Adhyaya 14
Śrāddha-kalpa: Dāna-phala, Medhya/Amedhya Dravya, and Uparāga (Eclipse) Observances (श्राद्धकल्पः—दानफल-मेध्यामेध्य-उपरागविधिः)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ-ਕਲਪ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਸਰਵ-ਦਾਨ-ਫਲ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ, ਫਿਰ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਨ ਦੇ ਨਿਯਮ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਿਯਮ—ਸਮਝਾਏ ਗਏ ਹਨ: ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਰਾਤ ਦਾ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਵਰਜਿਤ ਹੈ, ਪਰ ਰਾਹੁ-ਦਰਸ਼ਨ/ਉਪਰਾਗ (ਗ੍ਰਹਿਣ) ਵੇਲੇ ਤੁਰੰਤ ਕੀਤਾ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਮਹਾ-ਫਲਦਾਇਕ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧਿਕਾਰਕ ਅਤੇ ਦੀਰਘ ਆਯੁ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਿਤ੍ਰ-ਕਰਮ ਲਈ ਅਨਾਜ, ਦਾਲਾਂ ਅਤੇ ਵਨਸਪਤੀ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਦੀ ਮੇਧ੍ਯ-ਅਮੇਧ੍ਯ ਵਰਗੀਕਰਨ ਦਿੱਤੀ ਹੈ—ਸ਼ਿਆਮਾਕ ਅਤੇ ਗੰਨਾ ਪ੍ਰਸ਼ਸਤ; ਕੁਝ ਅਨਾਜ/ਦਾਲਾਂ ਗਰ੍ਹਯ ਜਾਂ ਤਿਆਜ੍ਯ। ਇੰਦਰ-ਸ਼ਚੀਪਤੀ ਦੇ ਸੋਮਪਾਨ ਆਦਿ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤਾਂ ਅਤੇ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ-ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਨਾਲ ਨਿਯਮ ਪੱਕੇ ਕਰਕੇ, ਅਧਿਆਇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਲਈ ਫੈਸਲਾ-ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे श्राद्धकल्पे पुण्यदेशानुकीर्त्तनं नाम त्रयोदशो ऽध्यायः // १३// बृहस्पतिरुवाच अतः परं प्रवक्ष्यामि सर्वदानफलानि च / श्राद्धकर्मणि मेध्यानि वर्जनीयानि यानि च
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ, ਵਾਯੂ-ਪ੍ਰੋਕਤ ਮੱਧਭਾਗ ਦੇ ਤੀਜੇ ਉਪੋੱਧਾਤਪਾਦ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਰਾਧ੍ਧਕਲਪ ਦਾ ‘ਪੁਣ੍ਯਦੇਸ਼ਾਨੁਕੀਰਤਨ’ ਨਾਮਕ ਤੇਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ। ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੁਣ ਅੱਗੇ ਮੈਂ ਸਭ ਦਾਨਾਂ ਦੇ ਫਲ ਅਤੇ ਸ਼ਰਾਧ੍ਧ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਜੋ ਸ਼ੁੱਧ ਹਨ ਤੇ ਜੋ ਵਰਜਣਯ ਹਨ, ਉਹ ਦੱਸਾਂਗਾ।
Verse 2
हिमप्रपतने कुर्यादा हरेद्वा हिमं ततः / अग्निहोत्रमुपायुष्यं पवित्रं परमं हितम्
ਹਿਮਪਾਤ ਵੇਲੇ (ਯਥਾਸ਼ਕਤੀ) ਕਰੇ, ਜਾਂ ਫਿਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਹਿਮ ਹਟਾ ਦੇਵੇ। ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਆਯੁ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਅਤਿ ਹਿਤਕਾਰੀ ਹੈ।
Verse 3
नक्तं तु वर्जयेच्छ्राद्धं राहोरन्यत्र दर्शनात् / सर्वस्वेनापि कर्त्तव्यङ्क्षिप्रं वै राहुदर्शने
ਰਾਹੂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸ਼ਰਾਧ੍ਧ ਤੋਂ ਪਰਹੇਜ਼ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਰਾਹੂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਸਰਬਸਵ ਲਾ ਕੇ ਵੀ ਤੁਰੰਤ ਸ਼ਰਾਧ੍ਧ ਕਰਨਾ ਕਰਤੱਬ ਹੈ।
Verse 4
उपरागे न कुर्याद्यः पङ्के गौरिव सीदति / कुर्वाणस्तत्तरेत्पापं सती नौरिव सागरे
ਗ੍ਰਹਿਣ ਵੇਲੇ ਜੋ (ਸ਼ਰਾਧ੍ਧ) ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਚਿਕੜ ਵਿੱਚ ਫਸੀ ਗਾਂ ਵਾਂਗ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਪਾਪ ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਮਜ਼ਬੂਤ ਨੌਕਾ ਵਾਂਗ ਪਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 5
वैश्वदेवं च सौम्यं च खड्गमांसं परं हविः / विषाणवर्जं खड्गस्य मात्सर्यान्नाशयामहे
ਵੈਸ਼ਵਦੇਵ ਅਤੇ ਸੌਮ੍ਯ ਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ ਖੜਗ ਦਾ ਮਾਸ ਪਰਮ ਹਵਿ ਹੈ; ਖੜਗ ਦੇ ਸਿੰਗ-ਰਹਿਤ ਭਾਗ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਮਾਤਸਰ੍ਯ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।
Verse 6
त्वाष्ट्रा वै यजमानेन देवेशेन महात्मना / पिबञ्छचीपतिः सोमं पृथिव्यां मध्यगः पुरा
ਮਹਾਤਮਾ ਦੇਵੇਸ਼ ਯਜਮਾਨ ਤ੍ਵਾਸ਼੍ਟ੍ਰ ਦੇ ਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਚੀਪਤੀ ਇੰਦਰ ਨੇ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਧਰਤੀ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਸੋਮ ਪਾਨ ਕੀਤਾ।
Verse 7
श्यामाकास्तत्र उत्पन्नाः पित्रर्थमपरजिताः / विप्रुषस्तस्य नासाभ्यामासक्ताभ्यां तथेक्षवः
ਉੱਥੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਲਈ ਅਪਰਾਜਿਤ ਸ਼੍ਯਾਮਾਕ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਦੋਨਾਂ ਨਾਸਿਕਾਵਾਂ ਨਾਲ ਲੱਗੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਤੋਂ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਖੂ (ਗੰਨਾ) ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ।
Verse 8
श्रेष्मलाः शीतलाः स्निग्धा मधुराश्च तथेक्षवः / श्यामाकैरिक्षुभिश्चैव पितॄणां सर्वकामिकम्
ਇੱਖੂ ਕਫ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਠੰਢਾ, ਸਨਿਗਧ ਅਤੇ ਮਿੱਠਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਸ਼੍ਯਾਮਾਕ ਅਤੇ ਇੱਖੂ ਨਾਲ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਸਰਵਕਾਮ-ਦਾਇਕ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਮ ਸਿਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 9
कुर्यादाग्रयणं यस्तु स शीघ्रं सिद्धिमाप्नुयात् / श्यामाकास्तु द्विनामानो विहिता यजनेस्मृते
ਜੋ ਆਗ੍ਰਯਣ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਜਲਦੀ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਯਜ੍ਞ-ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਯਾਮਾਕ ਨੂੰ ਦ੍ਵਿਨਾਮਾ ਕਹਿ ਕੇ ਵਿਧਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 10
यस्मात्तेदेवसृष्टास्तु तस्मात्ते चाक्षयाः स्मृताः / प्रसातिकाः प्रियङ्गुश्च मुद्गाश्च हरितास्तथा
ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਦੇਵ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ‘ਅਕਸ਼ਯ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਪ੍ਰਸਾਤਿਕਾ, ਪ੍ਰਿਯੰਗੂ, ਮੁਦਗ (ਮੂੰਗ) ਅਤੇ ਹਰੀਤ ਅਨਾਜ ਵੀ।
Verse 11
एतान्यपि समानानि श्यामाकानां गुणैस्तु तैः / कृष्णमाषास्तिलाश्चैव श्रेष्ठास्तु यवशालयः
ਇਹ ਵੀ ਸ਼ਿਆਮਾਕ ਦੇ ਉਹਨਾਂ ਹੀ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹਨ; ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਮਾਸ਼ ਅਤੇ ਤਿਲ ਵੀ ਐਸੇ ਹੀ—ਪਰ ਯਵ (ਜੌ) ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 12
महायवाश्च निष्पावास्तथैव च मधूलिकाः / कृष्णाश्चैवान्नलोहाश्च गर्ह्याः स्युः श्राद्धकर्मणि
ਮਹਾਯਵ, ਨਿਸ਼ਪਾਵ ਅਤੇ ਮਧੂਲਿਕਾ; ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ ਤੇ ਅੰਨਲੋਹ—ਇਹ ਸ਼ਰਾਧ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 13
राजमाषास्तथान्ये वै वर्जनीयाः प्रयत्नतः / मसूराश्चैव पुण्याश्च कुसुंभं श्रीनिकेतनम्
ਰਾਜਮਾਸ਼ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕੁਝ ਅਨਾਜ ਯਤਨ ਨਾਲ ਤਿਆਗਣਯੋਗ ਹਨ; ਪਰ ਮਸੂਰ ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਹਨ, ਅਤੇ ਕੁਸੁੰਭ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੀ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 14
वर्षास्वतियवा नित्यं तथा वृषकवासकौ / बिल्वामलकमृद्वीकापनसाम्रातदाडिमाः
ਬਰਸਾਤ ਵਿੱਚ ਅਤਿਯਵ ਸਦਾ (ਉਚਿਤ) ਹਨ, ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਕ ਤੇ ਵਾਸਕ ਵੀ; ਨਾਲ ਹੀ ਬਿਲਵ, ਆਂਵਲਾ, ਮ੍ਰਿਦਵੀਕਾ (ਕਿਸਮਿਸ), ਪਨਸ, ਆਮ, ਆਤ ਅਤੇ ਦਾਡਿਮ (ਅਨਾਰ) ਵੀ।
Verse 15
तवशोलंयताक्षौद्रखर्जूराम्रलानि च / खशेरुकोविदार्यश्च तालकन्दं तथा विसम्
ਤਵਸ਼ੋਲੰਯਤਾ, ਅਕਸ਼ੌਦ੍ਰ, ਖਜੂਰ ਤੇ ਆਮ; ਅਤੇ ਖਸ਼ੇਰੁ, ਕੋਵਿਦਾਰੀ, ਤਾਲਕੰਦ ਤੇ ਵਿਸ਼—ਇਹ ਸਭ ਪਾਵਨ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 16
तमालं शतकन्दं च मद्वसूचान्तकान्दिकी / कालेयं कालशाकं च भूरिपूर्णा सुवर्चला
ਤਮਾਲ, ਸ਼ਤਕੰਦ; ਮਦ੍ਵਸੂਚਾ-ਅੰਤਕਾਨ੍ਦਿਕੀ; ਕਾਲੇਯ, ਕਾਲਸ਼ਾਕ; ਅਤੇ ਭੂਰੀਪੂਰਣਾ, ਸੁਵਰਚਲਾ—ਇਹ ਸਭ ਪੁੰਨ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 17
मांसाक्षं दुविशाकं च बुबुचेता कुरस्तथा / कफालकं कणा द्राक्षा लकुचं चोचमेव च
ਮਾਂਸਾਕ੍ਸ਼, ਦੁਵਿਸ਼ਾਕ, ਬੁਬੁਚੇਤਾ, ਕੁਰ; ਅਤੇ ਕਫਾਲਕ, ਕਣਾ, ਦ੍ਰਾਖ਼ਸ਼ਾ, ਲਕੁਚ ਤੇ ਚੋਚ—ਇਹ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਹਨ।
Verse 18
अलाबुं ग्रीवकं वीरं कर्कन्धूमधुसाह्वयम् / वैकङ्कतं नालिकेरशृङ्गज पकरूषकम्
ਅਲਾਬੁ, ਗ੍ਰੀਵਕ, ਵੀਰ, ਕਰਕੰਧੂ (ਮਧੁਸਾਹ੍ਵਯ); ਅਤੇ ਵੈਕੰਕਤ, ਨਾਲਿਕੇਰ, ਸ਼੍ਰਿੰਗਜ, ਪਕਰੂਸ਼ਕ—ਇਹ ਵੀ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਹਨ।
Verse 19
पिप्पली मरिचं चैव पठोलं बृहतीफलम् / सुगन्धमांसपीवन्ति कषायाः सर्व एव च
ਪਿੱਪਲੀ, ਮਰਿਚ, ਪਠੋਲ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਤੀਫਲ; ਸੁਗੰਧਮਾਂਸਪੀਵੰਤਿ—ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਕਸ਼ਾਯ—ਇਹ ਸਭ ਕਸ਼ਾਯ ਰਸ ਵਾਲੇ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 20
एवमादीनि चान्यानि वराणि मधुराणि च / नागरं चात्र वै देयं दीर्घमूलकमव च
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਉੱਤਮ ਅਤੇ ਮਿੱਠੇ ਪਦਾਰਥ ਵੀ ਦੇਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਸੁੰਠ (ਨਾਗਰ) ਤੇ ਲੰਮੀ ਮੂਲੀ (ਦੀਰਘਮੂਲਕ) ਵੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਅਰਪਣ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 21
वंशः करीरः सुरसः सर्जकं भूस्तृणानि च / वर्जनीयानि वक्ष्यामि श्राद्धकर्मणि नित्यशः
ਵੰਸ਼ (ਬਾਂਸ), ਕਰੀਰ, ਸੁਰਸਾ, ਸਰਜਕ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਤ੍ਰਿਣ—ਇਹ ਸਭ ਸ਼ਰਾਧ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਵਰਜਣਯ ਹਨ; ਮੈਂ ਨਿੱਤ ਵਰਜਣਯ ਵਸਤੂਆਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।
Verse 22
लशुनं गृञ्जनं चैव तथा वै पल्वलोदकम् / करंभाद्यानि चान्यानि हीनानि रसगन्धतः
ਲਸਣ, ਗ੍ਰਿਞ੍ਜਨ (ਪਿਆਜ਼ ਆਦਿ) ਅਤੇ ਤਲਾਬ ਦਾ ਪਾਣੀ; ਕਰੰਭ ਆਦਿ ਹੋਰ ਪਦਾਰਥ—ਸੁਆਦ ਤੇ ਸੁਗੰਧ ਵਿੱਚ ਹੇਠਲੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ (ਸ਼ਰਾਧ ਵਿੱਚ) ਅਣਉਚਿਤ ਹਨ।
Verse 23
श्राद्धकर्मणि वर्ज्यानि कारणं चात्र वक्ष्यते / पुरा देवासुरे युद्धे निर्जितस्य बलेः सुरैः
ਸ਼ਰਾਧ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਰਜਣਯ ਹਨ—ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਇੱਥੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਦੇਵ-ਅਸੁਰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਬਲੀ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ।
Verse 24
शरैस्तु विक्षतादङ्गात्पतिता रक्तबिन्दवः / तत एतानि जातानि लशुनादीनि सर्वशः
ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਜਖ਼ਮੀ ਹੋਏ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਲਹੂ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਡਿੱਗੀਆਂ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਹਰ ਥਾਂ ਲਸਣ ਆਦਿ ਪੈਦਾ ਹੋਏ।
Verse 25
तथैव रक्तनिर्यासा लवणान्यौषरणि च / श्रद्धकर्मणि वर्ज्यानि याश्च नार्यो रजस्वलाः
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਕਤ-ਨਿਰਿਆਸ, ਲੂਣ ਅਤੇ ਖਾਰ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥ, ਅਤੇ ਰਜਸਵਲਾ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ—ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਵਰਜਿਤ ਹਨ।
Verse 26
दुर्गन्धं फेनिलं चैव तथा वै पल्वलोदकम् / लभेद्यत्र न गौस्तृप्तिं नक्तं यच्चैव गुह्यते
ਜੋ ਬਦਬੂਦਾਰ, ਝੱਗ ਵਾਲਾ, ਜਾਂ ਛੱਪੜ ਦਾ ਪਾਣੀ ਹੋਵੇ; ਜਿੱਥੇ ਗਾਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਨਾ ਹੋਵੇ; ਅਤੇ ਜੋ ਰਾਤ ਨੂੰ ਲੁਕਾ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ—ਉਹ ਨਾ ਲਿਆ ਜਾਵੇ।
Verse 27
आविकं मार्गमौष्ट्रं च सर्वमेकशफं च यत् / माहिषं चामरं चैव पयो वर्ज्यं विजानता
ਭੇਡ, ਹਿਰਣ, ਊਂਟ, ਅਤੇ ਇਕ-ਖੁਰ ਵਾਲੇ ਸਭ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦਾ; ਅਤੇ ਭੈਂਸ ਤੇ ਚਮਰ (ਯਾਕ) ਦਾ ਦੁੱਧ—ਜਾਣਕਾਰ ਲਈ ਵਰਜਿਤ ਹੈ।
Verse 28
अतः परं प्रवक्ष्यामि वर्ज्यान्देशान्प्रयत्नतः / न द्रष्टव्यं च यैः श्राद्धं शौचाशौचं च कृत्स्नशः
ਹੁਣ ਅੱਗੇ ਮੈਂ ਯਤਨ ਨਾਲ ਉਹ ਦੇਸ਼ ਦੱਸਾਂਗਾ ਜੋ ਵਰਜਿਤ ਹਨ; ਜਿੱਥੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਅਤੇ ਸ਼ੌਚ-ਅਸ਼ੌਚ ਦੀ ਪੂਰੀ ਰੀਤ ਨਹੀਂ ਦਿਖਦੀ।
Verse 29
वन्यमूलफलैर्भक्ष्यैः श्राद्धं कुर्यात्तु श्रद्धया / राजनिष्ठामवाप्नोति स्वर्गमक्षयमेव च
ਜੰਗਲ ਦੇ ਮੂਲ-ਫਲ ਆਦਿ ਭੋਜਨਯੋਗ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰੇ; ਉਹ ਰਾਜ-ਸਨਮਾਨ ਪਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਖੰਡ ਸਵਰਗ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 30
अनिष्टशब्दां संकीर्णां जन्तुप्याप्तामथाविलाम् / पूतिगन्धां तथा भूमिं वर्जयेच्छ्राद्धकर्मणि
ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਉਹ ਧਰਤੀ ਛੱਡ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਜੋ ਅਸ਼ੁਭ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ, ਜੀਵ-ਜੰਤੂਆਂ ਨਾਲ ਵਿਆਪਤ, ਮੈਲੀ ਅਤੇ ਬਦਬੂਦਾਰ ਹੋਵੇ।
Verse 31
नद्यः सागरपर्यन्ता द्वारं दक्षिणपूर्वतः / त्रिशङ्कोर्वर्जयेद्देशं सर्वं द्वादश योजनम्
ਜਿੱਥੇ ਦਰਿਆ ਸਮੁੰਦਰ ਤੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੂ ਦਾ ਦੇਸ਼ ਬਾਰਾਂ ਯੋਜਨ ਤੱਕ ਤਿਆਗਯੋਗ ਹੈ।
Verse 32
उत्तरेण महानद्या दक्षिणेन च वैकटम् / देशास्त्रिशङ्कवो नाम वर्ज्या वै श्राद्धकर्मणि
ਮਹਾਨਦੀ ਦੇ ਉੱਤਰ ਅਤੇ ਵੈਕਟ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵਾਲੇ ‘ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕਵ’ ਨਾਮ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਤਿਆਗਯੋਗ ਹਨ।
Verse 33
कारस्कराः कलिङ्गश्च सिधोरुत्तरमेव च / प्रनष्टाश्रमधर्माश्च वर्ज्या देशाः प्रयत्नतः
ਕਾਰਸਕਰ, ਕਲਿੰਗ ਅਤੇ ਸਿੰਧੂ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼, ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਆਸ਼੍ਰਮ-ਧਰਮ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ—ਉਹ ਦੇਸ਼ ਯਤਨ ਨਾਲ ਤਿਆਗਣਯੋਗ ਹਨ।
Verse 34
नग्नादयो न पश्येयुः श्राद्धकर्म व्यवस्थितम् / गच्छन्त्येतैस्तु दृष्टानि न पितॄंश्च पितामहांन
ਨਗਨ ਆਦਿ ਅਸ਼ੋਭਨ ਲੋਕ ਸੁਚੱਜੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਹੋ ਰਹੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਮ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖਣ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਪੈਣ ਨਾਲ ਉਹ ਪਿਤਰਾਂ ਤੇ ਪਿਤਾਮਹਾਂ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦਾ।
Verse 35
शंयुरुवाच नग्नादीन्भगवन्सम्यगाचक्ष्व परिपृच्छतः / बृहस्पतिरुवाच सर्वेषामेव भूतानां त्रयीसंवरणं स्मृतम्
ਸ਼ੰਯੂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਨਗਨ ਆਦਿ ਬਾਰੇ ਠੀਕ-ਠੀਕ ਦੱਸੋ; ਮੈਂ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ। ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਵੇਦ-ਤ੍ਰਈ ਹੀ ਆਵਰਨ (ਰੱਖਿਆ) ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 36
तां ये त्यजन्ति संमोहात्ते वै नग्नादयो जनाः / प्रलीयते वृषो यस्मिन्निरालंबश्च यो बृषे
ਜੋ ਮੋਹ ਕਰਕੇ ਉਸ (ਵੇਦ-ਤ੍ਰਈ) ਨੂੰ ਤਿਆਗਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਨਗਨ ਆਦਿ ਲੋਕ ਹਨ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਧਰਮ (ਵ੍ਰਿਸ਼) ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਧਰਮ ਲਈ ਬੇਆਸਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 37
वृषं यस्तु परित्यज्य मोक्षमन्यत्र मार्गति / वृषो वेदाश्रमस्तस्मिन्यो वै सम्यङ्न पश्यति
ਜੋ ਧਰਮ (ਵ੍ਰਿਸ਼) ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਹੋਰ ਥਾਂ ਮੁਕਤੀ ਲੱਭਦਾ ਹੈ—ਧਰਮ ਹੀ ਵੇਦ ਅਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮ-ਧਰਮ ਹੈ; ਉਸ ਵਿੱਚ ਜੋ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਉਹ ਭਟਕਦਾ ਹੈ।
Verse 38
ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यो वृषलः स न संशयः / पुरा देवासुरे युद्धे निर्जितैरसुरैस्तथा
ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੋਵੇ, ਖ਼ਤਰੀ ਹੋਵੇ, ਵੈਸ਼ ਹੋਵੇ—ਉਹ ਵ੍ਰਿਸ਼ਲ ਹੀ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ। ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਦੇਵ-ਅਸੁਰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਹਾਰੇ ਹੋਏ ਅਸੁਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਐਸਾ ਹੀ ਹੋਇਆ।
Verse 39
पाशण्डा वै कृतास्तात तेषां सृष्टिः प्रजायते / वृद्धश्रावकिनिर्ग्रन्थाः शाक्या जीवककार्पटाः
ਹੇ ਤਾਤ, ਪਾਸ਼ੰਡ (ਵੇਦ-ਵਿਰੋਧੀ ਮਤ) ਬਣਾਏ ਗਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ—ਵ੍ਰਿੱਧ-ਸ਼੍ਰਾਵਕ, ਨਿਰਗ੍ਰੰਥ, ਸ਼ਾਕ੍ਯ, ਜੀਵਕ, ਕਾਰਪਟ ਆਦਿ।
Verse 40
ये धर्मं नानुवर्त्तन्ते ते वै नग्नादयो जनाः / वृथा जटी वृथा मुण्डी वृथा नग्नश्च यो द्विजः
ਜੋ ਧਰਮ ਦਾ ਪਾਲਣ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਉਹ ਨੰਗੇ (ਧਰਮ ਤੋਂ ਹੀਣ) ਕਹਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਧਰਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਜਟਾਵਾਂ ਰੱਖਣੀਆਂ, ਸਿਰ ਮੁਨਾਉਣਾ ਜਾਂ ਨੰਗੇ ਰਹਿਣਾ ਵਿਅਰਥ ਹੈ।
Verse 41
वृथा व्रती वृथा जापी ते वै नग्नादयो जनाः / कुलधर्मातिगाः शश्वद्वृथा वृत्तिकलत्रकाः
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਰਤ ਅਤੇ ਜਾਪ ਵਿਅਰਥ ਹਨ, ਉਹ ਹੀ ਨੰਗੇ (ਭ੍ਰਸ਼ਟ) ਲੋਕ ਹਨ। ਕੁਲ-ਧਰਮ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਅਤੇ ਪਤਨੀ (ਗ੍ਰਹਿਸਥ) ਸਦਾ ਵਿਅਰਥ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 42
कृतकर्मदिशस्त्वेते कुपथाः परिकीर्त्तिताः / एतैर्हि दत्तं दृष्टं वै श्राद्धं गच्छति दानवान्
ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਦਿਖਾਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਇਹ ਲੋਕ ਕੁਰਾਹੇ ਪਏ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਜਾਂ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਸ਼ਰਾਧ ਦੈਂਤਾਂ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 43
ब्रह्मघ्नश्च कृतघ्नश्च नास्तिको गुरुतल्पगः / दस्युश्चैव नृशंसश्च दर्णने तान्विसर्जयेत्
ਬ੍ਰਹਮ-ਹੱਤਿਆਰਾ, ਅਕ੍ਰਿਤਘਣ, ਨਾਸਤਿਕ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦਾ ਗਾਮੀ, ਲੁਟੇਰਾ ਅਤੇ ਜ਼ਾਲਮ - ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਤਿਆਗ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 44
पतिताः क्रूरकर्माणः सर्वांस्तान्परिवर्जयेत् / देवतानामृषीणां च विवादे प्रवदन्ति ये
ਪਤਿਤ ਅਤੇ ਜ਼ਾਲਮ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਬਾਰੇ ਵਿਵਾਦ (ਨਿੰਦਾ) ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਦੂਰ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 45
देवांश्च ब्राह्मणांश्चैव आम्नायं यस्तु निन्दति / असुरान्यातुधानांश्च दृष्टमेभिर्व्रजत्युत
ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਅਤੇ ਵੇਦ-ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸੁਰਾਂ ਤੇ ਯਾਤੁਧਾਨਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਹੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 46
ब्राह्मं कृतयुगं प्रोक्तं त्रेता तु क्षत्र्रियं युगम् / वैश्यं द्वापरमित्याहुः शूद्रं कलियुगं स्मृतम्
ਕ੍ਰਿਤਯੁਗ ਨੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰੀਯ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਯੁਗ। ਦ੍ਵਾਪਰ ਨੂੰ ਵੈਸ਼੍ਯ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਆਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਲਿਯੁਗ ਨੂੰ ਸ਼ੂਦ੍ਰ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 47
कृते ऽपूज्यन्त पितरस्त्रेतायां तु सुरास्तथा / युद्धानि द्वापरे नित्यं पाखण्डाश्च कलौ युगे
ਕ੍ਰਿਤਯੁਗ ਵਿੱਚ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਵੀ। ਦ੍ਵਾਪਰ ਵਿੱਚ ਨਿੱਤ ਯੁੱਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਪਾਖੰਡ ਫੈਲਦੇ ਹਨ।
Verse 48
अपमानापविद्धश्च कुक्कुटो ग्रामसूकरः / श्वा चैव हन्ति श्राद्धानि दर्शनादेव सर्वशः
ਅਪਮਾਨ ਕਰਕੇ ਕੱਢਿਆ ਹੋਇਆ ਕੁੱਕੜ, ਪਿੰਡ ਦਾ ਸੂਰ ਅਤੇ ਕੁੱਤਾ—ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਹੀ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਰਾਧ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 49
श्वसूकरोप संसृष्टं दीर्घरोगिभिरेव च / पतितैर्मलिनैश्चैव न द्रष्टव्यं कथञ्चन
ਕੁੱਤੇ-ਸੂਰ ਨਾਲ ਰਲਮਿਲ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ, ਲੰਬੇ ਰੋਗਾਂ ਵਾਲੇ, ਪਤਿਤ ਅਤੇ ਮੈਲੇ ਲੋਕ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।
Verse 50
अन्नं पश्येयुरेते यत्तन्नार्हं हव्यकव्ययोः / उत्स्रष्टव्याः प्रधा नार्थैः संस्कारस्त्वापदो भवेत्
ਜੋ ਅੰਨ ਇਹ ਲੋਕ ਵੇਖ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਹਵ੍ਯ‑ਕਵ੍ਯ (ਦੇਵ‑ਪਿਤ੍ਰ) ਕਰਮ ਲਈ ਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਐਸੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਤਿਆਗਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ; ਆਪੱਤੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸ਼ੁੱਧੀ‑ਸੰਸਕਾਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 51
हविषां संहतानां च पूर्वमेव विवर्जयेत् / सृष्टं युक्ताभिरद्भिश्च प्रोक्षणं च विधीयते
ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਹਵਿਸ਼ ਪਦਾਰਥ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਤਿਆਗਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਯੋਗ ਜਲ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰੋਖ਼ਸ਼ਣ (ਜਲ ਛਿੜਕਾਵ) ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 52
सिद्धार्थकैः कृष्णतिलैः कार्यं वाप्यपवारणम् / गुरुसूर्याग्निवास्राणां दर्शनं वापि यत्नतः
ਸਿੱਧਾਰਥ (ਸਰੋਂ) ਅਤੇ ਕਾਲੇ ਤਿਲ ਨਾਲ ਅਪਵਾਰਣ (ਦੋਸ਼-ਨਿਵਾਰਣ) ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਜਾਂ ਯਤਨ ਨਾਲ ਗੁਰੂ, ਸੂਰਜ, ਅੱਗ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
Verse 53
आसनारूढमन्नाद्यं पादोपहतमेव च / अमेध्यैर्जङ्गमैर्दृष्टं शुष्कं पर्युषितं च यत्
ਜੋ ਅੰਨ ਆਦਿ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਪੈਰ ਨਾਲ ਲੱਗ ਕੇ ਮਲੀਨ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ; ਜੋ ਅਪਵਿੱਤਰ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵਾਂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ/ਛੂਹਿਆ ਹੋਵੇ; ਜੋ ਸੁੱਕਾ ਜਾਂ ਬਾਸੀ ਹੋਵੇ—ਉਹ ਤਿਆਗਯੋਗ ਹੈ।
Verse 54
अस्विन्नं परिदग्धं च तथैवाग्नावलेहितम् / शर्कराकीटपाषाणैः केशैर्यच्चाप्यु पाहृतम्
ਜੋ ਅੰਨ ਪੱਕਿਆ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਸੜ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਅੱਗ ਨਾਲ ਚਾਟਿਆ ਹੋਇਆ ਜਿਹਾ ਹੋਵੇ; ਅਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੰਕੜ, ਕੀੜੇ, ਪੱਥਰ ਜਾਂ ਵਾਲ ਮਿਲੇ ਹੋਣ—ਉਹ ਵੀ ਤਿਆਗਯੋਗ ਹੈ।
Verse 55
पिण्याकं मथितं चैव तथा तिलयवादिषु / सिद्धीकृताश्च ये भक्ष्याः प्रत्यक्षलवणीकृताः
ਪਿਣਿਆਕ, ਮਥਿਆ ਹੋਇਆ ਪਦਾਰਥ ਅਤੇ ਤਿਲ‑ਜੌ ਆਦਿ ਤੋਂ ਬਣੇ, ਅਤੇ ਜੋ ਭੋਜਨ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਨਮਕ ਪਾ ਕੇ ਪਕਾਏ ਗਏ ਹੋਣ—ਇਹ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਵਿੱਚ ਵਰਜਿਤ ਹਨ।
Verse 56
दृष्ट्वा चैव तथा दोषोपात्तश्वोपहतं तथा / वाससा चावधूतानि वर्ज्यानि श्राद्धकर्मणि
ਦੋਸ਼ ਵਾਲੀ ਜਾਂ ਕੁੱਤੇ ਵੱਲੋਂ ਛੁਹੀ/ਨੁਕਸਾਨ ਕੀਤੀ ਚੀਜ਼, ਅਤੇ ਕੱਪੜੇ ਨਾਲ ਝਾੜ ਕੇ ਡਿੱਗੀ ਹੋਈ ਵਸਤੂ—ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਤਿਆਗਣਯੋਗ ਹੈ।
Verse 57
संति वेदविरोधेन केचिद्विज्ञाभिमानिनः / अयज्ञय तयो नाम ते ध्वंसंति यथा रजः
ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਗਿਆਨੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ; ਉਹ ‘ਅਯਜ੍ਞਯ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਧੂੜ ਵਾਂਗ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 58
दधिशाकं तथा भक्ष्यं तथा चौषधिवर्जितम् / वार्त्ताकं वर्जयेच्छ्राद्धे सर्वानभिषवानपि / सैन्धवं लवणं चैव तथा मानससंभवम्
ਦਧੀ‑ਸਾਗ ਅਤੇ ਹੋਰ ਭੱਖਯ, ਤੇ ਔਸ਼ਧੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਪਦਾਰਥ; ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਵਿੱਚ ਵਾਰੱਤਾਕ (ਬੈਂਗਣ) ਅਤੇ ਸਭ ਅਭਿਸ਼ਵ (ਮਦਿਰਾ/ਖਮੀਰੀ) ਵੀ ਵਰਜਿਤ ਹਨ। ਸੈੰਧਵ ਲੂਣ ਅਤੇ ਮਾਨਸ‑ਸੰਭਵ ਲੂਣ ਵੀ (ਵਰਜਿਤ)।
Verse 59
पवित्रे परमे ह्येते प्रत्यक्षमपि वर्तिते / अग्नौ प्रक्षिप्य गृङ्णीयाद्धस्तौ प्रक्षिप्य यत्नतः
ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਹਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਵੀ ਸ਼ੁੱਧ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ। ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪਾ ਕੇ ਫਿਰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ (ਵਰਤੇ)।
Verse 60
गमयेन्मस्तकं चैव ब्रह्मतीर्थं हि तत्स्मृतम् / द्रव्याणां प्रोक्षणं कार्यं तथैवावपनं पुनः
ਮੱਥਾ ਉੱਥੇ ਲਗਾਇਆ ਜਾਵੇ—ਉਹੀ ‘ਬ੍ਰਹਮਤੀਰਥ’ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਦਾਰਥਾਂ ਉੱਤੇ ਜਲ ਛਿੜਕ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰਨੀ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁੜ ਲੇਪ/ਅਵਪਨ ਕਰਨਾ ਹੈ।
Verse 61
निधाय चाद्भिः सिंचेत्त त्तथा चासु निवेशनम् / अश्ममूलफलेक्षूणां रज्जूनां चर्मणामपि
ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਰੱਖ ਕੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਸਿੰਚਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯਥਾਸਥਾਨ ਟਿਕਾਇਆ ਜਾਵੇ—ਪੱਥਰ, ਜੜ੍ਹ, ਫਲ, ਗੰਨਾ, ਰੱਸੀਆਂ ਅਤੇ ਚਮੜੇ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵੀ।
Verse 62
वैदलानां च सर्वेषां पूर्ववच्छौचमिष्यते / तथा दन्तास्थि दारुणां शृङ्गाणां चावलेखनम्
ਸਭ ਵੈਦਲ (ਬਾਂਸ/ਬੇਤ ਆਦਿ) ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੰਦ, ਹੱਡੀ, ਲੱਕੜ ਅਤੇ ਸਿੰਗਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਖੁਰਚ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧ (ਅਵਲੇਖਨ) ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 63
सर्वेषां मृन्मयानां च पुनर्दाहो विधीयते / मणिमुक्ताप्रवालानां जलजानां च सर्वशः
ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਬਣੇ ਸਭ ਪਦਾਰਥਾਂ ਲਈ ਮੁੜ ਦਾਹ (ਫੇਰ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪਕਾਉਣਾ/ਤਪਾਉਣਾ) ਵਿਧਾਨ ਹੈ। ਅਤੇ ਮਣੀ, ਮੋਤੀ, ਪ੍ਰਵਾਲ ਅਤੇ ਸਭ ਜਲਜ ਵਸਤੂਆਂ ਲਈ ਵੀ (ਸ਼ੁੱਧੀ ਦਾ) ਨਿਯਮ ਹੈ।
Verse 64
सिद्धार्थकानां कल्केन तिलकल्केन वा पुनः / स्याच्छौचं सर्वबालानामाविकानां च सर्वशः
ਸਿੱਧਾਰਥ (ਸਰੋਂ) ਦੇ ਕਲਕ ਨਾਲ ਜਾਂ ਤਿਲ ਦੇ ਕਲਕ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਵਾਲ/ਰੋਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਉਨ (ਆਵਿਕ) ਦੀਆਂ ਸਭ ਵਸਤੂਆਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 65
द्विपदां चैव सर्वेषां मृद्भिरद्भिर्विधीयते / आद्यन्तयोस्तु शौचानामद्भिः प्रक्षालनं विधिः
ਸਾਰੇ ਦੋ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਸ਼ੌਚ ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਸ਼ੌਚ ਦੇ ਆਰੰਭ ਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਸ਼ਾਲਨ ਦਾ ਹੀ ਵਿਧਾਨ ਹੈ।
Verse 66
तथा कार्पासिकानां च भस्मना समुदाहृतम् / फलपुष्पपलाशानां प्लावनं चाद्भिरिष्यते
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਪਾਹ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਭਸਮ ਨਾਲ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ; ਅਤੇ ਫਲ, ਫੁੱਲ ਤੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਧੋ ਕੇ (ਪਲਾਵਨ) ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 67
प्रोक्षणं ह्युपलेपश्च भूमेश्चैवावलेखनम् / निषेको गोक्रमो दाहः खननं शुद्धिरिष्यते
ਪ੍ਰੋਕਸ਼ਣ (ਛਿੜਕਾਅ), ਉਪਲੇਪ, ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਖੁਰਚਣਾ, ਨਿਸੇਕ (ਪਾਣੀ ਡੋਲਣਾ), ਗੋਕ੍ਰਮ (ਗਾਂ ਦਾ ਚੱਲਣਾ), ਦਾਹ ਅਤੇ ਖਨਨ—ਇਹ ਸਭ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦੇ ਉਪਾਅ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 68
निष्क्रमो ऽध्वगतो ग्रामाद्वायुपूता वसुंधरा / पुंसां चतुष्पदां चव मृद्भिः शौचं विधीयते
ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਕੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਈ ਧਰਤੀ (ਮਿੱਟੀ) ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਮਨੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਚੌਪਾਇਆ ਦਾ ਸ਼ੌਚ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਹੀ ਵਿਧੀਤ ਹੈ।
Verse 69
एवमेव समुद्दिष्टः शौचानां विधिरुत्तमः / अनिर्दिष्टमतो यद्यत्तन्मे निगदतः शृणु
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੌਚ ਦਾ ਉੱਤਮ ਵਿਧਾਨ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ; ਹੁਣ ਜੋ ਕੁਝ ਅਣਕਿਹਾ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਬੋਲਣ ਤੋਂ ਸੁਣੋ।
Verse 70
प्रातर्गृहाद्दक्षिणपश्चिमेन गत्वा चेषुक्षेपमात्रं पदं वै / कुर्यात्पुरीषं हि शिरो ऽवगुण्ठ्य न वै स्पृशेज्जातु शिरः करेण
ਸਵੇਰੇ ਘਰ ਤੋਂ ਦੱਖਣ‑ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਜਾ ਕੇ ਤੀਰ ਸੁੱਟਣ ਜਿਤਨੀ ਦੂਰੀ ਤੱਕ ਅੱਗੇ ਜਾਵੇ। ਸਿਰ ਢੱਕ ਕੇ ਮਲ ਤਿਆਗ ਕਰੇ ਅਤੇ ਕਦੇ ਵੀ ਹੱਥ ਨਾਲ ਸਿਰ ਨਾ ਛੂਹੇ।
Verse 71
शुक्लैस्तृणैर्वा कार्ष्ठैर्वा पर्णैर्वेणुदलैन च / सुसंवृत्ते प्रदेशे च णन्तर्धाय वसुंधराम्
ਚਿੱਟੇ ਘਾਹ, ਲੱਕੜ, ਪੱਤਿਆਂ ਜਾਂ ਬਾਂਸ ਦੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਨਾਲ, ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਢੱਕੇ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ, ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਢੱਕ ਕੇ (ਮਲ ਨੂੰ) ਲੁਕਾ ਦੇਵੇ।
Verse 72
उद्धृत्योदकमादाय मृत्तिकां चैव वाग्यतः / दिवा उदङ्मुखः कुर्याद्रात्रौ वै दक्षिणामुखः
ਪਾਣੀ ਕੱਢ ਕੇ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਲੈ ਕੇ, ਬੋਲ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ। ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ।
Verse 73
दक्षिणेन तु हस्तेन गृहीत्वाथ कमण्डलुम् / शौचं वामेन हस्तेन गुदे तिस्रस्तु मृत्तिकाः
ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਕਮੰਡਲੂ ਫੜ ਕੇ, ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਸ਼ੌਚ ਕਰੇ; ਗੁਦ ਉੱਤੇ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਮਿੱਟੀ ਲਗਾਏ।
Verse 74
दश चापि शनैर्दद्याद्वामहस्ते क्रमेण तु / उभाभ्यां वा पुनर्दद्याद्द्वाभ्यां सप्त तु मृत्तिकाः
ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਹੌਲੀ‑ਹੌਲੀ ਦਸ ਵਾਰ ਮਿੱਟੀ ਲਗਾਏ। ਜਾਂ ਦੋਵੇਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਮੁੜ ਕਰੇ—ਦੋਵੇਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਸੱਤ ਵਾਰ ਮਿੱਟੀ ਲਗਾਏ।
Verse 75
मृदा प्रक्षाल्य पादौ तु आचम्य च यथाविधि / आपस्त्वाद्यास्त्रयश्चैव सुर्याग्न्यनिलदेवताः
ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਪੈਰ ਧੋ ਕੇ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਆਚਮਨ ਕਰ ਕੇ ‘ਆਪਸਤ੍ਵਾ’ ਆਦਿ ਤਿੰਨ ਮੰਤ੍ਰ ਜਪੇ—ਸੂਰਜ, ਅਗਨੀ ਅਤੇ ਵਾਯੂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦਿਆਂ।
Verse 76
कुर्यात्संनिहितो नित्यमच्छिद्रे द्वे कमण्डलू / ःंसवार्यवनैरेव यथावत्पादधावनम्
ਹਰ ਰੋਜ਼ ਨੇੜੇ ਰਹਿ ਕੇ ਬਿਨਾ ਛੇਦ ਦੇ ਦੋ ਕਮੰਡਲੂ ਰੱਖੇ; ਅਤੇ ‘ਹੰਸਵਾਰ੍ਯਵਨ’ ਆਦਿ ਜਲ ਨਾਲ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੈਰ ਧੋਵੇ।
Verse 77
आचमनं द्वितीयं च देवकार्ये ततो ऽपरम् / उपवासस्त्रिरात्रं तु दुष्टमुक्ते ह्युदात्दृतः
ਦੇਵ-ਕਾਰਜ ਵਿੱਚ ਦੂਜਾ ਆਚਮਨ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ (ਆਚਮਨ) ਕਰੇ; ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਟ ਬੋਲ ਬੋਲਣ ‘ਤੇ ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਦਾ ਉਪਵਾਸ ਉੱਤਮ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 78
विप्रकृष्टेषु कृच्छ्रं च प्राय श्चित्तमुदाहृतम् / स्पृष्ट्वा श्वानं श्वपाकं च तप्तकृच्छ्रं समाचरेत्
ਦੂਰਲੇ (ਅਸ਼ੌਚ ਆਦਿ) ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ‘ਕ੍ਰਿਚ੍ਛ੍ਰ’ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਕੁੱਤੇ ਤੇ ਸ਼੍ਵਪਾਕ (ਚੰਡਾਲ) ਨੂੰ ਛੂਹ ਲੈਣ ‘ਤੇ ‘ਤਪ੍ਤਕ੍ਰਿਚ੍ਛ੍ਰ’ ਕਰੇ।
Verse 79
मानुषास्थीनि संस्पृश्य उपोष्यं शुचिकारणात् / त्रिरात्रमुक्तं सस्नेहान्येकरात्रमतो ऽन्यथा
ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਨੂੰ ਛੂਹ ਲੈਣ ‘ਤੇ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਉਪਵਾਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਜੇ ਸਨੇਹ (ਤੇਲ/ਚਿਕਨਾਹਟ) ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਇੱਕ ਰਾਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 80
कारस्कराः कलिङ्गाश्च तथान्ध्रशबरादयः / पीत्वा चापोभूतिलपा गत्वा चापि युगं धरम्
ਕਾਰਸਕਰ, ਕਲਿੰਗ ਅਤੇ ਆਂਧ੍ਰ-ਸ਼ਬਰ ਆਦਿ ਲੋਕ ਜਲ-ਰੂਪ ਔਖਧ ਪੀ ਕੇ ਵੀ ਯੁਗ-ਧਰਮ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਧਾਰ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧੇ।
Verse 81
सिंधोरुत्तरपर्यन्तं तथोदीच्यन्तरं नरः / पापदेशाश्च ये केचित्पापैरध्युषिता जनैः
ਸਿੰਧੂ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਸਿਰੇ ਤੱਕ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਜਿਹੜੇ ਵੀ ਪਾਪ-ਦੇਸ਼ ਹਨ, ਜੋ ਪਾਪੀ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਵੱਸੇ ਹਨ—ਉਹ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਹਨ।
Verse 82
शिष्टैस्तु वर्जिता ये वै ब्राह्मणैल्वेदपारगैः / गच्छतां रागसंमोहात्तेषां पापं न गच्छति
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵੇਦ-ਪਾਰੰਗਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ਟ ਲੋਕ ਤਿਆਗਦੇ ਹਨ, ਰਾਗ-ਮੋਹ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਜਾਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਪਾਪ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ; ਉਹ ਪਾਪ-ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਫਸਦੇ ਹਨ।
Verse 83
गत्वा देशानपुण्यांस्तु कृत्स्नं पापं समश्नुते / आरुह्य भृगुतुङ्गं तु गत्वा पुण्यां सरस्वतीम्
ਅਪੁੰਨ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਸਾਰਾ ਪਾਪ ਭੋਗਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਭ੍ਰਿਗੁਤੁੰਗ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਪੁੰਨਮਈ ਸਰਸਵਤੀ ਕੋਲ ਜਾਣ ਨਾਲ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
Verse 84
आपगां च नदीं रम्यां गङ्गां देवीं महानदीम् / हिमवत्प्रभवा नद्यो याश्चान्या ऋषिपूचिताः
ਉਹ ਸੁੰਦਰ ਆਪਗਾ ਨਦੀ—ਦੇਵੀ ਗੰਗਾ, ਮਹਾਨਦੀ—ਅਤੇ ਹਿਮਵਤ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਨਦੀਆਂ, ਤੇ ਹੋਰ ਜੋ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।
Verse 85
सरस्तीर्थानि सर्वाणि नदीः प्रस्रवणानि च / गत्वैतान्मुच्यते पापैः स्वर्गे चात्यन्तमश्नुते
ਜੋ ਸਭ ਸਰੋਵਰ-ਤੀਰਥਾਂ, ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਚਸ਼ਮਿਆਂ ਨੂੰ ਜਾ ਕੇ ਇਸ਼ਨਾਨ-ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਸੁਖ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 86
दशरात्रमशौचं तु प्रोक्तं मृतकमूतके / ब्रह्मणस्य द्वादशाहं क्षत्रियस्य विधीयते
ਮੌਤ ਜਾਂ ਜਨਮ ਕਾਰਨ (ਮ੍ਰਿਤਕ-ਮੂਤਕ) ਅਸ਼ੌਚ ਦਸ ਰਾਤਾਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਲਈ ਬਾਰਾਂ ਦਿਨ ਅਤੇ ਖ਼ਤਰੀ ਲਈ ਵੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹੀ ਨਿਯਤ ਹੈ।
Verse 87
अर्द्धमासं तु वैश्यस्य मासं शूद्रस्य चैव ह / उदक्या सर्ववर्णानां चतूरात्रेण शुध्यति
ਵੈਸ਼ ਲਈ ਅੱਧਾ ਮਹੀਨਾ ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਲਈ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਅਸ਼ੌਚ ਹੈ; ਰਜਸਵਲਾ (ਉਦਕਿਆ) ਕਾਰਨ ਸਭ ਵਰਣ ਚਾਰ ਰਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 88
उदक्यां सूतिकां चैव श्वानमन्तावसायिनम् / नग्नादीन्मृतहारांश्च स्पृष्ट्वा शौचं विधीयते
ਰਜਸਵਲਾ, ਸੂਤਿਕਾ, ਕੁੱਤਾ, ਚਾਂਡਾਲ ਆਦਿ, ਨੰਗਾ ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਲਾਸ਼ ਢੋਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਨਾਲ ਸ਼ੌਚ (ਸ਼ੁੱਧੀ) ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਹੈ।
Verse 89
स्नात्वा सचैलो मृद्भिस्तु शुद्धो द्वादशभिर्द्विजः / एतदेव भवेच्छौचं मैथुने वमने तथा
ਕੱਪੜਿਆਂ ਸਮੇਤ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ਬਾਰਾਂ ਵਾਰ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰਨ ਨਾਲ ਦਵਿਜ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਮੈਥੁਨ ਅਤੇ ਵਮਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਇਹੀ ਸ਼ੌਚ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 90
मृदा प्रक्षाल्यहस्तौ तु कुर्याच्छौचं च मानवः / प्रक्षाल्य चाद्भिः स्नात्वा तु हस्तौ चैव पुनर्मृदा
ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਹੱਥ ਧੋ ਕੇ ਸ਼ੌਚ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਹੱਥ ਧੋਏ ਅਤੇ ਮੁੜ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰੇ।
Verse 91
त्रिः कृत्वा द्वादशान्तानि यथा लेपस्तथा भवेत् / एवं शौचविधिर्दृष्टः सर्वकृत्येषु नित्यदा
ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਕਰਕੇ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ ਤੱਕ ਐਸਾ ਕਰੋ ਕਿ ਲੇਪ ਵਰਗਾ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਇਹੀ ਸ਼ੌਚ-ਵਿਧੀ ਸਭ ਕਰਤੱਬਾਂ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 92
परिदद्यान्मृदस्तिस्रस्तिस्रः पादावसेचने / अरण्ये शौचमेतत्तु ग्राम्यं वक्ष्याम्यतः परम्
ਪੈਰ ਧੋਣ ਲਈ ਤਿੰਨ-ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਮਿੱਟੀ ਵਰਤੋ। ਇਹ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ੌਚ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ; ਹੁਣ ਅੱਗੇ ਪਿੰਡ ਵਾਲਾ ਵਿਧਾਨ ਦੱਸਾਂਗਾ।
Verse 93
मृदः पञ्चदशामेध्या हस्तादीनां विशेषतः / अतिरिक्तमृदं दद्यान्मृदन्ते त्वद्भिरेव च
ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਹੱਥ ਆਦਿ ਲਈ ਪੰਦਰਾਂ ਵਾਰ ਮਿੱਟੀ ਸ਼ੁੱਧਿਕਾਰਕ ਹੈ। ਵਧੀਕ ਮਿੱਟੀ ਵਰਤੇ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਹੀ ਧੋਵੇ।
Verse 94
अद्भिरव्यक्तके शौचमेतच्चैतेषु कृत्स्नशः / कण्ठं शिरो वा आवृत्य रथ्यापणगतो ऽपि वा
ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਵਿੱਚ ਜੇ ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਹੀ ਪੂਰੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਗਲਾ ਜਾਂ ਸਿਰ ਢੱਕ ਕੇ ਗਲੀ ਜਾਂ ਬਾਜ਼ਾਰ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ।
Verse 95
अकृत्वा पादयोः शौचमाचान्तो ऽप्यशुचिर्भवेत् / पक्षाल्य पात्रं निक्षिप्य आचम्याभ्युक्षणं ततः
ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਆਚਮਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਅਸ਼ੁੱਧ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਾਤਰ ਧੋ ਕੇ ਰੱਖੋ, ਫਿਰ ਆਚਮਨ ਕਰਕੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਜਲ ਛਿੜਕੋ।
Verse 96
द्रव्यस्यान्यस्य तु तथा कुर्यादभ्युक्षणं ततः / पुष्पादीनां तृणानां च प्रोक्षणं हविषां तथा
ਹੋਰ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦਾ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਭਿਉਕਸ਼ਣ ਕਰੋ। ਫੁੱਲ ਆਦਿ, ਤ੍ਰਿਣ ਅਤੇ ਹਵਿ ਦਾ ਵੀ ਤਦਵਤ ਪ੍ਰੋਕਸ਼ਣ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰੋ।
Verse 97
परात्दृतानां द्रव्याणां निधायाभ्युक्षणं तथा / नाप्रोक्षितं स्पृशेत्किञ्चिच्छ्रद्धे दैवे ऽथ वा पुनः
ਦੂਰੋਂ ਲਿਆਂਦੇ ਪਦਾਰਥ ਰੱਖ ਕੇ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਭਿਉਕਸ਼ਣ ਕਰੋ। ਸ਼ਰਾਧ ਜਾਂ ਦੇਵ-ਕਾਰਜ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਬਿਨਾਂ ਪ੍ਰੋਕਸ਼ਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਨਾ ਛੂਹੋ।
Verse 98
उत्तरोणाहरेद्द्रव्यं दक्षिणेन विसर्जयेत् / संवृते यजमानस्तु सर्वश्राद्धे समाहरेत्
ਖੱਬੇ (ਉੱਤਰ) ਹੱਥ ਨਾਲ ਸਮੱਗਰੀ ਲਿਆਓ ਅਤੇ ਸੱਜੇ (ਦੱਖਣ) ਹੱਥ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਅਰਪਣ/ਵਿਸਰਜਿਤ ਕਰੋ। ਯਜਮਾਨ ਸੰਯਮ ਨਾਲ, ਆਵ੍ਰਿਤ ਰਹਿ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਸ਼ਰਾਧ ਵਿੱਚ ਸਮੱਗਰੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰੇ।
Verse 99
उच्छिष्टे स्याद्विपर्यासोदैवे पित्र्येतथैव च / दक्षिणेन तु हस्तेन दक्षिणां वेदिमालभेत्
ਉੱਛਿਸ਼ਟ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ (ਹੱਥਾਂ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਦਾ) ਉਲਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਦੇਵ-ਕਾਰਜ ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਕਾਰਜ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹੀ ਹੈ। ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਹੀ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਨੂੰ ਵੇਦੀ ਉੱਤੇ ਰੱਖੋ/ਛੂਹੋ।
Verse 100
कराभ्यामेव देवानां पितॄणां विकरं तथा / क्षरणं स्वप्नयोश्चैव तथा मूत्रपुरीषयो
ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਵਿਕਾਰ, ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰਾਵ, ਅਤੇ ਮੂਤਰ-ਮਲ ਬਾਰੇ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 101
निष्ठीविते तथाभ्यङ्गे भुत्क्वा विपरिधाय च / उच्छिष्टानां च संस्पर्शे तथा पादावसेचने
ਥੁੱਕਣਾ, ਤੇਲ ਨਾਲ ਅਭਿਆਂਗ, ਭੋਜਨ ਕਰਕੇ ਕੱਪੜੇ ਬਦਲਣਾ, ਉੱਛਿਸ਼ਟ ਦਾ ਸਪਰਸ਼, ਅਤੇ ਪੈਰ ਧੋਣਾ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਲਈ ਵੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ।
Verse 102
उच्छिष्टस्य च संभाषादशित्वा प्रयतस्य वा / संदेहेषु च सर्वेषु शिखां मुक्त्वा तथैव च
ਉੱਛਿਸ਼ਟ ਹਾਲਤ ਵਾਲੇ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਨ ਤੇ, ਜਾਂ ਨਿਯਮ-ਸ਼ੁੱਧ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਭੋਜਨ ਕਰ ਲੈਣ ਉਪਰੰਤ, ਅਤੇ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਸੰਦੇਹ ਵਿੱਚ—ਸ਼ਿਖਾ ਖੋਲ੍ਹ ਦੇਣ ਤੇ ਵੀ—ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 103
विना यज्ञोपवीतेन मोघं तत्समुपस्पृशेत् / उष्ट्रस्यावेश्च संस्पर्शे दर्शने ऽवाच्यवाचिनाम्
ਯਜ्ञੋਪਵੀਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੀਤਾ ਆਚਮਨ ਵਿਅਰਥ ਹੈ; ਊਂਟ ਅਤੇ ਭੇਡ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਅਸ਼ੁੱਧ ਬੋਲ ਬੋਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ।
Verse 104
जिह्वया चैव संस्वृश्य देतासक्तं तथैव च / सशब्दमेगुलीभिर्वा पतितं वा विलोकयन्
ਜੀਭ ਨਾਲ ਛੂਹਣਾ, ਵੀਰਯ ਵਿੱਚ ਆਸਕਤੀ ਰੱਖਣਾ, ਉਂਗਲਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਬਦ ਕਰਕੇ ਅਸ਼ਿਸ਼ਟ ਕਰਤੂਤ ਕਰਨੀ, ਜਾਂ ਪਤਿਤ ਨੂੰ ਤੱਕਦੇ ਰਹਿਣਾ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਵੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ।
Verse 105
स्थितो यश्चाचमेन्मोहदाचान्तो ऽप्यशुचिर्भवेत् / उपविश्य शुचौ देशे प्रयतः प्रागुदङ्मुखः
ਜੋ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ ਮੋਹ ਵਿਚ ਆਚਮਨ ਕਰੇ, ਉਹ ਆਚਮਨ ਕਰ ਕੇ ਵੀ ਅਸ਼ੁੱਧ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੁੱਧ ਥਾਂ ਬੈਠ ਕੇ, ਸੰਯਮੀ ਹੋ ਕੇ ਪੂਰਬ ਜਾਂ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰੇ।
Verse 106
पादौ प्रक्षाल्य हस्तौ च अन्तर्जानु त्वपः स्पृशेत् / प्रसन्नस्त्रिः पिबेद्वारि प्रयतः सुसमाहितः
ਪੈਰ ਤੇ ਹੱਥ ਧੋ ਕੇ, ਦੋਵੇਂ ਘੁੱਟਣਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਛੂਹੇ। ਪ੍ਰਸੰਨ ਚਿੱਤ, ਸੰਯਮੀ ਤੇ ਇਕਾਗ੍ਰ ਹੋ ਕੇ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਪਾਣੀ ਪੀਵੇ।
Verse 107
द्विरेव मार्जनं कुर्यात्सकृदभ्युक्षणं ततः / खानि मूर्द्धानमात्मानं हस्तौ पादौ तथैव च
ਦੋ ਵਾਰ ਮਾਰਜਨ (ਸ਼ੁੱਧੀ-ਸਫਾਈ) ਕਰੇ, ਫਿਰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਅਭ੍ਯੁਕਸ਼ਣ ਕਰੇ। ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਦ੍ਵਾਰ, ਸਿਰ, ਆਪਣਾ ਸ਼ਰੀਰ, ਅਤੇ ਹੱਥ ਪੈਰ ਵੀ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰੇ।
Verse 108
अभ्युक्षयेत्ततस्तस्य यद्यन्मीमांसित भवेत् / एवमाचमतस्तस्य वेदा यज्ञास्तपांसि च
ਫਿਰ ਉਸ ਲਈ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਵਿਚਾਰਯੋਗ (ਮੀਮਾਂਸਿਤ) ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਅਭ੍ਯੁਕਸ਼ਣ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਚਮਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲਈ ਵੇਦ, ਯਜ्ञ ਅਤੇ ਤਪ ਵੀ ਫਲਦਾਇਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 109
दानानि व्रतचर्याश्च भवन्ति सफलानि वै / क्रियां यः कुरुते मोहादनासम्येह नास्तिकः
ਦਾਨ ਅਤੇ ਵਰਤ-ਚਰਿਆ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਫਲਦਾਇਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜੋ ਮੋਹ ਵਿਚ ਅਸਮੇਂ ਕਰਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਨਾਸਤਿਕ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ।
Verse 110
भवन्ति हि वृथा तस्य क्रिया ह्येता न संशयः / वाक्कायबुद्धिपूतानि अस्पृष्टं वाप्यनिन्दितम्
ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਉਸ ਦੀਆਂ ਇਹ ਕਰਮ-ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਬਾਣੀ, ਦੇਹ ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਜੋ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਪਰਸ਼ ਅਤੇ ਨਿੰਦਾਰਹਿਤ ਹੈ।
Verse 111
ज्ञेयान्येतानि मेध्यानि दुष्टमेध्यो विपर्यये / मनोवाक्कायमग्निश्च कालश्चैवोपलेखनम्
ਇਹ ਸਭ ‘ਮੇਧ੍ਯ’ (ਸ਼ੁੱਧਿਕਾਰਕ) ਜਾਣਣ ਯੋਗ ਹਨ; ਉਲਟ ਪਾਸੇ ‘ਦੁਸ਼ਟ-ਮੇਧ੍ਯ’ ਹਨ। ਮਨ, ਬਾਣੀ, ਦੇਹ, ਅੱਗ ਅਤੇ ਕਾਲ—ਇਹੀ ਸ਼ੋਧਨ ਦੇ ਸਾਧਨ ਹਨ।
Verse 112
विख्यापनं च शौचानां नित्यमज्ञानमेव वा / अतो ऽन्यथा तु यः कुर्यान्मोहाच्छौचस्य संकरम्
ਸ਼ੌਚ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨਾ ਵੀ, ਜਾਂ ਸਦਾ ਅਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ ਵੀ (ਫਲ ਵਜੋਂ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਮੋਹ ਕਰਕੇ ਸ਼ੌਚ ਵਿੱਚ ਗਡ਼ਬਡ਼ੀ ਪੈਦਾ ਕਰੇ, ਉਹ ਭਟਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 114
पिशाचान्यातुधानांश्च फलं गच्छत्यसंशयम् / शौचे चाश्रद्दधानो हि म्लेच्छजातिषु जायते १४।११३// अयज्वा चैव पापश्च तिर्यग्योनिगतो ऽपि च / शौचेन मोक्षं कुर्वाणः स्वर्गवासी भवेन्नरः
ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਫਲ ਪਿਸਾਚਾਂ ਅਤੇ ਯਾਤੁਧਾਨਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸ਼ੌਚ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ਰੱਧ ਹੈ, ਉਹ ਮਲੇਛ ਜਾਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਯਜਨ ਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਪਾਪੀ ਜਾਂ ਤਿਰਯਕ ਯੋਨੀ ਵਿੱਚ ਪਿਆ ਹੋਵੇ—ਉਹ ਵੀ ਸ਼ੌਚ ਨਾਲ ਮੋਖਸ਼ ਸਾਧੇ ਤਾਂ ਸਵਰਗਵਾਸੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 115
शुचिकामा हि देवा वै देवैश्चैतदुदाहृतम् / बीभत्सानशुचींश्चैव वर्जयन्ति सुराः सदा
ਦੇਵਤਾ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਸ਼ੁਚਿਤਾ ਦੇ ਇੱਛੁਕ ਹਨ—ਦੇਵਾਂ ਨੇ ਆਪ ਇਹ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਘਿਨੌਣਿਆਂ ਅਤੇ ਅਸ਼ੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁਰ ਸਦਾ ਤਿਆਗਦੇ ਹਨ।
Verse 116
त्रीणि शौचानि कुर्वन्ति न्यायतः शुभकर्मिणः / ब्रह्मण्यायाति थेयाय शौचयुक्ताय धीमते
ਨਿਆਂ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਸ਼ੁਚਿਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਸ਼ੌਚ-ਯੁਕਤ ਤੇ ਧੀਮਾਨ ਦੇ ਕੋਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ੍ਯ ਤੇਜ ਅਤੇ ਧਰਮਭਾਵ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
Verse 117
पितृभक्ताय दान्ताय सानुक्रोशाय च द्विजाः / तस्मै देवाः प्रयच्छन्ति पितरः श्रीविवर्द्धनाः / मनसाकाङ्क्षितान्कामांस्त्रैलोक्यप्रवरानपि
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋ! ਜੋ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਭਗਤ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦਮਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਕਰੁਣਾਵਾਨ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ ਪਿਤਰ ਮਨ-ਇੱਛਿਤ, ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਵੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ।
Frequently Asked Questions
Night śrāddha is generally discouraged, but eclipse visibility is treated as an exceptional, high-merit window where prompt performance is strongly enjoined.
Śyāmāka (a millet) and ikṣu (sugarcane) are praised as pleasing and wish-fulfilling for Pitṛs, while certain grains/legumes are flagged as garhya or to be avoided with care in śrāddha contexts.
These references function etiologically and authoritatively: exemplary divine ritual scenes are used to validate the sanctity/efficacy of particular rites and substances, grounding prescriptive lists in sacred precedent.