Adhyaya 9
Bhagīratha Brings Gaṅgā; Saudāsa’s Curse; Khaṭvāṅga’s Instant Renunciation
ਸੂਰਜਵੰਸ਼ ਦੀ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅੰਸ਼ੁਮਾਨ ਅਤੇ ਦਿਲੀਪ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਲਿਆ ਸਕੇ, ਪਰ ਭਗੀਰਥ ਦੀ ਘੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਗੰਗਾ ਅਵਤਰੀ। ਗੰਗਾ ਨੇ ਦੋ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਰੱਖੀਆਂ—ਅਵਤਰਨ ਦੇ ਪ੍ਰਚੰਡ ਵੇਗ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਦਾ ਨਾਸ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਭਾਰ; ਭਕਤੀ-ਨਿਆਇ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਮਿਲਿਆ ਕਿ ਸ਼ਿਵ ਉਸ ਵੇਗ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨਗੇ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਇਕੱਠੀ ਹੋਈ ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਸ਼ਿਰ ਉੱਤੇ ਧਾਰ ਕੇ ਭਗੀਰਥ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲਦੇ ਹਨ; ਗੰਗਾ ਸਗਰਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਰਾਖ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉੱਧਾਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੰਸ਼ ਭਗੀਰਥ ਤੋਂ ਸੌਦਾਸ (ਮਿਤ੍ਰਸਹ/ਕਲਮਾਸ਼ਪਾਦ) ਤੱਕ—ਰਾਕਸ਼ਸ ਦੀ ਵੈਰ-ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਕਾਰਨ ਰਾਜਾ ਨਰਭੱਖੀ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਦਾਂਪਤ੍ਯ ਜੀਵਨ ਤੇ ਸੰਤਾਨ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਅਸ਼ਮਕ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਖਟਵਾਂਗ ਨੂੰ ਪਲ-ਭਰ ਦੀ ਆਯੁ ਬਾਕੀ ਜਾਣ ਕੇ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਵਾਸੁਦੇਵ ਵਿੱਚ ਮਨ ਜੋੜ ਕੇ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਤੇਜ਼ ਤੇ ਦ੍ਰਿੜ ਸਮਰਪਣ ਪਰਮ ਸਿੱਧੀ ਹੈ, ਜੋ ਸੰਸਾਰੀ ਵਰਾਂ ਅਤੇ ਸਵਰਗ-ਫਲ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच अंशुमांश्च तपस्तेपे गङ्गानयनकाम्यया । कालं महान्तं नाशक्नोत् तत: कालेन संस्थित: ॥ १ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਅੰਸ਼ੁਮਾਨ ਨੇ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਨਾ ਲਿਆ ਸਕਿਆ, ਅਤੇ ਸਮਾਂ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।
Verse 2
दिलीपस्तत्सुतस्तद्वदशक्त: कालमेयिवान् । भगीरथस्तस्य सुतस्तेपे स सुमहत् तप: ॥ २ ॥
ਅੰਸ਼ੁਮਾਨ ਵਾਂਗ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਦਿਲੀਪ ਵੀ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰਥ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮੌਤ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਦਿਲੀਪ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਭਗੀਰਥ ਨੇ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕਠੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ।
Verse 3
दर्शयामास तं देवी प्रसन्ना वरदास्मि ते । इत्युक्त: स्वमभिप्रायं शशंसावनतो नृप: ॥ ३ ॥
ਫਿਰ ਮਾਤਾ ਗੰਗਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦੀ, “ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਵਰ ਦੇਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹਾਂ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਬਿਆਨ ਕੀਤੀ।
Verse 4
कोऽपि धारयिता वेगं पतन्त्या मे महीतले । अन्यथा भूतलं भित्त्वा नृप यास्ये रसातलम् ॥ ४ ॥
ਗੰਗਾ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਾਂਗੀ ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਿਆਨਕ ਹੋਵੇਗਾ। ਉਸ ਵੇਗ ਨੂੰ ਕੌਣ ਧਾਰਣ ਕਰੇਗਾ? ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ, ਮੈਂ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਭੇਦ ਕੇ ਰਸਾਤਲ ਚਲੀ ਜਾਵਾਂਗੀ।
Verse 5
किं चाहं न भुवं यास्ये नरा मय्यामृजन्त्यघम् । मृजामि तदघं क्वाहं राजंस्तत्र विचिन्त्यताम् ॥ ५ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮੈਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜਾਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੀ; ਉੱਥੇ ਲੋਕ ਮੇਰੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਫਲ ਧੋ ਲੈਣਗੇ। ਉਹ ਪਾਪ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਣਗੇ; ਫਿਰ ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਮੁਕਤ ਹੋਵਾਂਗੀ? ਇਸ ਬਾਰੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੋਚੋ।
Verse 6
श्रीभगीरथ उवाच साधवो न्यासिन: शान्ता ब्रह्मिष्ठा लोकपावना: । हरन्त्यघं तेऽङ्गसङ्गात् तेष्वास्ते ह्यघभिद्धरि: ॥ ६ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਭਗੀਰਥ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਭਕਤੀ-ਸੇਵਾ ਕਰਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਾਧੂ, ਸੰਨਿਆਸੀ, ਸ਼ਾਂਤ, ਬ੍ਰਹਮਨਿਸ਼ਠ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਪਾਵਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਗ-ਸੰਗ ਨਾਲ ਪਾਪ ਹਰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਪਾਪ-ਨਾਸਕ ਭਗਵਾਨ ਹਰਿ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।
Verse 7
धारयिष्यति ते वेगं रुद्रस्त्वात्मा शरीरिणाम् । यस्मिन्नोतमिदं प्रोतं विश्वं शाटीव तन्तुषु ॥ ७ ॥
ਤੇਰਾ ਵੇਗ ਰੁਦ੍ਰ ਧਾਰਣ ਕਰਨਗੇ, ਜੋ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਦੇ ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਆਤਮਾ-ਸਰੂਪ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਤਾਣੇ-ਬਾਣੇ ਦੇ ਧਾਗਿਆਂ ਨਾਲ ਕਪੜਾ ਬੁਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਓਤ-ਪ੍ਰੋਤ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਿਵ ਤੇਰੀਆਂ ਪ੍ਰਚੰਡ ਲਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਧਾਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।
Verse 8
इत्युक्त्वा स नृपो देवं तपसातोषयच्छिवम् । कालेनाल्पीयसा राजंस्तस्येशश्चाश्वतुष्यत ॥ ८ ॥
ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉਸ ਨ੍ਰਿਪ ਨੇ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਦੇਵ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ। ਹੇ ਰਾਜਾ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ, ਥੋੜ੍ਹੇ ਹੀ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ਿਵ ਭਗੀਰਥ ਉੱਤੇ ਜਲਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਏ।
Verse 9
तथेति राज्ञाभिहितं सर्वलोकहित: शिव: । दधारावहितो गङ्गां पादपूतजलां हरे: ॥ ९ ॥
ਰਾਜੇ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਸੁਣ ਕੇ ਸਰਬ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਿਤੈਸ਼ੀ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਤਥਾਸਤੁ।” ਫਿਰ ਹਰਿ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਇਆ ਗੰਗਾ-ਜਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੜੀ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ।
Verse 10
भगीरथ: स राजर्षिर्निन्ये भुवनपावनीम् । यत्र स्वपितृणां देहा भस्मीभूता: स्म शेरते ॥ १० ॥
ਉਹ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਭਗੀਰਥ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਉਸ ਥਾਂ ਲੈ ਆਇਆ ਜਿੱਥੇ ਉਸਦੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਸੜ ਕੇ ਰਾਖ ਹੋਏ ਪਏ ਸਨ।
Verse 11
रथेन वायुवेगेन प्रयान्तमनुधावती । देशान्पुनन्ती निर्दग्धानासिञ्चत्सगरात्मजान् ॥ ११ ॥
ਭਗੀਰਥ ਹਵਾ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਵਾਲੇ ਰਥ ਤੇ ਅੱਗੇ ਅੱਗੇ ਚਲਿਆ; ਮਾਤਾ ਗੰਗਾ ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਦੀ ਹੋਈ ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦੀ ਗਈ ਅਤੇ ਸਗਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਰਾਖ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਜਲ ਛਿੜਕਿਆ।
Verse 12
यज्जलस्पर्शमात्रेण ब्रह्मदण्डहता अपि । सगरात्मजा दिवं जग्मु: केवलं देहभस्मभि: ॥ १२ ॥
ਬ੍ਰਹਮਦੰਡ ਨਾਲ ਸੜ ਕੇ ਜਦੋਂ ਕੇਵਲ ਦੇਹ ਦੀ ਰਾਖ ਹੀ ਰਹਿ ਗਈ, ਤਦ ਵੀ ਸਗਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਗੰਗਾ-ਜਲ ਦੇ ਸਿਰਫ਼ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਗਏ; ਫਿਰ ਜੋ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਗੰਗਾ-ਜਲ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫਲ ਦੀ ਕੀ ਗੱਲ!
Verse 13
भस्मीभूताङ्गसङ्गेन स्वर्याता: सगरात्मजा: । किं पुन: श्रद्धया देवीं सेवन्ते ये धृतव्रता: ॥ १३ ॥
ਸੜੇ ਹੋਏ ਸਰੀਰ ਦੀ ਰਾਖ ਨਾਲ ਗੰਗਾ-ਜਲ ਦਾ ਸਪਰਸ਼ ਹੋਣ ਨਾਲ ਹੀ ਸਗਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ; ਫਿਰ ਜੋ ਧ੍ਰਿਤਵ੍ਰਤ ਭਗਤ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਦੇਵੀ ਗੰਗਾ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫਲ ਦਾ ਕੀ ਅੰਤ!
Verse 14
न ह्येतत् परमाश्चर्यं स्वर्धुन्या यदिहोदितम् । अनन्तचरणाम्भोजप्रसूताया भवच्छिद: ॥ १४ ॥
ਇੱਥੇ ਗੰਗਾ ਜੀ ਬਾਰੇ ਜੋ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਉਹ ਕੋਈ ਪਰਮ ਅਚੰਭਾ ਨਹੀਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਅਨੰਤਦੇਵ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਸੰਸਾਰ-ਬੰਧਨ ਨੂੰ ਕੱਟਦੀ ਹੈ।
Verse 15
सन्निवेश्य मनो यस्मिञ्छ्रद्धया मुनयोऽमला: । त्रैगुण्यं दुस्त्यजं हित्वा सद्यो यातास्तदात्मताम् ॥ १५ ॥
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਰਮਲ ਮੁਨੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਮਨ ਟਿਕਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਤਿਆਗਣ ਔਖੀ ਤ੍ਰਿਗੁਣੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਭਗਵਦਾਤਮਿਕ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 16
श्रुतो भगीरथाज्जज्ञे तस्य नाभोऽपरोऽभवत् । सिन्धुद्वीपस्ततस्तस्मादयुतायुस्ततोऽभवत् ॥ १६ ॥ ऋतूपर्णो नलसखो योऽश्वविद्यामयान्नलात् । दत्त्वाक्षहृदयं चास्मै सर्वकामस्तु तत्सुतम् ॥ १७ ॥
ਭਗੀਰਥ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸ਼੍ਰੁਤ ਹੋਇਆ; ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਨਾਭ (ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਵਰਣਿਤ ਨਾਭ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ) ਹੋਇਆ। ਨਾਭ ਤੋਂ ਸਿੰਧੁਦਵੀਪ, ਉਸ ਤੋਂ ਅਯੁਤਾਯੁ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਰਿਤੂਪਰਣ ਹੋਇਆ। ਰਿਤੂਪਰਣ ਨਲਰਾਜ ਦਾ ਮਿੱਤਰ ਬਣਿਆ; ਉਸ ਨੇ ਨਲ ਨੂੰ ਜੂਏ ਦੀ ਕਲਾ ਦਾ ਭੇਦ ਸਿਖਾਇਆ ਅਤੇ ਨਲ ਤੋਂ ਅਸ਼ਵ-ਵਿਦਿਆ ਸਿੱਖੀ। ਰਿਤੂਪਰਣ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸਰਵਕਾਮ ਸੀ।
Verse 17
श्रुतो भगीरथाज्जज्ञे तस्य नाभोऽपरोऽभवत् । सिन्धुद्वीपस्ततस्तस्मादयुतायुस्ततोऽभवत् ॥ १६ ॥ ऋतूपर्णो नलसखो योऽश्वविद्यामयान्नलात् । दत्त्वाक्षहृदयं चास्मै सर्वकामस्तु तत्सुतम् ॥ १७ ॥
ਭਗੀਰਥ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸ਼੍ਰੁਤ ਹੋਇਆ; ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਨਾਭ (ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਵਰਣਿਤ ਨਾਭ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ) ਹੋਇਆ। ਨਾਭ ਤੋਂ ਸਿੰਧੁਦਵੀਪ, ਉਸ ਤੋਂ ਅਯੁਤਾਯੁ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਰਿਤੂਪਰਣ ਹੋਇਆ। ਰਿਤੂਪਰਣ ਨਲਰਾਜ ਦਾ ਮਿੱਤਰ ਬਣਿਆ; ਉਸ ਨੇ ਨਲ ਨੂੰ ਜੂਏ ਦੀ ਕਲਾ ਦਾ ਭੇਦ ਸਿਖਾਇਆ ਅਤੇ ਨਲ ਤੋਂ ਅਸ਼ਵ-ਵਿਦਿਆ ਸਿੱਖੀ। ਰਿਤੂਪਰਣ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸਰਵਕਾਮ ਸੀ।
Verse 18
तत: सुदासस्तत्पुत्रो दमयन्तीपतिर्नृप: । आहुर्मित्रसहं यं वै कल्माषाङ्घ्रिमुत क्वचित् । वसिष्ठशापाद् रक्षोऽभूदनपत्य: स्वकर्मणा ॥ १८ ॥
ਫਿਰ ਸਰਵਕਾਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੁਦਾਸ ਹੋਇਆ; ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੌਦਾਸ ਦਮਯੰਤੀ ਦਾ ਪਤੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਕਦੇ ਮਿਤ੍ਰਸਹ ਅਤੇ ਕਦੇ ਕਲਮਾਸ਼ਾਂਘ੍ਰਿ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਹੀ ਕਰਮ-ਦੋਸ਼ ਕਰਕੇ ਉਹ ਨਿਸੰਤਾਨ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਵਸਿਸ਼ਠ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖਭੱਖੀ ਰਾਖਸ਼ਸ ਬਣ ਗਿਆ।
Verse 19
श्रीराजोवाच किं निमित्तो गुरो: शाप: सौदासस्य महात्मन: । एतद् वेदितुमिच्छाम: कथ्यतां न रहो यदि ॥ १९ ॥
ਸ਼੍ਰੀਰਾਜਾ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਗੁਰੂ ਸ਼ੁਕਦੇਵ! ਮਹਾਤਮਾ ਸੌਦਾਸ ਦੇ ਗੁਰੂ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹੜੇ ਕਾਰਨ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ? ਮੈਂ ਇਹ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ; ਜੇ ਇਹ ਗੁਪਤ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ।
Verse 20
श्रीशुक उवाच सौदासो मृगयां किञ्चिच्चरन् रक्षो जघान ह । मुमोच भ्रातरं सोऽथ गत: प्रतिचिकीर्षया ॥ २० ॥ सञ्चिन्तयन्नघं राज्ञ: सूदरूपधरो गृहे । गुरवे भोक्तुकामाय पक्त्वा निन्ये नरामिषम् ॥ २१ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇੱਕ ਵਾਰ ਸੌਦਾਸ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਦਾ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ-ਭੱਖੀ ਰਾਖਸ਼ਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ; ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਦਇਆ ਕਰਕੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਭਰਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਲਈ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦਾ ਸੋਚਦਾ ਹੋਇਆ ਰਸੋਈਏ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਰਾਜਘਰ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਮੁਨੀ ਭੋਜਨ ਲਈ ਬੁਲਾਏ ਗਏ, ਤਾਂ ਉਸ ਰਾਖਸ਼ਸ ਰਸੋਈਏ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਮਾਸ ਪਕਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਰੋਸ ਦਿੱਤਾ।
Verse 21
श्रीशुक उवाच सौदासो मृगयां किञ्चिच्चरन् रक्षो जघान ह । मुमोच भ्रातरं सोऽथ गत: प्रतिचिकीर्षया ॥ २० ॥ सञ्चिन्तयन्नघं राज्ञ: सूदरूपधरो गृहे । गुरवे भोक्तुकामाय पक्त्वा निन्ये नरामिषम् ॥ २१ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸੌਦਾਸ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਿਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ-ਭੱਖੀ ਰਾਖਸ਼ਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ; ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਦਇਆ ਕਰਕੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਭਰਾ ਬਦਲੇ ਲਈ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦਾ ਸੋਚਦਾ ਹੋਇਆ ਰਸੋਈਏ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਰਾਜਘਰ ਵਿੱਚ ਆਇਆ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਮੁਨੀ ਭੋਜਨ ਲਈ ਆਏ, ਤਾਂ ਉਸ ਰਾਖਸ਼ਸ ਰਸੋਈਏ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਮਾਸ ਪਕਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਰੋਸ ਦਿੱਤਾ।
Verse 22
परिवेक्ष्यमाणं भगवान् विलोक्याभक्ष्यमञ्जसा । राजानमशपत् क्रुद्धो रक्षो ह्येवं भविष्यसि ॥ २२ ॥
ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਪਰਖਦਿਆਂ ਭਗਵਾਨ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਨੇ ਯੋਗ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਜਾਣ ਲਿਆ ਕਿ ਇਹ ਅਭੱਖ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਮਾਸ ਸੀ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਉਹ ਬਹੁਤ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋਏ ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਸੌਦਾਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ—“ਤੂੰ ਰਾਖਸ਼ਸ ਵਾਂਗ ਮਨੁੱਖ-ਭੱਖੀ ਬਣੇਂਗਾ।”
Verse 23
रक्ष:कृतं तद् विदित्वा चक्रे द्वादशवार्षिकम् । सोऽप्यपोऽञ्जलिमादाय गुरुं शप्तुं समुद्यत: ॥ २३ ॥ वारितो मदयन्त्यापो रुशती: पादयोर्जहौ । दिश: खमवनीं सर्वं पश्यञ्जीवमयं नृप: ॥ २४ ॥
ਜਦੋਂ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਨੇ ਜਾਣ ਲਿਆ ਕਿ ਇਹ ਕਰਤੂਤ ਰਾਖਸ਼ਸ ਦੀ ਸੀ, ਰਾਜੇ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦੇਣ ਦਾ ਪਛਤਾਵਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਤਪ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਸੌਦਾਸ ਵੀ ਅੰਜਲੀ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਲੈ ਕੇ ਸ਼ਾਪ-ਮੰਤਰ ਜਪਦਾ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦੇਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਮਦਯੰਤੀ ਨੇ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ; ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਉਹ ਪਾਣੀ ਗੁਰੂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਕੋਲ ਡੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤਾ। ਤਦ ਰਾਜੇ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਦਸੋਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦਾ ਸਾਰਾ ਪੱਥਰ ਹਰ ਥਾਂ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
Verse 24
रक्ष:कृतं तद् विदित्वा चक्रे द्वादशवार्षिकम् । सोऽप्यपोऽञ्जलिमादाय गुरुं शप्तुं समुद्यत: ॥ २३ ॥ वारितो मदयन्त्यापो रुशती: पादयोर्जहौ । दिश: खमवनीं सर्वं पश्यञ्जीवमयं नृप: ॥ २४ ॥
ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਜਾਣ ਲਿਆ ਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਮਾਸ ਰਾਜੇ ਨੇ ਨਹੀਂ, ਰਾਖਸ਼ਸ ਨੇ ਪਰੋਸਿਆ ਸੀ; ਇਸ ਲਈ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦੇਣ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਤੋਂ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋਣ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਤਪ ਕੀਤਾ। ਇਧਰ ਸੌਦਾਸ ਨੇ ਜਲਾਂਜਲੀ ਲੈ ਕੇ ਸ਼ਾਪ-ਮੰਤ੍ਰ ਜਪਦਿਆਂ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦੇਣ ਲਈ ਉੱਠਿਆ, ਪਰ ਮਦਯੰਤੀ ਨੇ ਰੋਕ ਲਿਆ। ਫਿਰ ਰਾਜੇ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਦਸੋਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦਾ ਤਲ ਹਰ ਥਾਂ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੈ।
Verse 25
राक्षसं भावमापन्न: पादे कल्माषतां गत: । व्यवायकाले ददृशे वनौकोदम्पती द्विजौ ॥ २५ ॥
ਸੌਦਾਸ ਨੇ ਰਾਖਸ਼ਸੀ ਭਾਵ ਧਾਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੈਰ ਉੱਤੇ ਕਾਲਾ ਦਾਗ ਪੈ ਗਿਆ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ‘ਕਲਮਾਸ਼ਪਾਦ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਕਲਮਾਸ਼ਪਾਦ ਰਾਜੇ ਨੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜੋੜੇ ਨੂੰ ਸੰਭੋਗ ਕਰਦਿਆਂ ਵੇਖਿਆ।
Verse 26
क्षुधार्तो जगृहे विप्रं तत्पत्न्याहाकृतार्थवत् । न भवान् राक्षस: साक्षादिक्ष्वाकूणां महारथ: ॥ २६ ॥ मदयन्त्या: पतिर्वीर नाधर्मं कर्तुमर्हसि । देहि मेऽपत्यकामाया अकृतार्थं पतिं द्विजम् ॥ २७ ॥
ਰਾਖਸ਼ਸੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਅਤੇ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਤੜਪਦਾ ਸੌਦਾਸ ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ। ਤਦ ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਗਰੀਬ ਪਤਨੀ ਬੋਲੀ—ਹੇ ਵੀਰ, ਤੁਸੀਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਰਭੱਖੀ ਨਹੀਂ; ਤੁਸੀਂ ਇક્ષਵਾਕੂ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਮਹਾਰਥੀ, ਮਦਯੰਤੀ ਦੇ ਪਤੀ ਹੋ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਐਸਾ ਅਧਰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਮੈਂ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੀ ਹਾਂ; ਇਸ ਲਈ ਜਿਸ ਨੇ ਹਾਲੇ ਮੈਨੂੰ ਗਰਭਵਤੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਮੇਰੇ ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪਤੀ ਨੂੰ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਵਾਪਸ ਦੇ ਦਿਓ।
Verse 27
क्षुधार्तो जगृहे विप्रं तत्पत्न्याहाकृतार्थवत् । न भवान् राक्षस: साक्षादिक्ष्वाकूणां महारथ: ॥ २६ ॥ मदयन्त्या: पतिर्वीर नाधर्मं कर्तुमर्हसि । देहि मेऽपत्यकामाया अकृतार्थं पतिं द्विजम् ॥ २७ ॥
ਰਾਖਸ਼ਸੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਅਤੇ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਤੜਪਦਾ ਸੌਦਾਸ ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ। ਤਦ ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਗਰੀਬ ਪਤਨੀ ਬੋਲੀ—ਹੇ ਵੀਰ, ਤੁਸੀਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਰਭੱਖੀ ਨਹੀਂ; ਤੁਸੀਂ ਇક્ષਵਾਕੂ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਮਹਾਰਥੀ, ਮਦਯੰਤੀ ਦੇ ਪਤੀ ਹੋ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਐਸਾ ਅਧਰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਮੈਂ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੀ ਹਾਂ; ਇਸ ਲਈ ਜਿਸ ਨੇ ਹਾਲੇ ਮੈਨੂੰ ਗਰਭਵਤੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਮੇਰੇ ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪਤੀ ਨੂੰ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਵਾਪਸ ਦੇ ਦਿਓ।
Verse 28
देहोऽयं मानुषो राजन् पुरुषस्याखिलार्थद: । तस्मादस्य वधो वीर सर्वार्थवध उच्यते ॥ २८ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਹੇ ਵੀਰ! ਇਹ ਮਨੁੱਖਾ ਦੇਹ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਭ ਪੁਰੁਸ਼ਾਰਥ ਬਖ਼ਸ਼ਣ ਵਾਲੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਦਾ ਅਕਾਲ ਵਧ ਕਰਨਾ ਸਭ ਲਾਭਾਂ ਦਾ ਵਧ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 29
एष हि ब्राह्मणो विद्वांस्तप:शीलगुणान्वित: । आरिराधयिषुर्ब्रह्म महापुरुषसंज्ञितम् । सर्वभूतात्मभावेन भूतेष्वन्तर्हितं गुणै: ॥ २९ ॥
ਇਹ ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤਪੱਸਵੀ ਅਤੇ ਗੁਣਵਾਨ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਦਾ ਇੱਛੁਕ ਹੈ।
Verse 30
सोऽयं ब्रह्मर्षिवर्यस्ते राजर्षिप्रवराद् विभो । कथमर्हति धर्मज्ञ वधं पितुरिवात्मज: ॥ ३० ॥
ਹੇ ਧਰਮ ਦੇ ਗਿਆਤਾ! ਤੁਸੀਂ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੋ। ਜਿਵੇਂ ਪਿਤਾ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਾਰਦਾ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਮਾਰ ਸਕਦੇ ਹੋ?
Verse 31
तस्य साधोरपापस्य भ्रूणस्य ब्रह्मवादिन: । कथं वधं यथा बभ्रोर्मन्यते सन्मतो भवान् ॥ ३१ ॥
ਤੁਸੀਂ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਹੋ। ਇਸ ਪਾਪ ਰਹਿਤ, ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਗਿਆਤਾ ਸਾਧੂ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ ਭਰੂਣ ਹੱਤਿਆ ਜਾਂ ਗਊ ਹੱਤਿਆ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ।
Verse 32
यद्ययं क्रियते भक्ष्यस्तर्हि मां खाद पूर्वत: । न जीविष्ये विना येन क्षणं च मृतकं यथा ॥ ३२ ॥
ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਨੂੰ ਖਾਣਾ ਹੀ ਹੈ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਨੂੰ ਖਾਓ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇੱਕ ਪਲ ਵੀ ਜਿਉਂਦਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੀ, ਮੈਂ ਲਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਹਾਂ।
Verse 33
एवं करुणभाषिण्या विलपन्त्या अनाथवत् । व्याघ्र: पशुमिवाखादत् सौदास: शापमोहित: ॥ ३३ ॥
ਵਸ਼ਿਸ਼ਟ ਦੇ ਸਰਾਪ ਕਾਰਨ ਮੋਹਿਤ ਹੋਏ ਰਾਜਾ ਸੌਦਾਸ ਨੇ ਅਨਾਥ ਵਾਂਗ ਵਿਰਲਾਪ ਕਰ ਰਹੀ ਉਸ ਔਰਤ ਦੀ ਤਰਸਯੋਗ ਗੱਲ ਅਣਸੁਣੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਾ ਲਿਆ ਜਿਵੇਂ ਸ਼ੇਰ ਜਾਨਵਰ ਨੂੰ ਖਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 34
ब्राह्मणी वीक्ष्य दिधिषुं पुरुषादेन भक्षितम् । शोचन्त्यात्मानमुर्वीशमशपत् कुपिता सती ॥ ३४ ॥
ਜਦੋਂ ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਉਸਦੇ ਪਤੀ ਨੂੰ, ਜੋ ਗਰਭ ਧਾਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਸੀ, ਉਸ ਆਦਮਖੋਰ ਨੇ ਖਾ ਲਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਉਸਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸਰਾਪ ਦਿੱਤਾ।
Verse 35
यस्मान्मे भक्षित: पाप कामार्ताया: पतिस्त्वया । तवापि मृत्युराधानादकृतप्रज्ञ दर्शित: ॥ ३५ ॥
ਹੇ ਪਾਪੀ, ਮੂਰਖ! ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਉਸ ਵੇਲੇ ਖਾਧਾ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਕਾਮ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੀ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਤੇਰੀ ਮੌਤ ਵੀ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਹੋਵੇਗੀ ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੇਂਗਾ।
Verse 36
एवं मित्रसहं शप्त्वा पतिलोकपरायणा । तदस्थीनि समिद्धेऽग्नौ प्रास्य भर्तुर्गतिं गता ॥ ३६ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਪਤੀਵਰਤਾ ਇਸਤਰੀ ਨੇ ਰਾਜਾ ਮਿੱਤਰਸਹ ਨੂੰ ਸਰਾਪ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਨੂੰ ਬਲਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪਾ ਕੇ, ਉਹ ਖੁਦ ਵੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਕੁੱਦ ਪਈ ਅਤੇ ਪਤੀ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ।
Verse 37
विशापो द्वादशाब्दान्ते मैथुनाय समुद्यत: । विज्ञाप्य ब्राह्मणीशापं महिष्या स निवारित: ॥ ३७ ॥
ਬਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਵਸ਼ਿਸ਼ਟ ਦੁਆਰਾ ਸਰਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਇਆ। ਪਰ ਰਾਣੀ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਦੇ ਸਰਾਪ ਬਾਰੇ ਯਾਦ ਦਿਵਾਇਆ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ।
Verse 38
अत ऊर्ध्वं स तत्याज स्त्रीसुखं कर्मणाप्रजा: । वसिष्ठस्तदनुज्ञातो मदयन्त्यां प्रजामधात् ॥ ३८ ॥
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾਜੇ ਨੇ ਇਸਤਰੀ ਸੁਖ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਬੇਔਲਾਦ ਰਿਹਾ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਰਾਜੇ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ, ਵਸ਼ਿਸ਼ਟ ਮੁਨੀ ਨੇ ਮਦਯੰਤੀ ਦੀ ਕੁੱਖ ਤੋਂ ਬੱਚਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ।
Verse 39
सा वै सप्त समा गर्भमबिभ्रन्न व्यजायत । जघ्नेऽश्मनोदरं तस्या: सोऽश्मकस्तेन कथ्यते ॥ ३९ ॥
ਮਦਯੰਤੀ ਨੇ ਸੱਤ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਗਰਭ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਪਰ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਲਈ ਵਸ਼ਿਸ਼ਟ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਪੇਟ 'ਤੇ ਪੱਥਰ ਮਾਰਿਆ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਬੱਚੇ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਅਸ਼ਮਕ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ।
Verse 40
अश्मकाद्बालिको जज्ञे य: स्त्रीभि: परिरक्षित: । नारीकवच इत्युक्तो नि:क्षत्रे मूलकोऽभवत् ॥ ४० ॥
ਅਸ਼ਮਕ ਤੋਂ ਬਾਲਿਕਾ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਕਿਉਂਕਿ ਬਾਲਿਕਾ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਪਰਸ਼ੂਰਾਮ ਦੇ ਗੁੱਸੇ ਤੋਂ ਬਚ ਗਿਆ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਨਾਰੀਕਵਚ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਪਰਸ਼ੂਰਾਮ ਨੇ ਸਾਰੇ ਖੱਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਬਾਲਿਕਾ ਹੋਰ ਖੱਤਰੀਆਂ ਦਾ ਪੂਰਵਜ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਮੂਲਕ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
Verse 41
ततो दशरथस्तस्मात् पुत्र ऐडविडिस्तत: । राजा विश्वसहो यस्य खट्वाङ्गश्चक्रवर्त्यभूत् ॥ ४१ ॥
ਬਾਲਿਕਾ ਤੋਂ ਦਸ਼ਰਥ ਨਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੋਇਆ, ਦਸ਼ਰਥ ਤੋਂ ਏਡਾਵਿਡੀ ਨਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਏਡਾਵਿਡੀ ਤੋਂ ਰਾਜਾ ਵਿਸ਼ਵਸਾਹ ਆਇਆ। ਰਾਜਾ ਵਿਸ਼ਵਸਾਹ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮਹਾਰਾਜਾ ਖਟਵਾਂਗ ਸੀ।
Verse 42
यो देवैरर्थितो दैत्यानवधीद् युधि दुर्जय: । मुहूर्तमायुर्ज्ञात्वैत्य स्वपुरं सन्दधे मन: ॥ ४२ ॥
ਮਹਾਰਾਜਾ ਖਟਵਾਂਗ ਕਿਸੇ ਵੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਅਜਿੱਤ ਸਨ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਬੇਨਤੀ 'ਤੇ, ਉਸਨੇ ਦੈਂਤਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਵਰਦਾਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹਿਆ, ਤਾਂ ਰਾਜੇ ਨੇ ਆਪਣੀ ਉਮਰ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ। ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਕਿ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਮੁਹੂਰਤ ਬਾਕੀ ਹੈ, ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਮਨ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਾ ਦਿੱਤਾ।
Verse 43
न मे ब्रह्मकुलात् प्राणा: कुलदैवान्न चात्मजा: । न श्रियो न मही राज्यं न दाराश्चातिवल्लभा: ॥ ४३ ॥
ਮਹਾਰਾਜਾ ਖਟਵਾਂਗ ਨੇ ਸੋਚਿਆ: ਮੇਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੁਆਰਾ ਪੂਜਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੇਰੀ ਜਾਨ ਵੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਪਿਆਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਫਿਰ ਮੇਰੇ ਰਾਜ, ਜ਼ਮੀਨ, ਪਤਨੀ, ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਦੌਲਤ ਬਾਰੇ ਕੀ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ? ਮੇਰੇ ਲਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਿਆਰਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੈ।
Verse 44
न बाल्येऽपि मतिर्मह्यमधर्मे रमते क्वचित् । नापश्यमुत्तमश्लोकादन्यत् किञ्चन वस्त्वहम् ॥ ४४ ॥
ਬਾਲ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੇਰੀ ਮਤਿ ਕਦੇ ਅਧਰਮ ਜਾਂ ਤੁੱਛ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰਮੀ। ਉੱਤਮਸ਼ਲੋਕ ਭਗਵਾਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੈਂ ਕੋਈ ਸਾਰਵਾਨ ਵਸਤੂ ਨਹੀਂ ਵੇਖੀ।
Verse 45
देवै: कामवरो दत्तो मह्यं त्रिभुवनेश्वरै: । न वृणे तमहं कामं भूतभावनभावन: ॥ ४५ ॥
ਤ੍ਰਿਭੁਵਨ ਦੇ ਅਧੀਸ਼ਵਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਮਨਚਾਹਾ ਵਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹਿਆ, ਪਰ ਮੈਂ ਉਹ ਕਾਮਨਾ ਨਹੀਂ ਚੁਣੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰੀ ਰੁਚੀ ਭੂਤ-ਭਾਵਨ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕਰਤਾ ਪਰਮ ਭਗਵਾਨ ਵਿੱਚ ਹੈ।
Verse 46
ये विक्षिप्तेन्द्रियधियो देवास्ते स्वहृदि स्थितम् । न विन्दन्ति प्रियं शश्वदात्मानं किमुतापरे ॥ ४६ ॥
ਭੌਤਿਕ ਹਾਲਤਾਂ ਕਰਕੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ, ਇੰਦ੍ਰੇ ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਵਿਖੇਪਤ ਹਨ, ਉਹ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਵੱਸਦੇ ਪ੍ਰਿਯ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦੇ; ਫਿਰ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਕੀ ਗੱਲ।
Verse 47
अथेशमायारचितेषु सङ्गं गुणेषु गन्धर्वपुरोपमेषु । रूढं प्रकृत्यात्मनि विश्वकर्तु- र्भावेन हित्वा तमहं प्रपद्ये ॥ ४७ ॥
ਇਸ ਲਈ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਰਚੇ, ਗੰਧਰਵ-ਨਗਰ ਵਰਗੇ ਮਿਥਿਆ ਗੁਣ-ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਜੋ ਲਗਾਵ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ-ਬੱਧ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਜਮ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਤਿਆਗ ਕੇ ਮੈਂ ਵਿਸ਼ਵ-ਕਰਤਾ ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦਿਆਂ ਉਸੇ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ।
Verse 48
इति व्यवसितो बुद्ध्या नारायणगृहीतया । हित्वान्यभावमज्ञानं तत: स्वं भावमास्थित: ॥ ४८ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਰਾਇਣ-ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਬੁੱਧੀ ਦੁਆਰਾ ਦ੍ਰਿੜ ਨਿਸ਼ਚੈ ਕਰਕੇ, ਮਹਾਰਾਜ ਖਟਵਾਂਗ ਨੇ ਅਗਿਆਨਜਨਿਤ ਦੇਹ-ਅਭਿਮਾਨ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਵਰੂਪ—ਨਿੱਤ ਦਾਸਤਾ—ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਗਿਆ।
Verse 49
यत् तद् ब्रह्म परं सूक्ष्ममशून्यं शून्यकल्पितम् । भगवान् वासुदेवेति यं गृणन्ति हि सात्वता: ॥ ४९ ॥
ਜੋ ਪਰਮ ਸੁਖਮ ਤੇ ਅਸ਼ੂਨ੍ਯ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਅਲਪਬੁੱਧੀ ਲੋਕ ਉਸਨੂੰ ਸ਼ੂਨ੍ਯ ਜਾਂ ਨਿਰਾਕਾਰ ਮੰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਉਹੀ ਭਗਵਾਨ ਵਾਸੁਦੇਵ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਸ਼ੁੱਧ ਭਗਤ ਕੀਰਤਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Frequently Asked Questions
Gaṅgā expresses two objections: (1) her descent would be violently forceful and could pierce the earth down to Rasātala unless a capable bearer sustains her; (2) humans would bathe to wash sins, causing sinful reactions to accumulate in her waters. Bhagīratha answers by invoking Śiva’s capacity to bear her momentum and by explaining that the presence of pure devotees—who carry Bhagavān in their hearts—counteracts impurity, restoring Gaṅgā’s purifying function.
Bhagīratha petitions Śiva to hold Gaṅgā’s force on his head. Śiva agrees and sustains her descent, and the chapter explicitly links Gaṅgā’s purity to her origin from the toes of Lord Viṣṇu. Śiva’s role is thus protective and mediating: he bears the divine current so it can bless the world without destructive overflow.
The sons of Sagara were burned to ashes due to offense against a great personality, and their deliverance awaited Gaṅgā’s descent. When Bhagīratha leads Gaṅgā to their remains, the waters sprinkle the ashes and elevate them to heavenly destinations—illustrating the Bhāgavata principle that contact with the Lord’s sacred potency (tīrtha) can transform destiny, especially when invoked through devotional endeavor.
A surviving Rākṣasa, seeking revenge, infiltrates Saudāsa’s household as a cook and serves human flesh to Vasiṣṭha during a meal. By mystic discernment Vasiṣṭha detects the abominable food and, in anger, curses Saudāsa to become a man-eater. Later, realizing the king was faultless and the deception was by the Rākṣasa, Vasiṣṭha performs austerities to atone for the misdirected curse—showing how even great sages model responsibility for speech and judgment.
After Saudāsa, under the curse’s influence, devours her brāhmaṇa husband, the brāhmaṇī curses the king to die whenever he attempts sexual union with his wife. The implication is twofold: it seals the immediate karmic consequence of violence against the protected class (brāhmaṇas) and it redirects the narrative to a dharmic resolution through Vasiṣṭha begetting Aśmaka—preserving lineage while highlighting the gravity of transgression.
When Khaṭvāṅga learns he has only one moment of life remaining, he immediately renounces all attachments and fixes his mind on the lotus feet of the Lord. The teaching is that awareness of mortality can catalyze decisive bhakti, and that devotion to Vāsudeva is superior to all worldly and even celestial benedictions; true success is surrender, not extension of lifespan or acquisition of power.