Adhyaya 39
Kārttavīrya’s Allied Kings Confront Jāmadagnya Rāma (Bhārgava-Charita)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਵਸਿਸ਼ਠ ਦੀ ਕਥਾ-ਰਚਨਾ ਅੰਦਰ ਭਾਰਗਵ-ਚਰਿਤ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਮਤਸ੍ਯਰਾਜ ਦੇ ਪਤਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਹੈਹਯ ਨਰੇਸ਼ ਕਾਰਤ੍ਤਵੀਰ੍ਯ ਅਰਜੁਨ ਕਈ ਰਾਜੇਂਦ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਕੇ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਸਾਂਝੀ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਬ੍ਰਿਹਦਬਲ, ਸੋਮਦੱਤ, ਵਿਦਰਭਾਧਿਪ, ਮਿਥਿਲਾ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਨਿਸਧ ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਮਗਧ ਰਾਜਾ ਆਦਿ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਲੜੀਵਾਰ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਕਸ਼ਤ੍ਰਿਯ ਜਾਲ ਦਾ ਵੰਸ਼-ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੂਚਕ। ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਨਾਗਪਾਸ਼ ਛੱਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਗਾਰੁਡਾਸਤ੍ਰ ਕੱਟ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਸਤ੍ਰ-ਕੋਵਿਦ ਜਾਮਦਗਨ੍ਯ ਰਾਮ (ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ) ਰੁਦ੍ਰਦੱਤ ਸ਼ੂਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਿੱਧੇ ਪ੍ਰਹਾਰਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤੀਹਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਮੈਦਾਨ ਢੱਕ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਉਹ ਵਾਯਵ੍ਯਾਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਸ਼ਰਜਾਲ ਵਿਖੇਰ ਕੇ ਧੁੰਦ ਵਿਚੋਂ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹੈਹਯਾਂ ਦੀ ਅਟੱਲ ਹਾਰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यम भागे तृतीय उपोद्धातपादे भार्गवचरिते अष्टात्रिंशत्तमो ऽध्यायः // ३८// वसिष्ठ उवाच मत्स्यराजे निपतिते राजा युद्धविशारदः / राजेन्द्रान्प्रेरयामास कार्त्तवीर्यो महाबलः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ੍ਰੀ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ... 38ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਵਸ਼ਿਸ਼ਟ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮਤਸਯਰਾਜ ਦੇ ਡਿੱਗਣ 'ਤੇ, ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਮਾਹਰ ਮਹਾਬਲੀ ਕਾਰਤਵੀਰਿਆ ਨੇ ਹੋਰ ਮਹਾਨ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ।
Verse 2
बृहद्बलः सोमदत्तो विदर्भो मिथिलेश्वरः / निषधाधिपतिश्चैव मगधाधिपतिस्तथा
ਬ੍ਰਿਹਦਬਲ, ਸੋਮਦੱਤ, ਵਿਦਰਭ, ਮਿਥਿਲਾ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਨਿਸ਼ਧ ਦਾ ਮਾਲਕ ਅਤੇ ਮਗਧ ਦਾ ਮਾਲਕ।
Verse 3
आययुः समरे योद्धं भार्गवेद्रेण भूपते / वर्षन्तः शरजालानि नानायुद्धविशारदाः
ਹੇ ਭੂਪਤੇ! ਭਾਰਗਵ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨਾਲ ਸਮਰ ਵਿੱਚ ਨਾਨਾ ਯੁੱਧਾਂ ਦੇ ਨਿਪੁਣ ਯੋਧੇ ਆ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਤੀਰਾਂ ਦਾ ਜਾਲ ਵਰ੍ਹਾਉਣ ਲੱਗੇ।
Verse 4
वीराभिमानिनः सर्वे हैहयस्याज्ञया तदा / पिनाकहस्तः स भृगुर्ज्वलदग्निशिखोपमः
ਤਦੋਂ ਹੈਹਯ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੀਰ ਸਮਝਣ ਵਾਲੇ ਸਭ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। ਪਿਨਾਕ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਧਾਰੇ ਉਹ ਭ੍ਰਿਗੁ ਜਲਦੀ ਅੱਗ ਦੀ ਲਪਟ ਵਾਂਗ ਦਿੱਖਿਆ।
Verse 5
चिक्षेप नागपाशं च आभिमन्त्र्य शरोत्तमम् / तदस्त्रं भार्गवे द्रेण क्षिप्तं संग्राममूर्द्धनि
ਉਸ ਨੇ ਉੱਤਮ ਤੀਰ ਨੂੰ ਮੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰਕੇ ਨਾਗਪਾਸ਼ ਅਸਤ੍ਰ ਸੁੱਟਿਆ। ਉਹ ਅਸਤ੍ਰ ਯੁੱਧ ਦੇ ਚਰਮ ਵੇਲੇ ਭਾਰਗਵ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵੱਲੋਂ ਛੱਡਿਆ ਗਿਆ।
Verse 6
चकर्त्त गारुडास्त्रेण सोमदत्तो महाबलः / ततः क्रुद्धो महाभागो रामः शत्रुविदारणः
ਮਹਾਬਲੀ ਸੋਮਦੱਤ ਨੇ ਗਾਰੁੜ ਅਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਤਦੋਂ ਸ਼ਤ੍ਰੂ-ਵਿਦਾਰਕ ਮਹਾਭਾਗ ਰਾਮ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ।
Verse 7
रुद्रदत्तेन शूलेन सोमदत्तं जघान ह / बृहद्बलं च गदया विदर्भं मुष्टिना तथा
ਰੁਦ੍ਰਦੱਤ ਸ਼ੂਲ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਸੋਮਦੱਤ ਨੂੰ ਮਾਰ ਡਾਲਿਆ। ਫਿਰ ਬ੍ਰਿਹਦਬਲ ਨੂੰ ਗਦਾ ਨਾਲ ਅਤੇ ਵਿਦਰਭ ਨੂੰ ਮੁੱਕੇ ਦੇ ਵਾਰ ਨਾਲ ਵੀ ਢਾਹ ਦਿੱਤਾ।
Verse 8
मैथिलं मुद्गरेणैव शक्त्या च निषधाधिपम् / मागधञ्चरणाघातैरस्त्रजालेन सैनिकान्
ਉਸ ਨੇ ਮੈਥਿਲ ਨੂੰ ਗਦਾ ਨਾਲ, ਨਿਸਧਾਧਿਪ ਨੂੰ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਮਾਗਧ ਨੂੰ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਘਾਤਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੂੰ ਅਸਤ੍ਰ-ਜਾਲ ਨਾਲ ਮਾਰ ਮੁਕਾਇਆ।
Verse 9
निहत्य निखिलां सेनां संहाराग्निसमीरणे / दुद्राव कार्त्तवीर्यं च जामदग्न्यो महाबलः
ਸੰਹਾਰ ਦੀ ਅੱਗ ਦੇ ਝੋਕੇ ਵਾਂਗ ਉਗਰ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਸਾਰੀ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਮਹਾਬਲੀ ਜਾਮਦਗਨ੍ਯ ਕਾਰਤ੍ਤਵੀਰ੍ਯ ਵੱਲ ਵੀ ਦੌੜ ਪਿਆ।
Verse 10
दृष्ट्वा तं योद्धुमायान्तं राजानो ऽन्ये महारथाः / कार्य्याकार्यविधानज्ञाः पृष्टे कृत्वा च हैहयम्
ਉਸ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਲਈ ਆਉਂਦਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਕਾਰਜ-ਅਕਾਰਜ ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਹੋਰ ਮਹਾਰਥੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਹੈਹਯ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਕਰ ਕੇ ਅੱਗੇ ਕਦਮ ਰੱਖਿਆ।
Verse 11
रामेण युयुधुश्चैव दर्शयन्तश्च सौहृदम् / कान्यकुब्जाश्च शतशः सौराष्ट्रावन्तयस्तथा
ਉਹ ਰਾਮ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਵੀ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਸੌਹਾਰਦ ਵੀ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਰਹੇ; ਕਾਨ੍ਯਕੁਬ੍ਜ ਦੇ ਸੈਂਕੜੇ, ਅਤੇ ਸੌਰਾਸ਼ਟਰ ਤੇ ਅਵੰਤੀ ਦੇ ਰਾਜੇ ਵੀ ਸਨ।
Verse 12
चक्रुश्च शरजालानि रामस्य च समन्ततः / शरजालावृतस्तेषां रामः संग्राममूर्द्धनि
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਮ ਦੇ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਤੀਰਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਬੁਣ ਦਿੱਤੇ; ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਤੀਰ-ਜਾਲ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਰਾਮ ਰਣਭੂਮੀ ਦੇ ਸਿਰੇ ਉੱਤੇ ਅਡੋਲ ਖੜਾ ਰਿਹਾ।
Verse 13
न चादृश्यत राजेन्द्र तदा स त्वकृतव्रणः / सस्मार रामचरितं यदुक्तं हरिणेन वै
ਹੇ ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ! ਤਦ ਉਹ, ਜਿਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਘਾਅ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਦਿਸਿਆ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਨੇ ਹਰੀ ਵੱਲੋਂ ਕਿਹਾ ਰਾਮਚਰਿਤ ਯਾਦ ਕੀਤਾ।
Verse 14
कुशलं भार्गवेन्द्रस्य याचमानो हरिं मुनिः / एतस्मिन्नेव काले तु रामः शस्त्रास्त्रकोविदः
ਮੁਨੀ ਨੇ ਹਰੀ ਅੱਗੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਿਆਂ ਭਾਰਗਵ-ਇੰਦਰ ਦੀ ਖੈਰ-ਖ਼ਬਰ ਪੁੱਛੀ। ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰ-ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਰਾਮ ਮੌਜੂਦ ਸੀ।
Verse 15
विधूय शरजालानि वायव्यास्त्रेण मन्त्रवित् / उदतिष्ठद्रणाकाङ्क्षी नीहारादिव भास्करः
ਮੰਤ੍ਰ-ਵਿਦ ਰਾਮ ਨੇ ਵਾਯਵ੍ਯ ਅਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਤੀਰਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਝਾੜ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਧੁੰਦ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲਦੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ।
Verse 16
त्रिरात्रं समरे रामस्तैः सार्द्धं युयुधे बली / द्वादशाक्षौहिणीस्तत्र चिच्छेद लघुविक्रमः
ਬਲੀ ਰਾਮ ਨੇ ਸਮਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਤੱਕ ਯੁੱਧ ਕੀਤਾ। ਉੱਥੇ ਤੇਜ਼ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਨੇ ਬਾਰਾਂ ਅਕ੍ਸ਼ੌਹਿਣੀ ਸੈਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਚੀਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 17
रम्भास्तम्भवनं यद्वत् परश्वधवरायुधः / सर्वांस्तान्भूपवर्गांश्च तदीयश्च महाचमूः
ਉਹ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪਰਸ਼ੁਧਾਰੀ, ਜਿਵੇਂ ਰੰਭਾ-ਸਤੰਭਾਂ ਦੇ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਕੱਟ ਦੇਵੇ, ਤਿਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਸਾਰੇ ਰਾਜ-ਵਰਗਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਾ-ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰ ਗਿਆ।
Verse 18
दृष्ट्वा विनिहतां तेन रामेण सुमहात्मना / आजगाम महावीर्यः सुचन्द्रः सूर्यवंशजः
ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਰਾਮ ਵੱਲੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਸੂਰਜਵੰਸ਼ਜ ਮਹਾਵੀਰ ਸੁਚੰਦਰ ਉੱਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ।
Verse 19
लक्षराजन्यसंयुक्तः सप्ताक्षौहिणिसंयुतः / तत्रानेकमहावीरा गर्जन्तस्तोयदा इव
ਲੱਖਾਂ ਰਾਜਨਿਆਂ ਅਤੇ ਸੱਤ ਅਕਸ਼ੌਹਿਣੀ ਸੈਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਉੱਥੇ ਅਨੇਕ ਮਹਾਵੀਰ ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਂਗ ਗੱਜਣ ਲੱਗੇ।
Verse 20
कंपयन्तो भुवं राजन् युयुधुर्भार्गवेण च / तेः प्रयुक्तानि शस्त्राणि महास्त्राणि च भूपते
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਕੰਬਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਭਾਰਗਵ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕਰਨ ਲੱਗੇ; ਹੇ ਭੂਪਤੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਮਹਾਸਤ੍ਰ ਚਲਾਏ।
Verse 21
क्षणेन नाशयामास भार्गवेन्द्रः प्रतापवान् / गृहीत्वा परशुं दिव्यं कालातकयमोपमम्
ਪ੍ਰਤਾਪਵਾਨ ਭਾਰਗਵੇਂਦ੍ਰ ਨੇ ਪਲ ਭਰ ਵਿੱਚ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਕਾਲਾਂਤਕ ਯਮ ਵਰਗਾ ਦਿਵ੍ਯ ਪਰਸ਼ੂ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ।
Verse 22
कालयन्सकला सेनां चिच्छेद भुगुनन्दनः / कर्षकस्तु यथा क्षेत्रे पक्वं धान्यं तथा तृणम्
ਸਾਰੀ ਸੈਨਾ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਭ੍ਰਿਗੁਨੰਦਨ ਨੇ ਕੱਟ ਸੁੱਟਿਆ; ਜਿਵੇਂ ਕਿਸਾਨ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਪੱਕੀ ਫ਼ਸਲ ਅਤੇ ਘਾਹ ਕੱਟਦਾ ਹੈ।
Verse 23
निशेषयति दात्रेण तथा रामेण तत्कृतम् / लक्षराजन्यसैन्यं तददृष्ट्वा रामेण दारितम्
ਰਾਮ ਨੇ ਦਾਤ੍ਰ (ਕੁਹਾੜੇ) ਨਾਲ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਨਿਃਸ਼ੇਸ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਅਤੇ ਲੱਖਾਂ ਰਾਜਨ੍ਯ ਸੈਨਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ, ਰਾਮ ਨੇ ਚੀਰ ਦਿੱਤੀ।
Verse 24
सुचन्द्रः पृथिवीपालो युयुधे संगरे नृप / तावुभौ तत्र संक्षुब्धौ नानाशस्त्रास्त्रकोविदौ
ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ! ਧਰਤੀਪਾਲ ਸੁਚੰਦਰ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਲੜਿਆ। ਉੱਥੇ ਦੋਵੇਂ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਉਬਲਦੇ, ਨਾਨਾ ਸ਼ਸਤ੍ਰ-ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਭਿੜ ਪਏ।
Verse 25
युयुधाते महावीरौ मुनीशनृपतीश्वरौ / रामो ऽस्मै यानि शस्त्राणि चिक्षेपास्त्राणि चापि हि
ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਮਹਾਵੀਰ—ਮੁਨੀਸ਼ ਅਤੇ ਨ੍ਰਿਪਤੀਆਂ ਦੇ ਈਸ਼ਵਰ—ਲੜਦੇ ਰਹੇ। ਰਾਮ ਨੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਜੋ ਜੋ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਅਸਤ੍ਰ ਸੁੱਟੇ, ਉਹ ਸਭ ਵੀ।
Verse 26
तानि सर्वाणि चिच्छेद सुचन्द्रो युद्ध पण्डितः / ततः क्रुद्धो रणे रामः सुचन्द्रं पृथिवीश्वरम्
ਯੁੱਧ ਦੇ ਪੰਡਿਤ ਸੁਚੰਦਰ ਨੇ ਉਹ ਸਭ ਕੱਟ ਦਿੱਤੇ। ਤਦ ਰਣ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਰਾਮ ਨੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਈਸ਼ਵਰ ਸੁਚੰਦਰ ਨੂੰ (ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਇਆ)।
Verse 27
कृतप्रतिकृताभिज्ञं ज्ञात्वोपस्पृश्य वार्यथ / नारायणास्त्रं विशिखे संदधे चानिवारितम्
ਪ੍ਰਤਿਕਾਰ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਜਾਣ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਜਲ ਛੂਹ ਕੇ ਆਚਮਨ ਕੀਤਾ; ਫਿਰ ਅਟੱਲ ਤੌਰ ਤੇ ਬਾਣ ਉੱਤੇ ਨਾਰਾਇਣਾਸਤ੍ਰ ਸੰਧਾਨ ਕੀਤਾ।
Verse 28
तदस्त्रं शतसूर्याभं क्षिप्तं रामेण धीमता / हृष्टोत्तीर्य रथात्सद्यः सुचन्द्रः प्रणनाम ह
ਤਦੋਂ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਰਾਮ ਨੇ ਸੌ ਸੂਰਜਾਂ ਵਰਗਾ ਤੇਜ ਵਾਲਾ ਉਹ ਅਸਤ੍ਰ ਛੱਡਿਆ। ਸੁਚੰਦਰ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਰਥ ਤੋਂ ਉਤਰਿਆ ਅਤੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।
Verse 29
सर्वास्त्रपूज्यं तच्चापि नारायणविनिर्मितम् / तमेवं प्रणतं त्यक्त्वा यथौ नारायमन्तिकम्
ਉਹ ਵੀ ਸਭ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਣਯੋਗ ਅਤੇ ਨਾਰਾਇਣ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਯਥਾਵਿਧੀ ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਨੇੜੇ ਚਲਾ ਗਿਆ।
Verse 30
विस्मितो ऽभूत्तदा रामः समरे शत्रसूदनः / दृष्ट्वा व्यर्थं महास्त्रं तद्भूपं स्वस्थं विलोक्य च
ਤਦੋਂ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਤਰੂਸੂਦਨ ਰਾਮ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਮਹਾਂ ਅਸਤ੍ਰ ਵਿਅਰਥ ਹੋਇਆ ਵੇਖ ਕੇ ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸੁਖੀ-ਸਲਾਮਤ ਦੇਖ ਕੇ ਵੀ ਅਚੰਭਿਤ ਹੋਇਆ।
Verse 31
रामः शक्तिं च मुसलं तोमरं पट्टिशं तथा / गदां च परशुं कोपाच्छिक्षेप नृपमूर्द्धनि
ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਨੇ ਸ਼ਕਤੀ, ਮੁਸਲ, ਤੋਮਰ, ਪੱਟਿਸ਼, ਗਦਾ ਅਤੇ ਪਰਸ਼ੂ—ਇਹ ਸਭ ਰਾਜੇ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੇ।
Verse 32
जग्राह तानि सर्वाणि सुचन्द्रो लीलयैव हि / चिक्षेप शिवशूलं च रामो नृपतये यदा
ਉਹ ਸਾਰੇ ਹਥਿਆਰ ਸੁਚੰਦਰ ਨੇ ਜਿਵੇਂ ਖੇਡ-ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਹੀ ਫੜ ਲਏ। ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਨੇ ਰਾਜੇ ਵੱਲ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਸ਼ੂਲ ਵੀ ਸੁੱਟਿਆ, ਤਦ ਵੀ ਉਹੀ ਹੋਇਆ।
Verse 33
बभूव पुष्पमालां च तच्छूलं नृपतेर्गले / ददर्श च पुरस्तस्य भद्रकालीं जगत्प्रसूम्
ਉਹੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਰਾਜੇ ਦੇ ਗਲ ਵਿੱਚ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਬਣ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਸਾਹਮਣੇ ਜਗਤ-ਪ੍ਰਸੂ ਭਦ੍ਰਕਾਲੀ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ।
Verse 34
वहन्तीं मुण्डमालां च विकटास्यां भयङ्करीम् / सिंहस्थां च त्रिनेत्रां च त्रिशूलवरधारिणीम्
ਉਹ ਮੁੰਡਮਾਲਾ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਵਿਕਟ ਮੁਖ ਵਾਲੀ ਭਯਾਨਕ; ਸਿੰਘ ਉੱਤੇ ਆਸੀਨ, ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰੀ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਅਤੇ ਵਰ-ਮੁਦਰਾ ਧਾਰਣ ਵਾਲੀ ਸੀ।
Verse 35
दृष्ट्वा विहाय शस्त्रास्त्रं नमस्कृत्य समैडत / राम उवाच नमोस्तु ते शङ्करवल्लभायै जगत्सवित्र्यै समलङ्कृतायै
ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਰਾਮ ਨੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰ-ਅਸਤ੍ਰ ਛੱਡ ਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸ্তুਤੀ ਕੀਤੀ: ‘ਸ਼ੰਕਰ-ਵੱਲਭਾ, ਜਗਤ-ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ, ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਦੇਵੀ! ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।’
Verse 36
नानाविभूषाभिरिभारिगायै प्रपन्नरक्षाविहितोद्यमायै / दक्षप्रसूत्यै हिमवद्भवायै महेश्वरार्द्धङ्गसमास्थितायै
ਨਾਨਾ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ, ਗਜ-ਸ਼ਤ੍ਰੁ (ਸਿੰਘ) ਉੱਤੇ ਆਸੀਨ; ਸ਼ਰਨ ਆਏ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਉਦਯਤ; ਦਕਸ਼ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ, ਹਿਮਵਾਨ ਦੀ ਧੀ, ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਅਰਧਾਂਗ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 37
काल्यै कलानाथकलाधरायै भक्तप्रियायै भुवनाधिपायै / ताराभिधायै शिवतत्परायै गणेश्वराराधितपादुकायै
ਕਾਲੀ, ਕਲਾਨਾਥ ਦੀ ਕਲਾ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀ; ਭਕਤਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰੀ, ਭੁਵਨਾਂ ਦੀ ਅਧਿਪਤਿ; ‘ਤਾਰਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਸ਼ਿਵ-ਪਰਾਇਣਾ; ਅਤੇ ਗਣੇਸ਼ਵਰ ਵੱਲੋਂ ਆਰਾਧਿਤ ਪਾਦੁਕਾਵਾਲੀ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 38
परात्परायै परमेष्ठिदायै तापत्रयोन्मूलनचिन्तनायै / जगद्धितायास्तपुरत्रयायै बालादिकायै त्रिपुराभिधायै
ਪਰਾਤਪਰਾ, ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ, ਤ੍ਰਿਤਾਪਾਂ ਨੂੰ ਜੜ੍ਹੋਂ ਮਿਟਾਉਣ ਵਾਲੀ; ਜਗਤ-ਹਿਤਕਾਰੀ, ਤ੍ਰਿਪੁਰ-ਨਾਸ਼ਿਨੀ, ਬਾਲਾਦਿ ਰੂਪ ਵਾਲੀ ‘ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ’ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 39
समस्तविद्यासुविलासदायै जगज्जनन्यै निहिताहितायै / बकाननायै बहुसाख्यदायै विध्वस्तनानासुरदान्वायै
ਸਭ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਦਾ ਸੁ-ਵਿਲਾਸ ਦੇਣ ਵਾਲੀ, ਜਗਤ-ਜਨਨੀ, ਹਿਤ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ; ਬਕ-ਮੁਖੀ, ਬਹੁਤੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਂ/ਮਾਰਗਾਂ ਦੀ ਦਾਤੀ, ਨਾਨਾ ਅਸੁਰ-ਦਾਨਵਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 40
वराभयालङ्कृतदोर्लतायै समस्तगीर्वाणनमस्कृतायै / पीतांबरायै पवनाशुगायै शुभप्रदायै शिवसंस्तुतायै
ਵਰ ਅਤੇ ਅਭਯ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਭੁਜ-ਲਤਾਵਾਂ ਵਾਲੀ, ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਨਮਸਕ੍ਰਿਤ; ਪੀਤਾਂਬਰ ਧਾਰਣ ਵਾਲੀ, ਪਵਨ ਵਰਗੀ ਤੇਜ਼, ਸ਼ੁਭ ਦੇਣ ਵਾਲੀ, ਸ਼ਿਵ ਦੁਆਰਾ ਸਤੁਤ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 41
नागारिगायै नवखण्डपायै नीलाचलाभां गलसत्प्रभायै / लघुक्रमायै ललिताभिधायै लेखाधिपायै लवणाकरायै
ਨਾਗ-ਸ਼ਤਰੂ (ਗਰੁੜ) ਉੱਤੇ ਆਰੂੜ੍ਹ, ਨਵਖੰਡਾਂ ਦੀ ਪਾਲਕ; ਨੀਲਾਚਲ ਵਰਗੀ ਕਾਂਤੀ ਵਾਲੀ, ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਚਮਕ ਧਾਰਣ ਵਾਲੀ; ਲਘੁ-ਕ੍ਰਮ ਵਾਲੀ, ‘ਲਲਿਤਾ’ ਨਾਮ ਵਾਲੀ, ਲੇਖਾ ਦੀ ਅਧਿਪਤੀ, ਲਵਣਾਕਰ (ਸਮੁੰਦਰ) ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 42
लोलेक्षणायै लयवर्जितायै लाक्षारसालङ्कृतपङ्कजायै / रमाभिधायै रतिसुप्रियायै रोगापहायै रचिताखिलायै
ਚੰਚਲ ਨੇਤਰਾਂ ਵਾਲੀ, ਲਯ ਤੋਂ ਰਹਿਤ (ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ); ਲਾਖ-ਰਸ ਨਾਲ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਕਮਲ ਸਮਾਨ, ‘ਰਮਾ’ ਨਾਮ ਵਾਲੀ, ਰਤੀ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰੀ; ਰੋਗ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਸਭ ਦੀ ਰਚਨਹਾਰ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 43
राज्यप्रदायै रमणोत्सुकायै रत्नप्रभायै रुचिरांबरायै / नमो नमस्ते परतः पुरस्तात् पार्श्वाधरोर्ध्वं च नमो नमस्ते
ਰਾਜ ਦੇਣ ਵਾਲੀ, ਰਮਣ ਵਿੱਚ ਉਤਸੁਕ, ਰਤਨ-ਪ੍ਰਭਾ ਨਾਲ ਦਿਪਤ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਵਸਤ੍ਰਧਾਰਣੀ ਦੇਵੀ! ਤੈਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਨਮਸਕਾਰ; ਪਿੱਛੇ, ਅੱਗੇ, ਪਾਸੇ, ਹੇਠਾਂ ਅਤੇ ਉੱਪਰ—ਸਭ ਥਾਂ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 44
सदा च सर्वत्र नमो नमस्ते नमो नमस्ते ऽखिलविग्रहायै / प्रसीद देवेशि मम प्रतिज्ञां पुरा कृतां पालय भद्रकालि
ਸਦਾ ਅਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਸਭ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੀ ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਹੇ ਦੇਵੇਸ਼ੀ ਭਦ੍ਰਕਾਲੀ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ; ਪਹਿਲਾਂ ਕੀਤੀ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ।
Verse 45
त्वमेव माता च पिता त्वमेव जगत्त्रयस्यापि नमो नमस्ते / वसिष्ठ उवाच एवं स्तुता तदा देवी भद्रकाली तरस्विनी
ਤੂੰ ਹੀ ਮਾਤਾ ਹੈਂ ਤੇ ਤੂੰ ਹੀ ਪਿਤਾ; ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਦੀ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤ੍ਰੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ্তুਤੀ ਹੋਣ ਤੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਦੇਵੀ ਭਦ੍ਰਕਾਲੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ।
Verse 46
उवाच भार्गवं प्रीता वरदानकृतोत्सवा / भद्रकाल्युवाच वत्स राम महाभाग प्रीतास्मि तव सांप्रतम्
ਵਰ ਦੇਣ ਦੇ ਉਤਸਵ-ਸਮਾਨ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਈ ਦੇਵੀ ਨੇ ਭਾਰਗਵ ਨੂੰ ਕਿਹਾ। ਭਦ੍ਰਕਾਲੀ ਬੋਲੀ—ਵਤਸ, ਮਹਾਭਾਗ ਰਾਮ, ਇਸ ਵੇਲੇ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ।
Verse 47
वरं वरय मत्तो यस्त्वया चाभ्यर्थिता हृदि / राम उवाच मातर्यदि वरो देयस्त्वया मे भक्तव त्सले
ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਉਹੀ ਵਰ ਮੰਗ ਜੋ ਤੂੰ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਚਾਹਿਆ ਹੈ। ਰਾਮ ਬੋਲੇ—ਮਾਤਾ, ਜੇ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਵਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੇਂ, ਹੇ ਭਕਤਵਤਸਲੇ!
Verse 48
तत्सुचन्द्रं जये युद्धे तवानुग्रहभाजनम् / इति मे ऽभिहितं देवि कुरु प्रीतेन चेतसा
ਹੇ ਦੇਵੀ, ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਲਈ ਉਹ ਸੁਚੰਦਰ ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਦਾ ਪਾਤਰ ਹੈ—ਇਹ ਮੈਂ ਆਖਿਆ ਹੈ; ਪ੍ਰਸੰਨ ਮਨ ਨਾਲ ਇਹ ਕਰ।
Verse 49
येन केनाप्युपायेन जगन्मातर्नमो ऽस्तु ते / भद्रकाल्युवाच आग्नेयास्त्रेण राजेन्द्रं सुचन्द्रं नय मद्गृहम्
ਜਗਤ-ਮਾਤਾ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਉਪਾਏ ਨਾਲ ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਭਦ੍ਰਕਾਲੀ ਬੋਲੀ—ਆਗਨੇਯ ਅਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ ਸੁਚੰਦਰ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਘਰ ਲੈ ਆ।
Verse 50
ममातिप्रियमद्यैव पार्षदो मे भवत्वयम् / वसिष्ठ उवाच इत्युक्तमाकर्ण्य स भार्गवेन्द्रो देव्याः प्रियं कर्तुमथोद्यतो ऽभूत्
ਅੱਜ ਹੀ ਇਹ ਮੇਰੇ ਲਈ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਿਯ ਹੋਵੇ—ਇਹ ਮੇਰਾ ਪਾਰਸ਼ਦ ਬਣੇ। ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਭਾਰਗਵ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦੇਵੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਲਈ ਤਤਪਰ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 51
प्राणान्नियम्याचमनं च कृत्वा सुचन्द्रमुद्दिश्य च तत्समादधे / अस्त्रं प्रयुक्तं नृपतेर्वधाय रामेण राजन् प्रसभं तदा तत्
ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਆਚਮਨ ਕਰਕੇ, ਸੁਚੰਦਰ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਉਹ ਅਸਤ੍ਰ ਸੰਧਿਆ; ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤਦ ਰਾਮ ਨੇ ਨ੍ਰਿਪਤੀ ਦੇ ਵਧ ਲਈ ਉਹ ਅਸਤ੍ਰ ਬਲ ਨਾਲ ਚਲਾਇਆ।
Verse 52
दग्ध्वा वपुर्भूतमयं तदीयं निनाय लोकं परदेवतायाः / ततस्तु रामेण कृतप्रणामा सा भद्रकालो जगदादिकर्त्री
ਉਸ ਦੇ ਭੂਤਮਯ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸਾੜ ਕੇ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਪਰਦੇਵਤਾ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਲੈ ਗਈ। ਫਿਰ ਰਾਮ ਨੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ—ਉਹੀ ਭਦ੍ਰਕਾਲੀ ਜਗਤ ਦੀ ਆਦਿ ਕਰਤਰੀ ਹੈ।
Verse 53
अन्तर्हिताभूदथ जामदग्न्यस्तस्थौ रणेभूपवधाभिकाङ्क्षी
ਤਦ ਜਾਮਦਗਨ੍ਯ (ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ) ਅੰਤਹਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਰਣ ਵਿੱਚ ਭੂਪਾਂ ਦੇ ਵਧ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਅਡੋਲ ਖੜਾ ਰਿਹਾ।
Frequently Asked Questions
Rather than a full vamsha list, the chapter preserves a coalition roster: Kārttavīrya (Haihaya) mobilizes kings identified by realms—Vidarbha, Mithilā, Niṣadha, Magadha—plus groups from Kānyakubja, Saurāṣṭra, and Avanti, mapping a Kṣatriya alliance network.
Nāgapāśa is launched; it is countered/cleaved with Gāruḍāstra; later the battlefield’s arrow-net (śarajāla) is dispersed by Vāyavyāstra, and Somadatta is slain with a Rudra-bestowed śūla (rudra-datta śūla).
It functions as historiographic metadata: named rulers and regions are anchored into a time-sequenced narrative of rise and defeat, showing how dynastic power realigns—i.e., Vamsha is expressed through political geography and conflict outcomes.