Adhyaya 41
Kārttavīrya-vadha (Death of Karttavīrya) / Bhārgava Rāma’s Battle with the King’s Sons
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਵਸਿਸ਼ਠ ਭ੍ਰਿਗੁਵੰਸ਼-ਚਰਿਤ ਦੀ ਲੜੀ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਿਤਾ ਦੇ “ਘੋਰ” ਵਧ ਨਾਲ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਕਾਰੱਤਵੀਰਯ ਦੇ ਸੌ ਪੁੱਤਰ ਆਪਣੀਆਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਫੌਜਾਂ ਸਮੇਤ ਤੁਰੰਤ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰਕੇ ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ ਨੂੰ ਰੋਕਣ/ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਕਸ਼ੌਹਿਣੀ ਗਿਣਤੀ ਨਾਲ ਸੈਨਾਵਿਸਤਾਰ, ਰਣਕੋਲਾਹਲ, ਮੰਡਲ-ਵਿਊਹ ਰਾਹੀਂ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਿਵ੍ਯ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਰਾਮ ਘੇਰੇ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਚੱਕਰ ਦੀ ਨਾਭੀ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਖੜ੍ਹੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਾਲ ਦੀ ਉਪਮਾ ਗੋਪੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨਾਲ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਜੋ ਦਿਵ੍ਯ ਅਧਿਕਾਰ ਦੱਸਦੀ ਹੈ। ਦੇਵਤਾ ਵਿਮਾਨਾਂ ਤੋਂ ਪੁਸ਼ਪਮਾਲਾਵਾਂ ਵਰ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਧੁਨ ਅਤੇ ਘਾਇਲ ਦੇਹਾਂ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਤੀਖੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ ਵਿਊਹ ਤੋੜ ਕੇ ਮੁੱਖ ਯੋਧਿਆਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਰਾਜੇ ਡਰ ਕੇ ਹਿਮਾਲੇ ਦੀ ਤਰਾਈ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵੱਲ ਭੱਜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਅਖੰਡ/ਅਖ਼ਤ ਰਹਿ ਕੇ ਨਰਮਦਾ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿੱਤ ਨੂੰ ਧਰਮ-ਸਥਾਪਨਾ ਵਜੋਂ ਮੋਹਰ ਲਗਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपादे भार्गवचरिते कार्त्तवीर्यवधो नाम चत्वारिंशत्तमो ऽध्यायः // ४०// वसिष्ठ उवाच दृष्ट्वा पितुर्वधं घोरं तत्पुत्रास्ते शतं त्वरा / वारयामासुरत्युग्रं भार्गवं स्वबलेः पृथक्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਮਹਾਪੁਰਾਣ, ਵਾਯੁ-ਪ੍ਰੋਕਤ ਮੱਧਮ ਭਾਗ ਦੇ ਤੀਜੇ ਉਪੋੱਧਾਤ ਪਾਦ ਵਿੱਚ, ਭਾਰਗਵ-ਚਰਿਤ ਦੇ ‘ਕਾਰੱਤਵੀਰਯ-ਵਧ’ ਨਾਮਕ ਚਾਲੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ। ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਪਿਤਾ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਵਧ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਸੌ ਪੁੱਤਰ ਤੁਰੰਤ, ਆਪਣੀ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਨਾਲ ਵੱਖ ਵੱਖ, ਅਤਿ ਉਗ੍ਰ ਭਾਰਗਵ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲੱਗੇ।
Verse 2
एकैकाक्षैहिणीयुक्ताः सर्वे ते युद्धदुर्मदाः / संग्रामं तुमुलं चक्रुः संरब्धास्तु पितुर्वधात्
ਉਹ ਸਾਰੇ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਅਕਸ਼ੌਹਿਣੀ ਫੌਜ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਯੁੱਧ ਦੇ ਮਦ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਸਨ। ਪਿਤਾ ਦੇ ਵਧ ਕਾਰਨ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਿਆਨਕ ਜੰਗ ਛੇੜ ਦਿੱਤੀ।
Verse 3
रामस्तु दृष्ट्वा तत्पुत्राञ्छूरान्रणविशारदान् / परश्वधं समादाय युयुधे तैश्च संगरे
ਰਾਮ ਨੇ ਉਹ ਪੁੱਤਰ—ਜੋ ਸੂਰਮੇ ਅਤੇ ਰਣ-ਨਿਪੁਣ ਸਨ—ਵੇਖ ਕੇ ਪਰਸ਼ੂ ਚੁੱਕਿਆ ਅਤੇ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਲੜਿਆ।
Verse 4
तां सेनां भगवान्रामः शताक्षौहिणिसंमिताम् / निजघान त्वरायुक्तो मुहुर्त्तद्वयमात्रतः
ਭਗਵਾਨ ਰਾਮ ਨੇ ਸੌ ਅਕਸ਼ੌਹਿਣੀ ਦੇ ਸਮਾਨ ਉਸ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤਤਾ ਨਾਲ ਕੇਵਲ ਦੋ ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 5
निःशेषितं स्वसैन्यं तु कुठारेणैव लीलया / दृष्ट्वा रामेण तेसर्वे युयुधुर्वीर्यसंमताः
ਕੁਹਾੜੇ ਨਾਲ ਹੀ ਲੀਲਾ ਵਾਂਗ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਸੈਨਾ ਨਿਸ਼ੇਸ਼ ਹੋਈ ਵੇਖ ਕੇ, ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਉਹ ਸਭ ਰਾਮ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ।
Verse 6
नानाविधानि दिव्यानि प्रहरन्तो महोजसः / परितो मण्डलं चक्रुर्भार्गवस्य महात्मनः
ਵੱਡੇ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਯੋਧੇ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਦਿਵ੍ਯ ਅਸਤ੍ਰ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਮਹਾਤਮਾ ਭਾਰਗਵ ਦੇ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਘੇਰਾ ਬਣਾ ਲਏ।
Verse 7
अथ रामो ऽपि बलवांस्तेषां मण्डलमध्यगः / विरेजे भगवान्साक्षाद्यथा नाभिस्तु चक्रगा
ਤਦ ਬਲਵਾਨ ਰਾਮ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਕੇ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਭਗਵਾਨ ਵਾਂਗ ਚਮਕਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਨਾਭੀ ਸ਼ੋਭਦੀ ਹੈ।
Verse 8
नृत्यन्निवाचौ विरराज रामः शतं पुनस्ते परितो भ्रमन्तः / रेजुश्च गोपी गणमध्यसंस्थः कृष्णो यथा ताः परितो भ्रमन्त्यः
ਨੱਚਦਾ ਜਿਹਾ ਰਾਮ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ; ਉਹ ਫਿਰ ਸੌ-ਸੌ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਘੁੰਮਦੇ ਰਹੇ। ਜਿਵੇਂ ਗੋਪੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸ਼ੋਭਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗੋਪੀਆਂ ਉਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 9
तदा तु सर्वे द्रुहिणप्रधानाः समागताः स्वस्वविमानसंस्थाः / समाकिरन्नन्दनमाल्यवर्षैः समन्ततो राममहीनवीर्यम्
ਤਦੋਂ ਦ੍ਰੁਹਿਣ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੇਵਗਣ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਵਿਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਨੰਦਨਵਨ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਰਾਮ ਦੇ ਅਤੁੱਲ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਢੱਕ ਦਿੱਤਾ।
Verse 10
यः शस्त्रपादादुदतिष्ठत ध्वनिर् हुंकारगर्भो दिवमस्पृशन्स वै / तौर्यत्रिकस्येव शरक्षतानि भान्तीव यद्वन्नखदन्तपाताः
ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਹਾਰ ਤੋਂ ਉੱਠੀ ਹੂੰਕਾਰ-ਭਰੀ ਧੁਨ ਮਾਨੋ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਛੂਹ ਗਈ; ਅਤੇ ਨਖ-ਦੰਤਾਂ ਦੇ ਵਾਰ ਐਸੇ ਚਮਕੇ ਜਿਵੇਂ ਤੌਰਯ-ਤ੍ਰਯ ਦੇ ਨਾਦ ਵਿੱਚ ਤੀਰਾਂ ਦੇ ਘਾਵ ਦਮਕਦੇ ਹੋਣ।
Verse 11
क्रन्दन्ति शस्त्रैः क्षतविक्षताङ्गा गायन्ति यद्वत्किल गीतविज्ञाः / एवं प्रवृत्तं नृपयुद्धमण्डलं पश्यन्ति देवा भृशविस्मिताक्षः
ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਘਾਇਲ ਤੇ ਚੀਰਿਆਂ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੇ ਯੋਧੇ ਕਰਾਹਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਵੀ ਗੀਤ-ਜਾਣੂਆਂ ਵਾਂਗ ਗਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੱਲ ਰਹੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਯੁੱਧ-ਮੰਡਲ ਨੂੰ ਦੇਵਤਾ ਬਹੁਤ ਹੈਰਾਨ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।
Verse 12
ततस्तु रामो ऽवनिपालपुत्राञ्जिघांसुराजौ विविधास्त्रपूगैः / पृथक्चकारातिब लांस्तु मण्डलद्विच्छिद्य पङ्क्तिं प्रभुरात्तचापः
ਫਿਰ ਪ੍ਰਭੂ ਰਾਮ ਨੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਧਨੁਸ਼ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਨਾਲ ਯੁੱਧ-ਮੰਡਲ ਨੂੰ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚੀਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਅਤਿ ਬਲਵਾਨਾਂ ਦੀ ਪੰਕਤੀ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 13
एकैकशस्तान्निजघान वीराञ्छतं तदा पञ्च ततः पलायिताः / शूरो वृषास्यो वृषशूरसेनौ जयध्वजश्चापि विभिन्नधैर्याः
ਤਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਇਕ-ਇਕ ਵਾਰ ਨਾਲ ਸੌ ਵੀਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਡਾਲਿਆ; ਫਿਰ ਹੌਸਲਾ ਟੁੱਟਣ ਕਾਰਨ ਪੰਜ—ਸ਼ੂਰ, ਵ੍ਰਿਸ਼ਾਸ੍ਯ, ਵ੍ਰਿਸ਼, ਸ਼ੂਰਸੇਨ ਅਤੇ ਜਯਧ੍ਵਜ—ਭੱਜ ਨਿਕਲੇ।
Verse 14
महाभयेनाथ परीतचिता हिमाद्रिपादान्तरकाननं च / पृथग्गतास्ते सुपरीप्सवो नृपा न को ऽपि कांस्विद्ददृशे भृशार्त्तः
ਵੱਡੇ ਡਰ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਉਹ ਰਾਜੇ ਹਿਮਾਲੇ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ ਚਲੇ ਗਏ; ਬਹੁਤ ਪੀੜਤ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਿਆ।
Verse 15
रामो ऽपि हत्वा नृपचक्रमाजौ राज्ञः सहायर्थमुपागतं च / समन्वितो ऽसावकृतव्रणेन सस्नौ मुदागत्य च नर्मदायाम्
ਰਾਮ ਨੇ ਵੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਫੌਜੀ ਘੇਰਾ ਮਾਰ ਕੇ ਨਾਸ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ ਆਏ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ, ਬਿਨਾ ਜ਼ਖ਼ਮ ਦੇ, ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਨਰਮਦਾ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕੀਤਾ।
Verse 16
स्रात्वा नित्यक्रियां कृत्वा संपूज्य वृषभध्वजम् / प्रतस्थे द्रष्टुमुर्वीश शिवं कैलासवासिनम्
ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਨਿੱਤ ਕਰਮ ਨਿਭਾ ਕੇ, ਵ੍ਰਿਸ਼ਭਧ੍ਵਜ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਵਿਧੀਵਤ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਭੂਪਤੀ ਕੈਲਾਸ-ਵਾਸੀ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ।
Verse 17
गुरुपत्नीमुमां चापि सुतौ स्कन्दविनायकौ / मनोयायी महात्मासावकृतव्रणसंयुतः
ਉਹ ਮਹਾਤਮਾ ਗੁਰੂ-ਪਤਨੀ ਉਮਾ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਸਕੰਦ ਤੇ ਵਿਨਾਇਕ ਨੂੰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਬਿਨਾ ਜ਼ਖ਼ਮ ਦੇ, ਮਨ ਦੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ।
Verse 18
कृतकार्यो मुदा युक्तः कैलासं प्राप्य तत्क्षणम् / ददर्श तत्र नगरीं महतीमलकाभिधम्
ਕੰਮ ਸਫਲ ਕਰਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਕੈਲਾਸ ਪਹੁੰਚਿਆ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ‘ਅਲਕਾ’ ਨਾਮ ਦੀ ਮਹਾਨ ਨਗਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ।
Verse 19
नानामणिगणाकीर्णभवनैरुपशोभिताम् / नानारुपधरैर्यक्षैः शोभितां चित्रभूषणैः
ਉਹ ਨਗਰੀ ਅਨੇਕ ਮਣੀਆਂ ਨਾਲ ਜੜੇ ਮਹਲਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਯਕਸ਼ਾਂ ਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਸੀ।
Verse 20
नानावृक्षसमाकीणैर्वनैश्चोपवनैर्युताम् / दीर्घिकाभिः सुदीर्घाभिस्तडागैश्चोपशोभिताम्
ਉਹ ਨਗਰੀ ਅਨੇਕ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਜੰਗਲਾਂ ਅਤੇ ਉਪਵਨਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸੀ, ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਲੰਬੀਆਂ ਡਿੱਗੀਆਂ ਤੇ ਸਰੋਵਰਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ।
Verse 21
सर्वतो ऽप्यावृतां बाह्ये सीतयालकनन्दया / तत्र देवाङ्गनास्नानमुक्तकुङ्कुमपिञ्जरम्
ਉਹ ਨਗਰੀ ਬਾਹਰੋਂ ਵੀ ਹਰ ਪਾਸੇ ਸ਼ੁੱਧ ਅਲਕਨੰਦਾ ਨਦੀ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਸੀ; ਉੱਥੇ ਦੇਵ-ਅੰਗਨਾਵਾਂ ਦੇ ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਛੁੱਟਿਆ ਕੁੰਕੁਮ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਲਾਲੀਮਾਂ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਸੀ।
Verse 22
तृषाविर हिताश्चांभः पिबन्ति करिणो मुदा / यत्र संगीतसंनादा श्रूयन्ते तत्रतत्र ह
ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਮਿਟ ਜਾਣ ਤੇ ਹਾਥੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਪੀਂਦੇ ਸਨ; ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਜਿੱਥੇ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਗੂੰਜ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੀ, ਉੱਥੇ ਉੱਥੇ ਮਧੁਰ ਨਾਦ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
Verse 23
गन्धर्वैरप्सरोभिश्च सततं सहकारिभिः / तां दृष्ट्वा भार्गवो राजन्मुदा परमया युतः
ਗੰਧਰਵਾਂ ਅਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਨਿਰੰਤਰ ਸੰਗ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਉਸ ਨਗਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਭਾਰਗਵ ਪਰਮ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ।
Verse 24
ययौ तदूर्ध्वं शिखरं यत्र शेवपरं गृहम् / ततो ददर्श राजेन्द्र स्निग्धच्छायं महावटम्
ਉਹ ਉੱਪਰ ਉਸ ਚੋਟੀ ਵੱਲ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਿਵ-ਪਰਾਇਣ ਘਰ ਸੀ। ਫਿਰ, ਹੇ ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ, ਉਸ ਨੇ ਘਣੀ ਛਾਂ ਵਾਲਾ ਮਹਾਂ ਵਟ-ਵ੍ਰਿਖ਼ ਵੇਖਿਆ।
Verse 25
तस्याधस्ताद्वरावासं सुसेव्यं सिद्धसंयुतम् / ददर्ंश तत्र प्राकारं शतयोजनमण्डलम्
ਉਸ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਇਕ ਉੱਤਮ ਨਿਵਾਸ ਸੀ, ਜੋ ਸੇਵਣਯੋਗ ਅਤੇ ਸਿੱਧਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਸੌ ਯੋਜਨ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਾਕਾਰ-ਮੰਡਲ ਵੇਖਿਆ।
Verse 26
नानारत्नाचितं रम्यं चतुर्द्वारं गणावृतम् / नन्दीश्वरं महाकालं रक्ताक्षं विकटोदरम्
ਉਹ ਅਨੇਕ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਜੜਿਆ ਸੁੰਦਰ, ਚਾਰ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਗਣਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ—ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ, ਮਹਾਕਾਲ, ਰਕਤਾਕਸ਼ ਅਤੇ ਵਿਕਟੋਦਰ।
Verse 27
पिङ्गलाक्षं विशालाक्षं विरूपाक्षं घटोदरम् / मन्दारं भैरवं बाणं रुरुं भैरवमेव च
ਪਿੰਗਲਾਕਸ਼, ਵਿਸ਼ਾਲਾਕਸ਼, ਵਿਰੂਪਾਕਸ਼, ਘਟੋਦਰ; ਮੰਦਾਰ, ਭੈਰਵ, ਬਾਣ, ਰੁਰੂ ਅਤੇ ਭੈਰਵ ਵੀ।
Verse 28
वीरकं वीरभद्रं च चण्डं भृङ्गिं रिटिं मुखम् / सिद्धेन्द्रनाथरुद्रांश्च विद्याधरमहोरगान्
ਵੀਰਕ, ਵੀਰਭਦ੍ਰ, ਚੰਡ, ਭ੍ਰਿੰਗੀ, ਰਿਟੀ ਅਤੇ ਮੁਖ; ਅਤੇ ਸਿੱਧੇਂਦ੍ਰ, ਨਾਥਰੁਦ੍ਰ, ਵਿਦਿਆਧਰ ਤੇ ਮਹੋਰਗ।
Verse 29
भूतप्रेतपिशाचांश्च कूष्माण्डान्ब्रह्मराक्षसान् / वेतालान्दानवेन्द्रांश्च योगीन्द्रांश्च जटाधरान्
ਉਸ ਨੇ ਭੂਤ, ਪ੍ਰੇਤ, ਪਿਸਾਚ, ਕੂਸ਼ਮਾਂਡ, ਬ੍ਰਹਮਰਾਕਸ਼ਸ, ਵੇਤਾਲ, ਦਾਨਵ-ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਜਟਾਧਾਰੀ ਯੋਗੀੰਦਰ ਵੇਖੇ।
Verse 30
यक्षकिंपुरुषांश्चैव डाकिनीयो गिनीस्तथा / दृष्ट्वा नन्द्या५या तत्र प्रविष्टो ऽन्तर्मुदान्वितः
ਉਸ ਨੇ ਯਕਸ਼, ਕਿੰਪੁਰੁਸ਼, ਡਾਕਿਨੀਆਂ ਅਤੇ ਗਿਨੀਆਂ ਵੀ ਵੇਖੀਆਂ; ਨੰਦੀ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਉਹ ਅੰਦਰੂਨੀ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ।
Verse 31
ददर्श तत्र भुवनैरावृतं शिवमन्दिरम् / चतुर्योजनविस्तीर्णं तत्र प्राग्द्वारसंस्थितौ
ਉਸ ਨੇ ਉੱਥੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸ਼ਿਵ ਮੰਦਰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਚਾਰ ਯੋਜਨ ਤੱਕ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲਾ ਸੀ; ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਪੂਰਬੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੇ ਉਹ ਖੜੇ ਸਨ।
Verse 32
दृष्ट्वा वामे कार्त्तिकेय दक्ष चैव विनायकम् / ननाम भार्गवस्तौ द्वौ शिवतुल्यपराक्रमौ
ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਕਾਰ্তਿਕੇਯ ਅਤੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਵਿਨਾਇਕ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਸ਼ਿਵ-ਸਮਾਨ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਵਾਲੇ ਉਹਨਾਂ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਗਵ ਨੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 33
पार्षदप्रवरास्तत्र क्षेत्रपालाश्च संस्थिताः / रत्नसिंहासनस्थाश्च रत्नभूषमभूषिताः
ਉੱਥੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪਾਰਸ਼ਦ ਅਤੇ ਖੇਤਰਪਾਲ ਮੌਜੂਦ ਸਨ; ਉਹ ਰਤਨਾਂ ਦੇ ਸਿੰਘਾਸਨਾਂ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਅਤੇ ਰਤਨ-ਆਭੂਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਸਨ।
Verse 34
भार्गवं प्रविशन्तं तु ह्यपृच्छञ्शिवमन्दिरम् / विनायको महाराज क्षणं तिष्ठेत्युवाच ह
ਤਦ ਸ਼ਿਵ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਭਾਰਗਵ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਵਿਨਾਇਕ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਅਤੇ ਆਖਿਆ— “ਮਹਾਰਾਜ, ਇਕ ਛਿਨ ਠਹਿਰੋ।”
Verse 35
निद्रितो ह्युमया युक्तो महादेवो ऽधुनेति च / ईश्वराज्ञां गृहीत्वाहमत्रागत्यक्षणान्तरे
ਹੁਣ ਮਹਾਦੇਵ ਉਮਾ ਨਾਲ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਹਨ; ਈਸ਼ਵਰ ਦੀ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ ਮੈਂ ਇਕ ਛਿਨ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਆ ਗਿਆ ਹਾਂ।
Verse 36
त्वया सार्द्धं प्रवेक्ष्यामि भ्रातस्तिष्ठात्र सांप्रतम् / विनायकचश्चैवं श्रुत्वा भार्गवनन्दनः
ਭਰਾ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਹੀ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਾਂਗਾ; ਹੁਣੇ ਇੱਥੇ ਹੀ ਠਹਿਰ। ਵਿਨਾਇਕ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਭਾਰਗਵ-ਨੰਦਨ…
Verse 37
प्रवक्तुमुपचक्राम गणेशं त्वरयान्वितः / राम उवाच गत्वा ह्यन्तःपुरं भ्रातः प्रणम्य जगदीश्वरौ
ਉਹ ਜਲਦੀ ਨਾਲ ਗਣੇਸ਼ ਨੂੰ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ। ਰਾਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਭਰਾ, ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਜਗਦੀਸ਼ਵਰ ਦੰਪਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰ ਕੇ…”
Verse 38
पार्वतीशङ्करौ सद्यो यास्यामि निजमन्दिरम् / कार्त्तवीर्यः सुचन्द्रश्च सपुत्रबलबान्धवः
ਪਾਰਵਤੀ-ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰ ਕੇ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਮੰਦਰ ਨੂੰ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਕਾਰੱਤਵੀਰਯ ਅਤੇ ਸੁਚੰਦਰ ਵੀ ਪੁੱਤਰਾਂ, ਬਲ ਅਤੇ ਬਾਂਧਵਾਂ ਸਮੇਤ…
Verse 39
अन्ये सहस्रशो भूपाः कांबोजाः पङ्लवाः शाकाः / कान्यकुब्जाः कोशलेशा मायावन्तो महाबलाः
ਹੋਰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਰਾਜੇ - ਕੰਬੋਜ, ਪਹਲਵ, ਸ਼ਕ, ਕਾਨਯਕੁਬਜ ਅਤੇ ਕੋਸ਼ਲ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ - ਜੋ ਮਾਇਆਵੀ ਅਤੇ ਮਹਾਬਲੀ ਸਨ।
Verse 40
निहताः समरे सर्वे मया शंभुप्रसादतः / तमिमं प्रणिपत्यैव यास्यामि स्वगृहं प्रति
ਸ਼ੰਭੂ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਉਹ ਸਾਰੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਹੀ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਜਾਵਾਂਗਾ।
Verse 41
इत्युक्त्वा भार्गवस्तत्र तस्थौ गणपतेः पुरः / प्रोवाच मधुरं वाक्यं भार्गवे स गणाधिपः
ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਭਾਰਗਵ (ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ) ਉੱਥੇ ਗਣਪਤੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਗਏ। ਤਦ ਗਣਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਨੇ ਭਾਰਗਵ ਨੂੰ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨ ਕਹੇ।
Verse 42
विनायक उवाच ज्ञणं तिष्ट महाभाग दर्शनं ते भविष्यति / अद्य विश्वेश्वरो भ्रातर्भवान्या सह वर्त्तते
ਵਿਨਾਇਕ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ! ਪਲ ਭਰ ਰੁਕੋ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨ ਹੋਣਗੇ। ਹੇ ਭਰਾ! ਅੱਜ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ ਭਵਾਨੀ ਦੇ ਨਾਲ ਹਨ।"
Verse 43
स्त्रीपुंसोर्युक्त योस्तात सहैकासनसंस्थयोः / करोति सुखभङ्गं यो नरकं स व्रजेद्ध्रुवम्
"ਹੇ ਪਿਆਰੇ! ਜੋ ਇਸਤਰੀ ਅਤੇ ਪੁਰਸ਼ ਇਕੱਠੇ ਇੱਕ ਹੀ ਆਸਣ 'ਤੇ ਬੈਠੇ ਹੋਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੁਖ ਵਿੱਚ ਜੋ ਵਿਘਨ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।"
Verse 44
विशेषतस्तु पितरं गुरुं वा भूपतिं द्विजः / र७स्यं समुपासिनं न पश्येदिति निश्चयः
ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਦਵਿਜ ਨੂੰ ਪਿਤਾ, ਗੁਰੂ ਜਾਂ ਭੂਪਤੀ—ਜੋ ਰਹੱਸ-ਵ੍ਰਤ ਦਾ ਉਪਾਸਕ ਹੋਵੇ—ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਇਹ ਨਿਸਚੇ ਹੈ।
Verse 45
कामतो ऽकामतो वापि पश्येद्यः सुरतोन्मुखम् / स्त्रीविच्छेदो भवेत्तस्य ध्रुवं सप्रसु जन्मसु
ਜੋ ਕਾਮ ਨਾਲ ਜਾਂ ਬਿਨਾ ਕਾਮ ਦੇ ਵੀ ਰਤੀ-ਕ੍ਰੀੜਾ ਵੱਲ ਉਨਮੁਖ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਅਨੇਕ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਸਤਰੀ-ਵਿਛੋੜਾ ਨਿਸਚਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 46
श्रोणिं वक्षः स्थलं वक्त्रं यः पश्यति परस्त्रियः / मातुर्वापि भगिन्या वा दुहितुः स नराधमः
ਜੋ ਪਰਾਈ ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਕਮਰ, ਛਾਤੀ ਜਾਂ ਮੁਖ ਵੇਖਦਾ ਹੈ—ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਮਾਂ, ਭੈਣ ਜਾਂ ਧੀ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ—ਉਹ ਨਰਾਧਮ ਹੈ।
Verse 47
भार्गव उवाच अहो श्रुतमपूर्वं किं वचनं तव वक्त्रतः / ब्रान्त्या विनिर्गतं वापि हास्यार्थमथवोदितम्
ਭਾਰਗਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਅਹੋ! ਤੇਰੇ ਮੂੰਹੋਂ ਇਹ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਅਪੂਰਵ ਬਚਨ ਸੁਣਿਆ? ਕੀ ਇਹ ਭ੍ਰਮ ਨਾਲ ਨਿਕਲਿਆ ਹੈ ਜਾਂ ਹਾਸੇ ਲਈ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ?
Verse 48
कामिनां सविकाराणामेतच्छास्त्रनिदर्शनम् / निर्विकारास्य च शिशोर्न दोषः कश्चिदेव हि
ਇਹ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਕ ਨਿਦੇਸ਼ ਵਿਕਾਰਾਂ ਵਾਲੇ ਕਾਮੀ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਹੈ; ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ।
Verse 49
यास्याम्यन्तः पुरं भ्रातस्तव किं तिष्ठ बालक / यथादृष्टं करिष्यामि तत्र यत्समयोचितम्
ਹੇ ਭਰਾ, ਮੈਂ ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਜਾਵਾਂਗਾ; ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਖੜਾ ਹੈਂ, ਬਾਲਕ? ਜਿਵੇਂ ਵੇਖਿਆ ਹੈ ਤਿਵੇਂ ਕਰਾਂਗਾ, ਉੱਥੇ ਜੋ ਸਮੇਂ ਅਨੁਕੂਲ ਹੋਵੇ।
Verse 50
तत्रैव माता तातश्च त्वया नाम निरूपितौ / जगतां पितरौ तौ च पार्वतीपरमेश्वरौ
ਉੱਥੇ ਹੀ ਤੂੰ ਮਾਤਾ ਤੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਨਾਮ ਨਾਲ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤਾ; ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਜਗਤ ਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਹਨ—ਪਾਰਵਤੀ ਅਤੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ।
Verse 51
इत्युक्त्वा भार्गवो राजन्नन्तर्गन्तुं समुद्यतः / विनायकस्तदोत्थाय वारयामास सत्वरम्
ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਭਾਰਗਵ ਅੰਦਰ ਜਾਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹੋਇਆ; ਤਦ ਵਿਨਾਇਕ ਉੱਠ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲੱਗਾ।
Verse 52
वाग्युद्धं च तयोरासीन्मिथो हस्तविकर्षणम् / दृष्ट्वा सकन्दस्तु संभ्रान्तो बोधयामास तौ तदा
ਉਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਵਿਚ ਬੋਲਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਅਤੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਹੱਥ ਖਿੱਚਣਾ ਹੋਇਆ; ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਸਕੰਦ ਘਬਰਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਤਦ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ।
Verse 53
बाहुभ्यां द्वौ समुद्गृह्य पृथगुत्सारितौ तथा / अथ क्रुद्धो गणेशाय भार्गवः परवीरहा / परश्वधं समादाय सप्रक्षेप्तुं समुद्यतः
ਉਸ ਨੇ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਚੁੱਕ ਕੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਫਿਰ ਪਰ-ਵੀਰਹਾ ਭਾਰਗਵ ਗਣੇਸ਼ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਪਰਸ਼ੂ ਚੁੱਕ ਕੇ ਸੁੱਟਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹੋਇਆ।
Verse 54
तं दृष्ट्वा गजाननो भृगुवरं क्रोधात्क्षिपन्तं त्वरा स्वात्मार्थं परशुं तदा निजकरेणोद्धृत्य वेगेन तु / भूर्लोकं भुवः स्वरपि तस्योर्ध्वं महर्वैजनं लोकं चापि तपो ऽथ सत्यमपरं वैकुण्ठमप्यानयत्
ਉਹਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਗਜਾਨਨ ਨੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਪਰਸ਼ੂ ਸੁੱਟਦੇ ਭ੍ਰਿਗੁਵਰ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ; ਤਦ ਆਪਣੇ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਪਰਸ਼ੂ ਚੁੱਕਿਆ ਅਤੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਭੂਰਲੋਕ, ਭੁਵਹ, ਸ੍ਵਰਲੋਕ, ਫਿਰ ਉੱਪਰ ਮਹਰਲੋਕ, ਵੈਜਨਲੋਕ, ਤਪੋਲੋਕ, ਸਤ੍ਯਲੋਕ ਅਤੇ ਪਰਮ ਵੈਕੁੰਠਲੋਕ ਤੱਕ ਲੈ ਗਿਆ।
Verse 55
तस्योर्ध्वं च विदर्शयन्भृगुवरं गोलोकमीशात्मजो निष्पात्याधरलोकसप्तक मपीत्थं दर्शयामास च / उद्धृत्याथ ततो हि गर्भसलिले प्रक्षप्तमात्रं त्वरा भीतं प्राणपरिप्सुमानयदथो तत्रैव यत्रास्थितः
ਉਸ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਭ੍ਰਿਗੁਵਰ ਨੂੰ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਈਸ਼ਵਰ-ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਗੋਲੋਕ ਵੀ ਵਿਖਾਇਆ; ਅਤੇ ਅਧੋਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸੱਤ ਲੋਕ ਵੀ ਕੱਢ ਕੇ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਰਸਾਏ। ਫਿਰ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਉਹ ਗਰਭ-ਜਲ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟਿਆ ਗਿਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਉੱਥੋਂ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਬਚਾਉਣ ਨੂੰ ਤਰਸਦਾ, ਉਸੇ ਥਾਂ ਤੁਰੰਤ ਲੈ ਆਇਆ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਖੜਾ ਸੀ।
Frequently Asked Questions
The chapter advances the Bhārgava-carita as a Vaṃśānucarita unit, recording the aftermath of Kārttavīrya’s death by depicting the retaliatory mobilization of his sons and their defeat by Bhārgava Rāma—an event that functions as a genealogical hinge for later royal/warrior narratives.
The text uses akṣauhiṇī-scale enumeration (“śatākṣauhiṇī”), describes an encircling maṇḍala formation around Rāma, and narrates its rupture (splitting the ring/line), alongside references to diverse astras and the devas observing from vimānas.
It serves as ritual and narrative closure: after restoring order through victory, Rāma’s uninjured state and subsequent bathing in the Narmadā marks purification, completion of the martial act, and sacralizes the geography (tīrtha linkage) within the genealogical record.