हर्षशोकसमाविष्टो विचिन्त्यात्मपराभवम्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਵਾਯੁ-ਪ੍ਰੋਕਤ ਮੱਧਮ ਭਾਗ ਦੇ ਤੀਜੇ ਉਪੋੱਧਾਤ ਪਾਦ, ਭਾਰਗਵ-ਚਰਿਤ ਵਿੱਚ ਇਕਤਾਲੀਸਵਾਂ ਅਧਿਆਇ। ਵਸਿਸ਼ਠ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਭੂਪਤੇ! ਗਣਾਧੀਸ਼ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘਬਰਾਇਆ ਹੋਇਆ ਰਾਮ ਹರ್ಷ ਤੇ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਘਿਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਤਮ-ਪਰਾਜਯ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।
Verse 2
गणेशं चाभितो वीक्ष्य निर्विकारमवस्थितम् / क्रोधाविष्टो भृशं भूत्वा प्राक्षिपत्स्वपरश्वधम्
ਗਣੇਸ਼ ਨੂੰ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ ਉਹ ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਖੜਾ ਰਿਹਾ; ਤਦ ਭਾਰੀ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪਰਸ਼ਵਧ (ਪਰਸ਼ੂ) ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ।
Verse 3
गणेशस्त्वभिवीक्ष्याथ पित्रा दत्तं परश्वधम् / अमोघं कर्त्तुकामस्तु वामे तं दशने ऽग्रहीत्
ਤਦ ਗਣੇਸ਼ ਨੇ ਵੇਖ ਕੇ ਪਿਤਾ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਪਰਸ਼ਵਧ ਲਿਆ; ਉਸ ਨੂੰ ਅਮੋਘ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਆਪਣੇ ਦੰਦ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ।
Verse 4
स तु दन्तः कुठारेण विच्छिन्नो भूतले ऽपतत् / भुवि शोणितसंदिग्धो वज्राहत इवाचलः
ਕੁਹਾੜੀ ਨਾਲ ਕੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਉਹ ਦੰਦ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਖੂਨ ਨਾਲ ਲਿਬੜਿਆ ਉਹ ਦੰਦ ਵਜਰ ਨਾਲ ਮਾਰੇ ਗਏ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਜਾਪਦਾ ਸੀ।
Verse 5
दन्तपातेन विद्वस्ता साब्धिद्वीपधरा धरा / चकंपे पृथिवीपाल लोकास्त्रासमुपागताः
ਦੰਦ ਡਿੱਗਣ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਅਤੇ ਟਾਪੂਆਂ ਵਾਲੀ ਧਰਤੀ ਹਿੱਲ ਗਈ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਧਰਤੀ ਕੰਬ ਗਈ ਅਤੇ ਲੋਕ ਡਰ ਗਏ।
Verse 6
हाहाकारो महानासी द्देवानां दिवि पश्यताम् / कार्त्तिकेयादयस्तत्र चुक्रुशुर्भृशमातुराः
ਅਸਮਾਨ ਤੋਂ ਦੇਖ ਰਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਹਾਹਾਕਾਰ ਮੱਚ ਗਈ। ਕਾਰਤਿਕੇਯ ਅਤੇ ਹੋਰ ਉੱਥੇ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਰੋਣ ਲੱਗੇ।
Verse 7
अथ कोलाहलं श्रुत्वा दन्तपातध्वनिं तथा / पार्वतीशङ्करौ तत्र समाजग्मतुरीश्वरौ
ਫਿਰ ਰੌਲਾ-ਰੱਪਾ ਅਤੇ ਦੰਦ ਡਿੱਗਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਪਾਰਵਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ੰਕਰ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਗਏ।
Verse 8
हेरम्बं पुरतो दृष्ट्वा वक्रतुण्डैकदन्तिनम् / पप्रच्छ स्कन्दं पार्वती किमेतदिति कारणम्
ਸਾਹਮਣੇ ਹੇਰੰਬ (ਗਣੇਸ਼) ਨੂੰ ਵਕਰਤੁੰਡ ਅਤੇ ਇੱਕ ਦੰਦ ਵਾਲੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੇਖ ਕੇ, ਪਾਰਵਤੀ ਨੇ ਸਕੰਦ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਇਸਦਾ ਕੀ ਕਾਰਨ ਹੈ।
Verse 9
स तु पृष्टस्तदा मात्रा सेनानीः सर्वमादितः / वृत्तान्तं कथयामास मात्रे रामस्य शृण्वतः
ਉਦੋਂ ਮਾਤਾ ਦੁਆਰਾ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ 'ਤੇ, ਸੈਨਾਪਤੀ (ਕਾਰਤਿਕੇਯ) ਨੇ ਰਾਮ (ਪਰਸ਼ੂਰਾਮ) ਦੇ ਸੁਣਦਿਆਂ ਹੀ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਸਾਰੀ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾ ਦਿੱਤੀ।
Verse 10
सा श्रुत्वोदन्तमखिलं जगतां जननी नृप / उवाच शङ्करं रुष्टा पार्वती प्राणनायकम्
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਉਹ ਸਾਰੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਜਗਤ ਮਾਤਾ ਪਾਰਵਤੀ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਗਈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣਨਾਥ ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ ਬੋਲੀ।
Verse 11
पार्वत्युवाच अयं ते भार्गवः शंभो शिष्यः पुत्रः समो ऽभवत् / त्वत्तोलब्ध्वा परं तेजो वर्म त्रैलोक्यजिद्विभो
ਪਾਰਵਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਸ਼ੰਭੂ! ਇਹ ਭਾਰਗਵ (ਪਰਸ਼ੂਰਾਮ) ਤੇਰਾ ਚੇਲਾ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੇ ਵਿਭੂ! ਤੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਪਰਮ ਤੇਜ ਅਤੇ ਕਵਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਇਹ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 12
कार्त्तवीर्यार्जुनं संख्ये जितवानूर्जितं नृपम् / स्वकार्यं साधयित्वा तु प्रादात्तुभ्यं च दक्षिणाम्
ਇਸਨੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮਹਾਂਬਲੀ ਰਾਜਾ ਕਾਰਤਵੀਰਯ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ। ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ ਇਸਨੇ ਤੈਨੂੰ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਵੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।
Verse 13
यत्ते सुतस्य दशन कुठारेण न्यपातयत् / अनेनैव कृतार्थस्त्वं भविष्यसि न संशयः
ਜੋ ਇਸਨੇ ਕੁਹਾੜੀ ਨਾਲ ਤੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਦੰਦ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਇਸੇ ਨਾਲ ਹੀ ਤੂੰ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ੱਕ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇਂਗਾ।
Verse 14
त्वमिमं भार्गवं शम्भो रक्षान्तेवासिसत्तमम् / तव कार्याणि सर्वाणि साधयिष्यति सद्गुरोः
ਹੇ ਸ਼ੰਭੋ! ਇਸ ਭਾਰਗਵ, ਸਰਵੋਤਮ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ। ਉਹ ਸਦਗੁਰੂ ਲਈ ਤੇਰੇ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਸਫਲ ਕਰੇਗਾ।
Verse 15
अह नैवात्र तिष्ठामि यत्त्वया विमता विभो / पुत्राभ्यां सहिता यास्ये पितुः स्वस्य निकेतनम्
ਹੇ ਵਿਭੋ! ਜਦ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਅਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਰਹਾਂਗੀ। ਦੋਨਾਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ ਜਾਵਾਂਗੀ।
Verse 16
संतो भुजिष्यातनयं सत्कुर्वन्त्यात्मपुत्रवत् / भवता तु कृतोनैव सत्कारो वचसापि हि
ਸੱਜਣ ਲੋਕ ਨੌਕਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਵਾਂਗ ਸਤਿਕਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਤੂੰ ਤਾਂ ਬੋਲ ਨਾਲ ਵੀ ਸਤਿਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ।
Verse 17
आत्मनस्तनयस्यास्य ततो यास्यामि दुःखिता / वसिष्ठ उवाच एतच्छ्रुत्वा तु वचनं पार्वत्या भगवान्भवः
ਇਸ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮੈਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਚਲੀ ਜਾਵਾਂਗੀ। ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਪਾਰਵਤੀ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਭਵ (ਸ਼ਿਵ)…
Verse 18
नोवाच किञ्चिद्वचनं साधु वासाधु भूपते / सस्मार मनसा कृष्णं प्रणतक्लेशनाशनम्
ਹੇ ਭੂਪਤੇ! ਉਸ ਨੇ ਨਾ ਚੰਗਾ ਨਾ ਮੰਦਾ ਕੋਈ ਬਚਨ ਕਿਹਾ; ਮਨ ਵਿੱਚ ਨਤਜਨਾਂ ਦੇ ਕਲੇਸ਼ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ।
Verse 19
गोलोकनाथं गोपीशं नानानुनयकोविदम् / स्मृतमात्रो ऽथ भगवान् केशवः प्रणतार्त्तिहा / आजगाम दयासिंधुर्भक्तवश्यो ऽखिलेश्वरः
ਗੋਲੋਕਨਾਥ, ਗੋਪੀਸ਼, ਅਨੇਕਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨਾਉਣ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ—ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਮਾਤ੍ਰ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਪ੍ਰਣਤਾਂ ਦੀ ਪੀੜ ਹਰਣ ਵਾਲੇ ਭਗਵਾਨ ਕੇਸ਼ਵ, ਦਇਆ-ਸਾਗਰ, ਭਕਤਵਸ਼ ਅਤੇ ਅਖਿਲੇਸ਼ਵਰ ਉੱਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚੇ।
Verse 20
मेघश्यामो विशदवदनो रत्नकेयूरहारो विद्युद्वासा मकरसदृशे कुण्डले संदधानः / बर्हापीडं मणिगणयुतं बिभ्रदीषत्स्मितास्यो गोपीनाथो गदितसुयशाः कौस्तुभोद्भासिवक्षाः
ਮੇਘ ਵਰਗਾ ਸ਼ਿਆਮ, ਨਿਰਮਲ ਮੁਖ, ਰਤਨਾਂ ਜੜੇ ਕੇਯੂਰ ਤੇ ਹਾਰ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ, ਬਿਜਲੀ ਵਰਗੇ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਮਕਰ-ਆਕਾਰ ਦੇ ਕੁੰਡਲ ਪਹਿਨੇ; ਮਣੀਆਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਮੋਰਪੰਖੀ ਮੁਕੁਟ, ਹੌਲੀ ਮੁਸਕਾਨ—ਗੋਪੀਨਾਥ, ਜਿਸ ਦੀ ਸੁਕੀਰਤੀ ਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕੌਸਤੁਭ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਵਕਸ਼ਸਥਲ ਵਾਲਾ ਸੀ।
Verse 21
राधया सहितः श्रीमान् श्रीदाम्ना चापराजितः
ਉਹ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਰਾਧਾ ਸਮੇਤ ਸਨ, ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਦਾਮਾ ਨਾਲ ਅਜਿੱਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਹਾਜਮਾਨ ਸਨ।
Verse 22
मुष्णंस्तेजांसि सर्वेषां स्वरुचा ज्ञानवारिधिः / अथैनमागतं दृष्ट्वा शिवः संहृष्टमानसः
ਆਪਣੀ ਕਾਂਤੀ ਨਾਲ ਸਭ ਦਾ ਤੇਜ ਮੰਦ ਕਰ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਗਿਆਨ-ਸਾਗਰ ਨੂੰ ਆਉਂਦਾ ਵੇਖ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਮਨ ਹर्ष ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ।
Verse 23
प्रणिपत्य यथान्यायं पूजयामास चागतम् / प्रवेश्याभ्यन्तरे वेश्मराधया सहितं विभुम्
ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਯਥਾਵਿਧੀ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਆਏ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਰਾਧਾ ਸਮੇਤ ਉਸ ਵਿਭੂ ਨੂੰ ਘਰ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਵਾਇਆ।
Verse 24
रत्नसिंहासने नम्ये सदारं स न्यवेशयत् / थ तत्र गता देवी पार्वती तनयान्विता
ਉਸ ਨੇ ਰਤਨਾਂ ਜੜੇ ਸਿੰਘਾਸਨ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਬਿਠਾਇਆ। ਫਿਰ ਦੇਵੀ ਪਾਰਵਤੀ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਉੱਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚੀ।
Verse 25
ननाम चरणान्प्रभ्वोः पुत्राभ्यां सहिता मुदा / थ रामो ऽपि तत्रैव गत्वा नमितकन्धरः
ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਨਤਮਸਤਕ ਹੋਈ। ਫਿਰ ਰਾਮ ਵੀ ਓਥੇ ਹੀ ਜਾ ਕੇ ਗਰਦਨ ਝੁਕਾ ਕੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।
Verse 26
पार्वत्याश्चरणोपान्ते पपाताकुलमानसः / सा यदा नाभ्यनन्दत्तं भार्गवं प्रणतं पुरः
ਉਹ ਵਿਹਲ ਮਨ ਨਾਲ ਪਾਰਵਤੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਕੋਲ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਦੇਵੀ ਨੇ ਸਾਹਮਣੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਭਾਰਗਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਸਵੀਕਾਰ ਨਾ ਕੀਤਾ,
Verse 27
तदोवाच जगन्नाथः पार्वतीं प्रीणयन्गिरा
ਤਦੋਂ ਜਗੰਨਾਥ ਨੇ ਮਿੱਠੀ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਪਾਰਵਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ।
Verse 28
श्रीकृष्म उवाच अयि नगनं दिनि निन्दितचन्द्रमुखि त्वमिमं जमदग्निसुतम् / नय निजहस्तसरोजसमर्पितम्स्तकमङ्कमनन्तगुणे
ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਬੋਲੇ— ਹੇ ਗਿਰਿਰਾਜ ਦੀ ਨੰਦਿਨੀ, ਚੰਦ੍ਰ-ਮੁਖ ਨੂੰ ਵੀ ਲਜਾਣ ਵਾਲੀ ਮੁਖ-ਸ਼ੋਭਾ ਵਾਲੀ, ਇਸ ਜਮਦਗਨੀ-ਸੁਤ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ। ਹੇ ਅਨੰਤ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਮੱਥਾ ਤੇਰੇ ਕਮਲ-ਹੱਥਾਂ ਅੱਗੇ ਸਮਰਪਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਕ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲੈ।
Verse 29
भवभयहारिणि शंभुविहारिणि कल्मषनाशिनि कुंभिगते / तव चरणे पतितं सततं कृतकिल्बिषमप्यव देहि वरम्
ਹੇ ਭਵ-ਭੈ ਹਰਨ ਵਾਲੀ, ਸ਼ੰਭੂ ਨਾਲ ਵਿਹਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਕਲਮਸ਼ ਨਾਸਿਨੀ, ਕੁੰਭਿਗਤੇ ਦੇਵੀ! ਮੈਂ ਸਦਾ ਤੇਰੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਿਆ ਹਾਂ; ਪਾਪੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਮੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ ਅਤੇ ਵਰ ਦੇ।
Verse 30
श्रुणु देवि महाभागे वेदोक्तं वचनं मम / यच्छ्रुत्वा हर्षिता नूनं भविष्यसि न संशयः / विनायकस्ते तनयो महात्मा महतां महान्
ਹੇ ਮਹਾਭਾਗੇ ਦੇਵੀ, ਮੇਰਾ ਵੇਦਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਬਚਨ ਸੁਣੋ; ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੋਗੀ, ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਵਿਨਾਇਕ ਤੁਹਾਡਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ—ਮਹਾਤਮਾ, ਮਹਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਹਾਨ।
Verse 31
यं कामः क्रोध उद्वेगो भयं नाविशते कदा / वेदस्मृतिपुराणेषु संहितासु च भामिनि
ਹੇ ਭਾਮਿਨੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਉਤਾਵਲਾਪਨ ਅਤੇ ਡਰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਘੇਰਦੇ—ਉਹ ਵੇਦ, ਸਿਮ੍ਰਿਤੀ, ਪੁਰਾਣ ਅਤੇ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।
Verse 32
नामान्यस्योपदिष्टानि सुपुण्यानि महात्मभिः / यानि तानि प्रवक्ष्यामि निखिलाघहराणि च
ਮਹਾਤਮਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਅਤਿ ਪੁੰਨ ਨਾਮ ਉਪਦੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਹਨ; ਉਹੀ ਮੈਂ ਉਚਾਰਾਂਗਾ—ਜੋ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਹਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ।
Verse 33
प्रमथानां गणा ये च नानारूपा महाबलाः / तेषामीशस्त्वयं यस्माद्गणेशस्तेन कीर्त्तितः
ਪ੍ਰਮਥਾਂ ਦੇ ਜੋ ਨਾਨਾ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੇ ਮਹਾਬਲੀ ਗਣ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਹੀ ਈਸ਼ਵਰ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਗਣੇਸ਼’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 34
भूतानि च भविष्याणि वर्त्तमानानि यानि च / ब्रह्माण्डान्यखिलान्येव यस्मिंल्लंबोदरः स तु
ਭੂਤ, ਭਵਿੱਖ ਅਤੇ ਵਰਤਮਾਨ—ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ—ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਲੰਬੋਦਰ ਹੈ।
Verse 35
यः स्थिरो देवयोगेन च्छिन्नं संयोजितं पुनः / गजस्य शिरसा देवितेन प्रोक्तो गजाननः
ਜੋ ਦੇਵਯੋਗ ਨਾਲ ਅਡੋਲ ਰਹਿ ਕੇ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਨੂੰ ਮੁੜ ਜੋੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਦੇਵ ਵੱਲੋਂ ਹਾਥੀ-ਸਿਰ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਉਹੀ ਗਜਾਨਨ ਹੈ।
Verse 36
चतुर्थ्यामुदितश्चन्द्रो दर्भिणा शप्त आतुरः / अनेन विधृतो भाले भालचन्द्रस्ततः स्मृतः
ਚੌਥੀ ਨੂੰ ਉਗਿਆ ਚੰਦਰਮਾ ਦਰਭਿਣੀ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਵਿਹਲ ਹੋਇਆ; ਇਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ, ਇਸ ਲਈ ‘ਭਾਲਚੰਦਰ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 37
शप्तः पुरा सप्तभिस्तु मुनिभिः संक्षयं गतः / जातवेदा दीपितो ऽभूद्येनासौशूर्पकर्मकः
ਪਹਿਲਾਂ ਸੱਤ ਮੁਨੀਆਂ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਉਹ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਲੱਗਾ; ਜਿਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਜਾਤਵੇਦਾ (ਅਗਨੀ) ਪ੍ਰਜਵਲਿਤ ਹੋਇਆ, ਉਹ ‘ਸ਼ੂਰਪਕਰਮਕ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ।
Verse 38
पुरा देवासुरे युद्धे पूजितो दिविषद्गणैः / विघ्नं निवारयामास विघ्ननाशस्ततः स्मृतः
ਪੁਰਾਤਨ ਦੇਵ-ਅਸੁਰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਦੇਵਗਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਵਿਘਨਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕੀਤਾ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਵਿਘਨਨਾਸ਼’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 39
अद्यायं देवि रामेण कुठारेण निपात्य च / दशनं दैवतो भद्रे ह्येकदन्तः कृतो ऽमुना
ਹੇ ਦੇਵੀ, ਅੱਜ ਰਾਮ ਨੇ ਕੁਹਾੜੇ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਇੱਕ ਦੰਦ ਡਾਹ ਦਿੱਤਾ; ਇਸ ਲਈ ਭਦ੍ਰੇ, ਉਹ ਦੇਵਸਰੂਪ ‘ਏਕਦੰਤ’ ਬਣਿਆ।
Verse 40
भविष्यत्यथ पर्याये ब्रह्मणो हरवल्लभे / वक्रीभविष्यत्तुण्डत्वाद्वक्रतुण्डः स्मृतो बुधैः
ਹੇ ਹਰਵੱਲਭੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਅਗਲੇ ਪਰਿਆਏ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਸੁੰਡ ਵੱਕਰੀ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ; ਇਸ ਲਈ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਉਸਨੂੰ ‘ਵਕ੍ਰਤੁੰਡ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 41
एवं तवास्य पुत्रस्य संति नामानि पार्वति / स्मरणात्पापहारीणि त्रिकालानुगतान्यपि
ਹੇ ਪਾਰਵਤੀ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੇਰੇ ਇਸ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਬਹੁਤ ਨਾਮ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਤ੍ਰਿਕਾਲ ਦੇ ਪਾਪ ਵੀ ਹਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 42
अस्मात्त्रयोदशीकल्पात्पूर्वस्मिन्दशमीभवे / मयास्मै तु वरो दत्तः सर्गदेवाग्रपूजने
ਇਸ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੀ ਕਲਪ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਦਸ਼ਮੀ-ਭਵ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਵਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ—ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਦੇਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਅਗਰ-ਪੂਜਾ ਹੋਵੇਗੀ।
Verse 43
जातकर्मादिसंस्कारे गर्भाधानादिके ऽपि च / यात्रायां च वणिज्यादौ युद्धे देवार्चने शुभे
ਜਾਤਕਰਮ ਆਦਿ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਗਰਭਾਧਾਨ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਯਾਤਰਾ ਤੇ ਵਪਾਰ ਵਿੱਚ, ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਦੇਵ-ਅਰਚਨਾ ਵਿੱਚ (ਉਸਦੀ ਪੂਜਾ ਮੰਗਲਕਾਰੀ ਹੈ)।
Verse 44
संकष्टे काम्यसिद्ध्यर्थं पूजयेद्यो गजाननम् / तस्य सर्वाणि कार्याणि सिद्ध्यन्त्येव न संशयः
ਸੰਕਟ ਵੇਲੇ ਇੱਛਿਤ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਜੋ ਗਜਾਨਨ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਸਫਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 45
वसिष्ठ उवाच इत्युक्तं तु समाकर्ण्य कृष्णेन सुमहात्मना / पार्वती जगतां नाथा विस्मितासीच्छुभानना
ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮਹਾਤਮਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਜਗਤ ਦੀ ਨਾਥਣ, ਸ਼ੁਭ ਮੁਖ ਵਾਲੀ ਪਾਰਵਤੀ ਅਚੰਭਿਤ ਹੋ ਗਈ।
Verse 46
यदा नैवोत्तरं प्रादात्पार्वती शिवसन्निधौ / तदा राधाब्रवीद्देवीं शिवरूपा सनातनी
ਜਦੋਂ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸਾਨਿਧ ਵਿੱਚ ਪਾਰਵਤੀ ਨੇ ਕੋਈ ਉੱਤਰ ਨਾ ਦਿੱਤਾ, ਤਦੋਂ ਸਨਾਤਨੀ ਸ਼ਿਵ-ਰੂਪਾ ਰਾਧਾ ਨੇ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।
Verse 47
श्रीराधोवाच / प्रकृतिः पुरुषश्चोभावन्योन्याश्रयविग्रहौ / द्विधा भिन्नौ प्रकाशेते प्रपञ्चे ऽस्मिन् यथा तथा
ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਧਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਦੋਵੇਂ ਪਰਸਪਰ ਆਸਰੇ ਵਾਲੇ ਸਰੂਪ ਹਨ; ਇਸ ਪ੍ਰਪੰਚ ਵਿੱਚ ਉਹ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 48
त्वं चाहमावयोर्देवि भेदो नैवास्ति कश्चन / विष्णुस्त्वमहमेवास्मि शिवो द्विगुणतां गतः
ਹੇ ਦੇਵੀ, ਤੂੰ ਅਤੇ ਮੈਂ—ਸਾਡੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਭੇਦ ਨਹੀਂ। ਤੂੰ ਵਿਸ਼ਨੂ ਹੈਂ, ਮੈਂ ਹੀ ਉਹ ਹਾਂ; ਸ਼ਿਵ ਦੋਹਰੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਹੈ।
Verse 49
शिवस्य हृदये विष्णुर्भवत्या रूपमास्थितः / मम रूपं समास्थाय विष्णोश्च हृदये शिवः
ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਣੂ ਭਵਤੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।
Verse 50
एष रामो महाभागे वैष्णवः शैवतां गतः / गणेशो ऽयं शिवः साक्षाद्वैष्णवत्वं समास्थितः
ਹੇ ਮਹਾਭਾਗੇ! ਇਹ ਰਾਮ ਵੈਸ਼ਨਵ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਸ਼ੈਵ ਭਾਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਹ ਗਣੇਸ਼—ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਸ਼ਿਵ—ਵੈਸ਼ਨਵਤਾ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 51
एतयोरोवयोः प्रभवोश्चापि भेदो न दृश्यते / एवामुक्त्वा तु सा राधा क्रोडे कृत्वा गजाननम्
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵੇਂ ਦੇਵ-ਸਰੂਪ ਪ੍ਰਭੂਆਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਭੇਦ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ। ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਰਾਧਾ ਨੇ ਗਜਾਨਨ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਬਿਠਾ ਲਿਆ।
Verse 52
मूर्ध्न्युपाघ्राय पस्पर्श स्वहस्तेन कपोलके / स्पृष्टमात्रे कपोले तु क्षतं पूर्त्तिमुदागतम्
ਉਸ ਨੇ ਮੱਥੇ ਨੂੰ ਸੁੰਘ ਕੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਕਪੋਲ ਨੂੰ ਛੂਹਿਆ; ਕਪੋਲ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਹੀ ਜ਼ਖ਼ਮ ਭਰ ਕੇ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 53
पार्वती मुप्रसन्नाभूदनुनीताथ राधया / पादयोः पतितं राममुत्थाप्य निजपाणिना
ਰਾਧਾ ਦੇ ਮਨਾਉਣ ਨਾਲ ਪਾਰਵਤੀ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਈ; ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਉਠਾ ਲਿਆ।
Verse 54
क्रोडीचकार सुप्रीता मूर्ध्न्यु पाघ्राय पार्वती / एवं तयोस्तु सत्कारं दृष्ट्वा रामगणेशयोः
ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਪਾਰਵਤੀ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਅਤੇ ਮੱਥਾ ਸੁੰਘ ਕੇ ਪਿਆਰ ਦਿਖਾਇਆ; ਰਾਮ ਤੇ ਗਣੇਸ਼ ਦੇ ਉਸ ਸਤਕਾਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਇਉਂ ਹੋਇਆ।
Verse 55
कृष्णः स्कन्दमुपाकृष्य स्वाङ्के प्रेम्णा न्यवेशयत् / अथ शंभुरपि प्रीतः श्रीदामानम् पस्थितम्
ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਸਕੰਦ ਨੂੰ ਨੇੜੇ ਖਿੱਚ ਕੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਬਿਠਾਇਆ; ਫਿਰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਸ਼ੰਭੂ ਨੇ ਹਾਜ਼ਰ ਸ਼੍ਰੀਦਾਮ ਦਾ ਵੀ ਸਤਕਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 56
स्वोत्संगे स्थापयामास प्रेम्णा मत्कृत्य मानदः
ਮਾਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਬਿਠਾਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੀ ਫਰਜ਼ ਹੋਵੇ।
Frequently Asked Questions
Rather than listing a full dynasty, the chapter reinforces Bhārgava (Paraśurāma) tradition as vaṃśānucarita-support: it situates a major lineage-hero within divine household politics, clarifying his status and consequences of his actions.
The severed tusk’s fall is narrated as producing universal disturbance—earth tremors and divine alarm—signaling that deity-body events can function as cosmological triggers and not merely local incidents.
Gaṇeśa accepts the axe-blow (originally Śiva’s gift) so it remains ‘amogha’ (infallible), sacrificing a tusk; the etiological outcome is Gaṇeśa’s enduring iconographic identity as Ekadantin.