Adhyaya 30
The Disappearance of the Yadu Dynasty and Lord Kṛṣṇa’s Departure
ਉੱਧਵ ਦੇ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਤੁਲ ਸੁੰਦਰਤਾ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀਦਾਇਕ ਦਰਸ਼ਨ ਵਾਲੇ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਾਕਟ ਲੀਲਾ ਕਿਵੇਂ ਸਮੇਟੀ। ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਦ੍ਵਾਰਕਾ ਉੱਤੇ ਅਸ਼ੁਭ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਭਗਵਾਨ ਸੁਧਰਮਾ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਯਾਦਵਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ, ਦੇਵ‑ਬ੍ਰਾਹਮਣ‑ਗੋ‑ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਤੁਰੰਤ ਪ੍ਰਭਾਸ ਜਾਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਦੈਵ ਅਤੇ ਯੋਗਮਾਇਆ ਨਾਲ ਯਾਦਵ ਮਦਿਰਾ ਵਿੱਚ ਮੱਤੇ ਹੋ ਕੇ ਝਗੜਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸੰਹਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ—ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਸ਼ਾਪ ਬਾਂਸਵਨ ਦੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹੀ ਭਸਮ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਬਲਰਾਮ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਅੰਤರ್ಧਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪਿੱਪਲ ਹੇਠਾਂ ਚਤੁਰਭੁਜ ਤੇਜੋਮਯ ਰੂਪ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਕੇ ਬੈਠਦਾ ਹੈ। ਜਰਾ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਚਰਨ ਨੂੰ ਹਿਰਨ ਸਮਝ ਕੇ ਸਾਂਬ ਦੇ ਮੁਸਲ ਦੇ ਬਚੇ ਲੋਹੇ ਤੋਂ ਬਣੇ ਤੀਰ ਨਾਲ ਘਾਇਲ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਪਛਤਾਵੇ ਉੱਤੇ ਭਗਵਾਨ ਉਸ ਨੂੰ ਖ਼ਿਮਾ ਕਰ ਕੇ ਉੱਚਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦਾਰੁਕ ਆ ਕੇ ਦਿਵ੍ਯ ਰਥ‑ਆਯੁਧਾਂ ਦਾ ਉਰਧ੍ਵਗਮਨ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹੁਕਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਦੱਸੇ, ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਪਲਾਵਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦ੍ਵਾਰਕਾ ਛੱਡੇ ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਸਭ ਨੂੰ ਇੰਦਰਪ੍ਰਸਥ ਲੈ ਜਾਵੇ—ਅਗਲੀ ਕਥਾ ਲਈ ਸੰਕ੍ਰਮਣ।
Shlokas
Verse 1
श्रीराजोवाच ततो महाभागवत उद्धवे निर्गते वनम् । द्वारवत्यां किमकरोद् भगवान् भूतभावन: ॥ १ ॥
ਰਾਜਾ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮਹਾਂਭਾਗਵਤ ਉੱਧਵ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਚਲੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਦਵਾਰਕਾ ਵਿੱਚ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਰੱਖਿਅਕ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕੀ ਕੀਤਾ?
Verse 2
ब्रह्मशापोपसंसृष्टे स्वकुले यादवर्षभ: । प्रेयसीं सर्वनेत्राणां तनुं स कथमत्यजत् ॥ २ ॥
ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਕੁਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਯਾਦਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਸਭ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰੀ ਆਪਣੀ ਦੇਹ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਤਿਆਗਿਆ?
Verse 3
प्रत्याक्रष्टुं नयनमबला यत्र लग्नं न शेकु: कर्णाविष्टं न सरति ततो यत् सतामात्मलग्नम् । यच्छ्रीर्वाचां जनयति रतिं किं नु मानं कवीनां दृष्ट्वा जिष्णोर्युधि रथगतं यच्च तत्साम्यमीयु: ॥ ३ ॥
ਜਿਸ ਅਲੌਕਿਕ ਰੂਪ ਉੱਤੇ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਟਿਕ ਗਈਆਂ, ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹਟਾ ਨਾ ਸਕੀਆਂ; ਅਤੇ ਜੋ ਰੂਪ ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਦੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪੈ ਕੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਗਿਆ, ਉਹ ਫਿਰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਹਟਦਾ। ਉਸ ਸ਼੍ਰੀ ਨੇ ਕਵੀਆਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਧੁਰ ਆਕਰਸ਼ਣ ਜਗਾਇਆ—ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਰਿਆਦਾ ਦਾ ਕੀ ਕਹਿਣਾ! ਅਤੇ ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ ਵਿੱਚ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਰਥ ਉੱਤੇ ਉਸ ਰੂਪ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਕਈ ਯੋਧਿਆਂ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਵਰਗਾ ਦਿਵ੍ਯ ਦੇਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।
Verse 4
श्री ऋषिरुवाच दिवि भुव्यन्तरिक्षे च महोत्पातान् समुत्थितान् । दृष्ट्वासीनान् सुधर्मायां कृष्ण: प्राह यदूनिदम् ॥ ४ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਆਕਾਸ਼, ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਸ਼ੁਭ ਉਤਪਾਤ ਉੱਠਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਸੁਧਰਮਾ ਸਭਾ-ਭਵਨ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਯਾਦਵਾਂ ਨੂੰ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ।
Verse 5
श्रीभगवानुवाच एते घोरा महोत्पाता द्वार्वत्यां यमकेतव: । मुहूर्तमपि न स्थेयमत्र नो यदुपुङ्गवा: ॥ ५ ॥
ਸ਼੍ਰੀਭਗਵਾਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਯਦੁਵੰਸ਼ ਦੇ ਅਗਵਾਨੋ, ਦਵਾਰਕਾ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਦੇ ਝੰਡਿਆਂ ਵਾਂਗ ਇਹ ਭਿਆਨਕ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਇਕ ਪਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਟਿਕਣਾ।
Verse 6
स्त्रियो बालाश्च वृद्धाश्च शङ्खोद्धारं व्रजन्त्वित: । वयं प्रभासं यास्यामो यत्र प्रत्यक् सरस्वती ॥ ६ ॥
ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ, ਬੱਚੇ ਅਤੇ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਇੱਥੋਂ ਸ਼ੰਖੋੱਧਾਰ ਨੂੰ ਚਲੇ ਜਾਣ। ਅਸੀਂ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਜਾਵਾਂਗੇ, ਜਿੱਥੇ ਸਰਸਵਤੀ ਨਦੀ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 7
तत्राभिषिच्य शुचय उपोष्य सुसमाहिता: । देवता: पूजयिष्याम: स्नपनालेपनार्हणै: ॥ ७ ॥
ਉੱਥੇ ਅਸੀਂ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਾਂਗੇ, ਉਪਵਾਸ ਰੱਖਾਂਗੇ ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਇਕਾਗ੍ਰ ਕਰਾਂਗੇ। ਫਿਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਨਾਨ ਕਰਵਾ ਕੇ, ਚੰਦਨ ਲੇਪ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਰਘ੍ਯ ਤੇ ਭੇਟਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਾਂਗੇ।
Verse 8
ब्राह्मणांस्तु महाभागान् कृतस्वस्त्ययना वयम् । गोभूहिरण्यवासोभिर्गजाश्वरथवेश्मभि: ॥ ८ ॥
ਵੱਡੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਅਤੇ ਸਵਸਤ੍ਯਯਨ ਕਰ ਕੇ ਅਸੀਂ ਉਹਨਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਗਾਂਵਾਂ, ਜ਼ਮੀਨ, ਸੋਨਾ, ਕੱਪੜੇ, ਹਾਥੀ, ਘੋੜੇ, ਰਥ ਅਤੇ ਨਿਵਾਸ-ਥਾਵਾਂ ਦੇ ਕੇ ਸਤਿਕਾਰਾਂਗੇ।
Verse 9
विधिरेष ह्यरिष्टघ्नो मङ्गलायनमुत्तमम् । देवद्विजगवां पूजा भूतेषु परमो भव: ॥ ९ ॥
ਇਹੀ ਵਿਧੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਅਨਿਸ਼ਟ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਮੰਗਲ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਦੇਵਤਿਆਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਅਤੇ ਗਊਆਂ ਦੀ ਇਹ ਪੂਜਾ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਪਰਮ ਸ਼੍ਰੇਯਸ ਵਾਲਾ ਉੱਚਾ ਜਨਮ ਦਿਵਾਉਂਦੀ ਹੈ।
Verse 10
इति सर्वे समाकर्ण्य यदुवृद्धा मधुद्विष: । तथेति नौभिरुत्तीर्य प्रभासं प्रययू रथै: ॥ १० ॥
ਮਧੁਦ੍ਵਿਸ਼ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਯਦੂ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨੇ “ਤਥਾਸਤੁ” ਕਹਿ ਕੇ ਸਹਿਮਤੀ ਦਿੱਤੀ। ਫਿਰ ਉਹ ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਕਰ ਕੇ ਰਥਾਂ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਭਾਸ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਚਲੇ।
Verse 11
तस्मिन् भगवतादिष्टं यदुदेवेन यादवा: । चक्रु: परमया भक्त्या सर्वश्रेयोपबृंहितम् ॥ ११ ॥
ਉੱਥੇ ਆਪਣੇ ਸੁਆਮੀ ਯਦੂਦੇਵ—ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ—ਯਾਦਵਾਂ ਨੇ ਪਰਮ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸਭ ਸ਼੍ਰੇਯ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ ਧਾਰਮਿਕ ਕਰਮ ਕੀਤੇ।
Verse 12
ततस्तस्मिन् महापानं पपुर्मैरेयकं मधु । दिष्टविभ्रंशितधियो यद्द्रवैर्भ्रश्यते मति: ॥ १२ ॥
ਫਿਰ ਵਿਧੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਯਦੂਆਂ ਨੇ ਉੱਥੇ ਮਿੱਠੀ ਮੈਰੇਯ ਮਦਿਰਾ ਬਹੁਤ ਅਧਿਕ ਪੀਤੀ, ਜੋ ਮਨ ਦੀ ਮਤਿ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਸਤ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 13
महापानाभिमत्तानां वीराणां दृप्तचेतसाम् । कृष्णमायाविमूढानां सङ्घर्ष: सुमहानभूत् ॥ १३ ॥
ਅਤਿ ਪਾਨ ਨਾਲ ਮਸਤ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਭਰੇ ਯਦੂ ਵੀਰ, ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਭਿਆਨਕ ਟਕਰਾਅ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਏ।
Verse 14
युयुधु: क्रोधसंरब्धा वेलायामाततायिन: । धनुर्भिरसिभिर्भल्लैर्गदाभिस्तोमरर्ष्टिभि: ॥ १४ ॥
ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਭੜਕ ਕੇ ਉਹ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਟੁੱਟ ਪਏ; ਧਨੁਸ਼-ਬਾਣ, ਤਲਵਾਰਾਂ, ਭੱਲੇ, ਗਦਾਵਾਂ, ਤੋਮਰ ਅਤੇ ਭਾਲੇ ਲੈ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਲੜੇ।
Verse 15
पतत्पताकै रथकुञ्जरादिभि: खरोष्ट्रगोभिर्महिषैर्नरैरपि । मिथ: समेत्याश्वतरै: सुदुर्मदा न्यहन्शरैर्दद्भिरिव द्विपा वने ॥ १५ ॥
ਝੰਡਿਆਂ ਵਾਲੇ ਰਥਾਂ, ਹਾਥੀਆਂ, ਖੋਤਿਆਂ, ਊਠਾਂ, ਬਲਦਾਂ, ਝੋਟਿਆਂ, ਖੱਚਰਾਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ 'ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਅਤਿਅੰਤ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਯੋਧੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਭਿੜ ਗਏ। ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਹਾਥੀ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਲੜਦੇ ਹਨ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਉਹ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਇਕ-ਦੂਜੇ 'ਤੇ ਵਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 16
प्रद्युम्नसाम्बौ युधि रूढमत्सराव्- अक्रूरभोजावनिरुद्धसात्यकी । सुभद्रसङ्ग्रामजितौ सुदारुणौ गदौ सुमित्रासुरथौ समीयतु: ॥ १६ ॥
ਆਪਸੀ ਵੈਰ ਭੜਕ ਉੱਠਣ 'ਤੇ, ਪ੍ਰਦਿਊਮਨ ਸਾਂਬ ਨਾਲ, ਅਕਰੂਰ ਕੁੰਤੀਭੋਜ ਨਾਲ, ਅਨਿਰੁੱਧ ਸਤਿਆਕੀ ਨਾਲ, ਸੁਭੱਦਰ ਸੰਗਰਾਮਜਿਤ ਨਾਲ, ਸੁਮਿੱਤਰ ਸੁਰਥ ਨਾਲ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਗਦ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਭਿਆਨਕ ਲੜਾਈ ਲੜਨ ਲੱਗੇ।
Verse 17
अन्ये च ये वै निशठोल्मुकादय: सहस्रजिच्छतजिद्भानुमुख्या: । अन्योन्यमासाद्य मदान्धकारिता जघ्नुर्मुकुन्देन विमोहिता भृशम् ॥ १७ ॥
ਹੋਰ ਵੀ, ਜਿਵੇਂ ਨਿਸ਼ਠ, ਉਲਮੁਕ, ਸਹਸਰਜਿਤ, ਸ਼ਤਜਿਤ ਅਤੇ ਭਾਨੂ, ਨਸ਼ੇ ਵਿਚ ਅੰਨ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਮੁਕੁੰਦ ਦੁਆਰਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਭਿੜ ਗਏ ਅਤੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 18
दाशार्हवृष्ण्यन्धकभोजसात्वता मध्वर्बुदा माथुरशूरसेना: । विसर्जना: कुकुरा: कुन्तयश्च मिथस्तु जघ्नु: सुविसृज्य सौहृदम् ॥ १८ ॥
ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤੀ ਦੋਸਤੀ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਯਦੂ ਕਬੀਲਿਆਂ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ - ਦਾਸ਼ਾਰਹ, ਵਰਿਸ਼ਨੀ, ਅੰਧਕ, ਭੋਜ, ਸਾਤਵਤ, ਮਧੂ, ਅਰਬੁਦ, ਮਾਥੁਰ, ਸ਼ੂਰਸੇਨ, ਵਿਸਰਜਨ, ਕੁਕੁਰ ਅਤੇ ਕੁੰਤੀ - ਸਭ ਨੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦਾ ਕਤਲੇਆਮ ਕੀਤਾ।
Verse 19
पुत्रा अयुध्यन् पितृभिर्भ्रातृभिश्च स्वस्रीयदौहित्रपितृव्यमातुलै: । मित्राणि मित्रै: सुहृद: सुहृद्भि- र्ज्ञातींस्त्वहन् ज्ञातय एव मूढा: ॥ १९ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੁਲੇਖੇ ਵਿਚ ਪੈ ਕੇ, ਪੁੱਤਰ ਪਿਤਾਵਾਂ ਨਾਲ, ਭਰਾ ਭਰਾਵਾਂ ਨਾਲ, ਭਾਣਜੇ ਮਾਮਿਆਂ ਨਾਲ, ਪੋਤੇ ਨਾਨਿਆਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਭਤੀਜੇ ਚਾਚਿਆਂ ਨਾਲ ਲੜੇ। ਦੋਸਤ ਦੋਸਤਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭਚਿੰਤਕ ਸ਼ੁਭਚਿੰਤਕਾਂ ਨਾਲ ਲੜੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 20
शरेषु हीयमानेषु भज्यमानेसु धन्वसु । शस्त्रेषु क्षीयमानेषु मुष्टिभिर्जह्रुरेरका: ॥ २० ॥
ਜਦੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਤੀਰ ਮੁੱਕ ਗਏ, ਧਨੁਸ਼ ਟੁੱਟ ਗਏ ਅਤੇ ਹੋਰ ਹਥਿਆਰ ਘੱਟ ਪੈ ਗਏ, ਤਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਨੰਗੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਉੱਚੇ ਏਰਕਾ (ਕਾਂਸ) ਦੇ ਡੰਡੇ ਫੜ ਲਏ।
Verse 21
ता वज्रकल्पा ह्यभवन् परिघा मुष्टिना भृता: । जघ्नुर्द्विषस्तै: कृष्णेन वार्यमाणास्तु तं च ते ॥ २१ ॥
ਮੁੱਠੀ ਵਿੱਚ ਫੜਦੇ ਹੀ ਉਹ ਏਰਕਾ ਦੇ ਡੰਡੇ ਵਜ੍ਰ ਵਰਗੇ ਕਠੋਰ ਲੋਹੇ ਦੇ ਡੰਡੇ ਬਣ ਗਏ। ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਇਕ ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਟੁੱਟ ਪਏ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਭੂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਰੋਕਿਆ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਵਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 22
प्रत्यनीकं मन्यमाना बलभद्रं च मोहिता: । हन्तुं कृतधियो राजन्नापन्ना आततायिन: ॥ २२ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਪੈ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਬਲਭਦ੍ਰ ਜੀ ਨੂੰ ਵੀ ਵੈਰੀ ਸਮਝ ਲਿਆ। ਹਥਿਆਰ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਾ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਕਾਤਲਾਂ ਵਾਂਗ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਦੌੜ ਪਏ।
Verse 23
अथ तावपि सङ्क्रुद्धावुद्यम्य कुरुनन्दन । एरकामुष्टिपरिघौ चरन्तौ जघ्नतुर्युधि ॥ २३ ॥
ਹੇ ਕੁਰੂਨੰਦਨ, ਤਦ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਬਲਰਾਮ ਵੀ ਬਹੁਤ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋਏ। ਏਰਕਾ ਦੇ ਡੰਡੇ ਗਦਿਆਂ ਵਾਂਗ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੇ ਹੋਏ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਮਾਰਨ ਲੱਗ ਪਏ।
Verse 24
ब्रह्मशापोपसृष्टानां कृष्णमायावृतात्मनाम् । स्पर्धाक्रोध: क्षयं निन्ये वैणवोऽग्निर्यथा वनम् ॥ २४ ॥
ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਘੇਰੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਉਹਨਾਂ ਯੋਧਿਆਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲੇ ਤੋਂ ਜੰਮਿਆ ਕ੍ਰੋਧ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਵੱਲ ਲੈ ਗਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਬਾਂਸ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀ ਅੱਗ ਸਾਰਾ ਵਨ ਸਾੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 25
एवं नष्टेषु सर्वेषु कुलेषु स्वेषु केशव: । अवतारितो भुवो भार इति मेनेऽवशेषित: ॥ २५ ॥
ਜਦੋਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਸਭ ਜਣੇ ਨਾਸ ਹੋ ਗਏ, ਤਦ ਕੇਸ਼ਵ ਨੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੋਚਿਆ—ਹੁਣ ਧਰਤੀ ਦਾ ਭਾਰ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਕੁਝ ਵੀ ਬਾਕੀ ਨਹੀਂ।
Verse 26
राम: समुद्रवेलायां योगमास्थाय पौरुषम् । तत्याज लोकं मानुष्यं संयोज्यात्मानमात्मनि ॥ २६ ॥
ਫਿਰ ਰਾਮ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਵਿੱਚ ਮਨ ਟਿਕਾਇਆ; ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਲੀਨ ਕਰਕੇ ਇਸ ਮਰਤ ਲੋਕ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਗਿਆ।
Verse 27
रामनिर्याणमालोक्य भगवान् देवकीसुत: । निषसाद धरोपस्थे तुष्णीमासाद्य पिप्पलम् ॥ २७ ॥
ਰਾਮ ਦੇ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਦੇਵਕੀ-ਸੁਤ ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਨੇੜੇ ਪਿੱਪਲ ਦੇ ਰੁੱਖ ਹੇਠ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਚੁੱਪਚਾਪ ਬੈਠਕ ਲਾਈ।
Verse 28
बिभ्रच्चतुर्भुजं रूपं भ्राजिष्णु प्रभया स्वया । दिशो वितिमिरा: कुर्वन् विधूम इव पावक: ॥ २८ ॥ श्रीवत्साङ्कं घनश्यामं तप्तहाटकवर्चसम् । कौशेयाम्बरयुग्मेन परिवीतं सुमङ्गलम् ॥ २९ ॥ सुन्दरस्मितवक्त्राब्जं नीलकुन्तलमण्डितम् । पुण्डरीकाभिरामाक्षं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ ३० ॥ कटिसूत्रब्रह्मसूत्रकिरीटकटकाङ्गदै: । हारनूपुरमुद्राभि: कौस्तुभेन विराजितम् ॥ ३१ ॥ वनमालापरीताङ्गं मूर्तिमद्भिर्निजायुधै: । कृत्वोरौ दक्षिणे पादमासीनं पङ्कजारुणम् ॥ ३२ ॥
ਪ੍ਰਭੂ ਆਪਣੀ ਹੀ ਪ੍ਰਭਾ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਚਤੁਰਭੁਜ ਰੂਪ ਧਾਰੇ ਹੋਏ ਸਨ; ਧੂੰਏਂ ਰਹਿਤ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕਾਂਤੀ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਹਨੇਰਾ ਦੂਰ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਘਨਸ਼ਿਆਮ ਬੱਦਲ ਵਰਗੇ ਵਰਣ ਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਪਿਘਲੇ ਸੋਨੇ ਜਿਹੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਦਮਕਦੇ; ਛਾਤੀ ਉੱਤੇ ਸ਼੍ਰੀਵਤਸ ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਰਵ-ਮੰਗਲਮਯ ਰੂਪ ਸ਼ੋਭਦਾ ਸੀ। ਰੇਸ਼ਮੀ ਵਸਤ੍ਰ-ਯੁਗਲ ਪਹਿਨੇ, ਕਮਲ-ਮੁਖ ਉੱਤੇ ਸੁੰਦਰ ਮੁਸਕਾਨ, ਨੀਲੇ ਕੇਸ, ਮਨੋਹਰ ਕਮਲ-ਨੇਤਰ ਅਤੇ ਚਮਕਦੇ ਮਕਰਾਕਾਰ ਕੁੰਡਲ ਸਨ। ਕਮਰਬੰਦ, ਯਜ੍ਞੋਪਵੀਤ, ਮੁਕੁਟ, ਕੜੇ, ਅੰਗਦ, ਹਾਰ, ਨੂਪੁਰ ਅਤੇ ਰਾਜ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਕੌਸਤੁਭ ਮਣੀ ਨਾਲ ਉਹ ਵਿਭੂਸ਼ਿਤ ਸਨ। ਵਨਮਾਲਾ ਨਾਲ ਸਜੇ ਅੰਗਾਂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਿਜ ਆਯੁਧ ਮੂਰਤਿਮਾਨ ਹੋ ਕੇ ਖੜੇ ਸਨ; ਉਹ ਸੱਜੀ ਜੰਘ ਉੱਤੇ ਖੱਬਾ ਪੈਰ—ਕਮਲ-ਲਾਲ ਤਲਵੇ ਸਮੇਤ—ਰੱਖ ਕੇ ਆਸੀਨ ਸਨ।
Verse 29
बिभ्रच्चतुर्भुजं रूपं भ्राजिष्णु प्रभया स्वया । दिशो वितिमिरा: कुर्वन् विधूम इव पावक: ॥ २८ ॥ श्रीवत्साङ्कं घनश्यामं तप्तहाटकवर्चसम् । कौशेयाम्बरयुग्मेन परिवीतं सुमङ्गलम् ॥ २९ ॥ सुन्दरस्मितवक्त्राब्जं नीलकुन्तलमण्डितम् । पुण्डरीकाभिरामाक्षं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ ३० ॥ कटिसूत्रब्रह्मसूत्रकिरीटकटकाङ्गदै: । हारनूपुरमुद्राभि: कौस्तुभेन विराजितम् ॥ ३१ ॥ वनमालापरीताङ्गं मूर्तिमद्भिर्निजायुधै: । कृत्वोरौ दक्षिणे पादमासीनं पङ्कजारुणम् ॥ ३२ ॥
ਪ੍ਰਭੂ ਆਪਣੀ ਹੀ ਪ੍ਰਭਾ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਚਤੁਰਭੁਜ ਰੂਪ ਧਾਰੇ ਹੋਏ ਸਨ; ਧੂੰਏਂ ਰਹਿਤ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕਾਂਤੀ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਹਨੇਰਾ ਦੂਰ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਘਨਸ਼ਿਆਮ ਬੱਦਲ ਵਰਗੇ ਵਰਣ ਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਪਿਘਲੇ ਸੋਨੇ ਜਿਹੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਦਮਕਦੇ; ਛਾਤੀ ਉੱਤੇ ਸ਼੍ਰੀਵਤਸ ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਰਵ-ਮੰਗਲਮਯ ਰੂਪ ਸ਼ੋਭਦਾ ਸੀ। ਰੇਸ਼ਮੀ ਵਸਤ੍ਰ-ਯੁਗਲ ਪਹਿਨੇ, ਕਮਲ-ਮੁਖ ਉੱਤੇ ਸੁੰਦਰ ਮੁਸਕਾਨ, ਨੀਲੇ ਕੇਸ, ਮਨੋਹਰ ਕਮਲ-ਨੇਤਰ ਅਤੇ ਚਮਕਦੇ ਮਕਰਾਕਾਰ ਕੁੰਡਲ ਸਨ। ਕਮਰਬੰਦ, ਯਜ੍ਞੋਪਵੀਤ, ਮੁਕੁਟ, ਕੜੇ, ਅੰਗਦ, ਹਾਰ, ਨੂਪੁਰ ਅਤੇ ਰਾਜ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਕੌਸਤੁਭ ਮਣੀ ਨਾਲ ਉਹ ਵਿਭੂਸ਼ਿਤ ਸਨ। ਵਨਮਾਲਾ ਨਾਲ ਸਜੇ ਅੰਗਾਂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਿਜ ਆਯੁਧ ਮੂਰਤਿਮਾਨ ਹੋ ਕੇ ਖੜੇ ਸਨ; ਉਹ ਸੱਜੀ ਜੰਘ ਉੱਤੇ ਖੱਬਾ ਪੈਰ—ਕਮਲ-ਲਾਲ ਤਲਵੇ ਸਮੇਤ—ਰੱਖ ਕੇ ਆਸੀਨ ਸਨ।
Verse 30
बिभ्रच्चतुर्भुजं रूपं भ्राजिष्णु प्रभया स्वया । दिशो वितिमिरा: कुर्वन् विधूम इव पावक: ॥ २८ ॥ श्रीवत्साङ्कं घनश्यामं तप्तहाटकवर्चसम् । कौशेयाम्बरयुग्मेन परिवीतं सुमङ्गलम् ॥ २९ ॥ सुन्दरस्मितवक्त्राब्जं नीलकुन्तलमण्डितम् । पुण्डरीकाभिरामाक्षं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ ३० ॥ कटिसूत्रब्रह्मसूत्रकिरीटकटकाङ्गदै: । हारनूपुरमुद्राभि: कौस्तुभेन विराजितम् ॥ ३१ ॥ वनमालापरीताङ्गं मूर्तिमद्भिर्निजायुधै: । कृत्वोरौ दक्षिणे पादमासीनं पङ्कजारुणम् ॥ ३२ ॥
ਪ੍ਰਭੂ ਆਪਣੀ ਹੀ ਪ੍ਰਭਾ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਚਤੁਰਭੁਜ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਧੂੰਏਂ-ਰਹਿਤ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਹਨੇਰਾ ਦੂਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਕਸ਼ ਤੇ ਸ਼੍ਰੀਵਤ্স ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਸੀ; ਦੇਹ ਘਨਸ਼ਿਆਮ ਬੱਦਲ-ਵਰਗਾ, ਤੇ ਕਾਂਤੀ ਪਿਘਲੇ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਦਮਕਦੀ; ਰੇਸ਼ਮੀ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਜੋੜੀ ਨਾਲ ਉਹ ਸੁਮੰਗਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਢੱਕੇ ਸਨ। ਕਮਲ-ਮੁਖ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਮੁਸਕਾਨ, ਨੀਲੇ ਕੇਸਾਂ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ, ਕਮਲ-ਸਮ ਮਨੋਹਰ ਨੇਤਰ, ਅਤੇ ਮਕਰਾਕਾਰ ਕੁੰਡਲ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਕਮਰਬੰਦ, ਯਜ੍ਞੋਪਵੀਤ, ਮੁਕੁਟ, ਕੜੇ ਤੇ ਅੰਗਦ, ਕੌਸਤੁਭ ਮਣੀ, ਹਾਰ, ਨੂਪੁਰ ਅਤੇ ਰਾਜ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਵਿਭੂਸ਼ਿਤ ਸਨ। ਵਨਮਾਲਾ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਅੰਗ ਅਤੇ ਮੂਰਤਿਮਾਨ ਆਪਣੇ ਆਯੁਧਾਂ ਨਾਲ ਪਰਿਵ੍ਰਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਆਸੀਨ ਸਨ ਅਤੇ ਸੱਜੀ ਜੰਘ ਉੱਤੇ ਕਮਲ-ਲਾਲ ਤਲ ਵਾਲਾ ਖੱਬਾ ਪੈਰ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
Verse 31
बिभ्रच्चतुर्भुजं रूपं भ्राजिष्णु प्रभया स्वया । दिशो वितिमिरा: कुर्वन् विधूम इव पावक: ॥ २८ ॥ श्रीवत्साङ्कं घनश्यामं तप्तहाटकवर्चसम् । कौशेयाम्बरयुग्मेन परिवीतं सुमङ्गलम् ॥ २९ ॥ सुन्दरस्मितवक्त्राब्जं नीलकुन्तलमण्डितम् । पुण्डरीकाभिरामाक्षं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ ३० ॥ कटिसूत्रब्रह्मसूत्रकिरीटकटकाङ्गदै: । हारनूपुरमुद्राभि: कौस्तुभेन विराजितम् ॥ ३१ ॥ वनमालापरीताङ्गं मूर्तिमद्भिर्निजायुधै: । कृत्वोरौ दक्षिणे पादमासीनं पङ्कजारुणम् ॥ ३२ ॥
ਪ੍ਰਭੂ ਆਪਣੀ ਹੀ ਪ੍ਰਭਾ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਚਤੁਰਭੁਜ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਧੂੰਏਂ-ਰਹਿਤ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਹਨੇਰਾ ਦੂਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਕਸ਼ ਤੇ ਸ਼੍ਰੀਵਤ্স ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਸੀ; ਦੇਹ ਘਨਸ਼ਿਆਮ ਬੱਦਲ-ਵਰਗਾ, ਤੇ ਕਾਂਤੀ ਪਿਘਲੇ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਦਮਕਦੀ; ਰੇਸ਼ਮੀ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਜੋੜੀ ਨਾਲ ਉਹ ਮੰਗਲਮਈ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਢੱਕੇ ਸਨ। ਕਮਲ-ਮੁਖ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਮੁਸਕਾਨ, ਨੀਲੇ ਕੇਸਾਂ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ, ਕਮਲ-ਸਮ ਮਨੋਹਰ ਨੇਤਰ, ਅਤੇ ਮਕਰਾਕਾਰ ਕੁੰਡਲ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਕਮਰਬੰਦ, ਯਜ੍ਞੋਪਵੀਤ, ਮੁਕੁਟ, ਕੜੇ ਤੇ ਅੰਗਦ, ਕੌਸਤੁਭ ਮਣੀ, ਹਾਰ, ਨੂਪੁਰ ਅਤੇ ਰਾਜ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਵਿਭੂਸ਼ਿਤ ਸਨ। ਵਨਮਾਲਾ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਅੰਗ ਅਤੇ ਮੂਰਤਿਮਾਨ ਆਪਣੇ ਆਯੁਧਾਂ ਨਾਲ ਪਰਿਵ੍ਰਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਆਸੀਨ ਸਨ ਅਤੇ ਸੱਜੀ ਜੰਘ ਉੱਤੇ ਕਮਲ-ਲਾਲ ਤਲ ਵਾਲਾ ਖੱਬਾ ਪੈਰ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
Verse 32
बिभ्रच्चतुर्भुजं रूपं भ्राजिष्णु प्रभया स्वया । दिशो वितिमिरा: कुर्वन् विधूम इव पावक: ॥ २८ ॥ श्रीवत्साङ्कं घनश्यामं तप्तहाटकवर्चसम् । कौशेयाम्बरयुग्मेन परिवीतं सुमङ्गलम् ॥ २९ ॥ सुन्दरस्मितवक्त्राब्जं नीलकुन्तलमण्डितम् । पुण्डरीकाभिरामाक्षं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ ३० ॥ कटिसूत्रब्रह्मसूत्रकिरीटकटकाङ्गदै: । हारनूपुरमुद्राभि: कौस्तुभेन विराजितम् ॥ ३१ ॥ वनमालापरीताङ्गं मूर्तिमद्भिर्निजायुधै: । कृत्वोरौ दक्षिणे पादमासीनं पङ्कजारुणम् ॥ ३२ ॥
ਪ੍ਰਭੂ ਆਪਣੀ ਹੀ ਪ੍ਰਭਾ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਚਤੁਰਭੁਜ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਧੂੰਏਂ-ਰਹਿਤ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਹਨੇਰਾ ਦੂਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਕਸ਼ ਤੇ ਸ਼੍ਰੀਵਤ্স ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਸੀ; ਦੇਹ ਘਨਸ਼ਿਆਮ ਬੱਦਲ-ਵਰਗਾ, ਤੇ ਕਾਂਤੀ ਪਿਘਲੇ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਦਮਕਦੀ; ਰੇਸ਼ਮੀ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਜੋੜੀ ਨਾਲ ਉਹ ਮੰਗਲਮਈ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਢੱਕੇ ਸਨ। ਕਮਲ-ਮੁਖ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਮੁਸਕਾਨ, ਨੀਲੇ ਕੇਸਾਂ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ, ਕਮਲ-ਸਮ ਮਨੋਹਰ ਨੇਤਰ, ਅਤੇ ਮਕਰਾਕਾਰ ਕੁੰਡਲ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਕਮਰਬੰਦ, ਯਜ੍ਞੋਪਵੀਤ, ਮੁਕੁਟ, ਕੜੇ ਤੇ ਅੰਗਦ, ਕੌਸਤੁਭ ਮਣੀ, ਹਾਰ, ਨੂਪੁਰ ਅਤੇ ਰਾਜ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਵਿਭੂਸ਼ਿਤ ਸਨ। ਵਨਮਾਲਾ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਅੰਗ ਅਤੇ ਮੂਰਤਿਮਾਨ ਆਪਣੇ ਆਯੁਧਾਂ ਨਾਲ ਪਰਿਵ੍ਰਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਆਸੀਨ ਸਨ ਅਤੇ ਸੱਜੀ ਜੰਘ ਉੱਤੇ ਕਮਲ-ਲਾਲ ਤਲ ਵਾਲਾ ਖੱਬਾ ਪੈਰ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
Verse 33
मुषलावशेषाय:खण्डकृतेषुर्लुब्धको जरा । मृगास्याकारं तच्चरणं विव्याध मृगशङ्कया ॥ ३३ ॥
ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਜਰਾ ਨਾਮ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਉੱਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਮ੍ਰਿਗ-ਭ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਪੈਰ ਨੂੰ ਹਿਰਨ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਾਂਗ ਸਮਝ ਲਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਮਿਲਿਆ ਜਾਣ ਕੇ, ਸਾਂਬ ਦੇ ਮੁਸਲ ਦੇ ਬਚੇ ਲੋਹੇ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਤੋਂ ਬਣੇ ਆਪਣੇ ਤੀਰ ਨਾਲ ਉਸ ਪੈਰ ਨੂੰ ਬੇਧ ਦਿੱਤਾ।
Verse 34
चतुर्भुजं तं पुरुषं दृष्ट्वा स कृतकिल्बिष: । भीत: पपात शिरसा पादयोरसुरद्विष: ॥ ३४ ॥
ਉਸ ਚਤੁਰਭੁਜ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ ਅਪਰਾਧ ਤੋਂ ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਵੈਰੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰ ਰੱਖ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।
Verse 35
अजानता कृतमिदं पापेन मधुसूदन । क्षन्तुमर्हसि पापस्य उत्तम:श्लोक मेऽनघ ॥ ३५ ॥
ਜਰਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਮਧੁਸੂਦਨ, ਮੈਂ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪਾਪ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਹੇ ਉੱਤਮਸ਼ਲੋਕ, ਹੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪ੍ਰਭੂ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇਸ ਪਾਪੀ ਨੂੰ ਮਾਫ਼ ਕਰੋ।
Verse 36
यस्यानुस्मरणं नृणामज्ञानध्वान्तनाशनम् । वदन्ति तस्य ते विष्णो मयासाधु कृतं प्रभो ॥ ३६ ॥
ਹੇ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ, ਵਿਦਵਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤੁਹਾਡਾ ਸਿਮਰਨ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਬੁਰਾ ਕੀਤਾ ਹੈ!
Verse 37
तन्माशु जहि वैकुण्ठ पाप्मानं मृगलुब्धकम् । यथा पुनरहं त्वेवं न कुर्यां सदतिक्रमम् ॥ ३७ ॥
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਵੈਕੁੰਠਨਾਥ, ਇਸ ਪਾਪੀ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਨੂੰ ਹੁਣੇ ਮਾਰ ਦਿਓ, ਤਾਂ ਜੋ ਮੈਂ ਦੁਬਾਰਾ ਸੰਤਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਅਜਿਹਾ ਅਪਰਾਧ ਨਾ ਕਰ ਸਕਾਂ।
Verse 38
यस्यात्मयोगरचितं न विदुर्विरिञ्चो रुद्रादयोऽस्य तनया: पतयो गिरां ये । त्वन्मायया पिहितदृष्टय एतदञ्ज: किं तस्य ते वयमसद्गतयो गृणीम: ॥ ३८ ॥
ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਰੁਦਰ ਵਰਗੇ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਤੁਹਾਡੀ ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਸਕਦੇ, ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਵਰਗੇ ਨੀਵੇਂ ਲੋਕ ਤੁਹਾਡੇ ਬਾਰੇ ਕੀ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਨ?
Verse 39
श्रीभगवानुवाच मा भैर्जरे त्वमुत्तिष्ठ काम एष कृतो हि मे । याहि त्वं मदनुज्ञात: स्वर्गं सुकृतिनां पदम् ॥ ३९ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਜਰਾ, ਡਰੋ ਨਾ। ਉੱਠੋ। ਇਹ ਸਭ ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮੇਰੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਹੁਣ ਪੁੰਨ ਲੋਕ (ਸਵਰਗ) ਜਾਓ।
Verse 40
इत्यादिष्टो भगवता कृष्णेनेच्छाशरीरिणा । त्रि: परिक्रम्य तं नत्वा विमानेन दिवं ययौ ॥ ४० ॥
ਸਵੈ-ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਦਿਵ੍ਯ ਦੇਹ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕੀਤੀ, ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਣ ਲਈ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਮਾਨ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਵੈਕੁੰਠ ਧਾਮ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ।
Verse 41
दारुक: कृष्णपदवीमन्विच्छन्नधिगम्य ताम् । वायुं तुलसिकामोदमाघ्रायाभिमुखं ययौ ॥ ४१ ॥
ਉਸ ਵੇਲੇ ਦਾਰੂਕ ਆਪਣੇ ਮਾਲਕ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਪਗਡੰਡੀ ਲੱਭਦਾ ਹੋਇਆ ਨੇੜੇ ਆਇਆ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਥਾਂ ਦੇ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਿਆ ਤਾਂ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਤੁਲਸੀ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਕੇ ਉਸੇ ਪਾਸੇ ਚਲ ਪਿਆ।
Verse 42
तं तत्र तिग्मद्युभिरायुधैर्वृतं ह्यश्वत्थमूले कृतकेतनं पतिम् । स्नेहप्लुतात्मा निपपात पादयो रथादवप्लुत्य सबाष्पलोचन: ॥ ४२ ॥
ਉੱਥੇ ਅਸ਼ਵੱਥ ਦੇ ਰੁੱਖ ਹੇਠਾਂ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕਰਦੇ, ਚਮਕਦਾਰ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਦਾਰੂਕ ਦਾ ਮਨ ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ। ਉਹ ਰਥ ਤੋਂ ਕੂਦ ਕੇ ਹੇਠਾਂ ਉਤਰਿਆ, ਅੱਖਾਂ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।
Verse 43
अपश्यतस्त्वच्चरणाम्बुजं प्रभो दृष्टि: प्रणष्टा तमसि प्रविष्टा । दिशो न जाने न लभे च शान्तिं यथा निशायामुडुपे प्रणष्टे ॥ ४३ ॥
ਦਾਰੂਕ ਬੋਲਿਆ: ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਤੁਹਾਡੇ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਮੇਰੀ ਨਜ਼ਰ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਮੈਂ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ ਬਿਨਾਂ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਰਾਹ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਮੈਨੂੰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ।
Verse 44
इति ब्रुवति सूते वै रथो गरुडलाञ्छन: । खमुत्पपात राजेन्द्र साश्वध्वज उदीक्षत: ॥ ४४ ॥
ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ! ਜਦੋਂ ਸਾਰਥੀ ਅਜੇ ਬੋਲ ਹੀ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੀ ਗਰੁੜ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਲੇ ਝੰਡੇ ਸਮੇਤ, ਘੋੜਿਆਂ ਅਤੇ ਧਵਜ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਰਥ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਉੱਡ ਗਿਆ।
Verse 45
तमन्वगच्छन् दिव्यानि विष्णुप्रहरणानि च । तेनातिविस्मितात्मानं सूतमाह जनार्दन: ॥ ४५ ॥
ਤਦੋਂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਦਿਵ੍ਯ ਅਸਤ੍ਰ ਉੱਠ ਕੇ ਰਥ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਚੱਲ ਪਏ। ਇਹ ਅਦਭੁਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵੇਖ ਕੇ ਬਹੁਤ ਹੈਰਾਨ ਸਾਰਥੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਜਨਾਰਦਨ ਨੇ ਕਿਹਾ।
Verse 46
गच्छ द्वारवतीं सूत ज्ञातीनां निधनं मिथ: । सङ्कर्षणस्य निर्याणं बन्धुभ्यो ब्रूहि मद्दशाम् ॥ ४६ ॥
ਹੇ ਸਾਰਥੀ, ਦ੍ਵਾਰਕਾ ਜਾ ਕੇ ਸੱਜਣਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸ ਕਿ ਆਪਣੇ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼੍ਰੀ ਸੰਕਰਸ਼ਣ ਦੇ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਵਰਤਮਾਨ ਦਸ਼ਾ ਵੀ ਬੰਧੂਆਂ ਨੂੰ ਕਹਿ ਦੇ।
Verse 47
द्वारकायां च न स्थेयं भवद्भिश्च स्वबन्धुभि: । मया त्यक्तां यदुपुरीं समुद्र: प्लावयिष्यति ॥ ४७ ॥
ਤੂੰ ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਸਵਜਨ ਦ੍ਵਾਰਕਾ ਵਿੱਚ ਨਾ ਰਹਿਣਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਜਦ ਮੈਂ ਯਦੁਪੁਰੀ ਨੂੰ ਤਿਆਗਾਂਗਾ, ਸਮੁੰਦਰ ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਡੁਬੋ ਦੇਵੇਗਾ।
Verse 48
स्वं स्वं परिग्रहं सर्वे आदाय पितरौ च न: । अर्जुनेनाविता: सर्व इन्द्रप्रस्थं गमिष्यथ ॥ ४८ ॥
ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ, ਅਰਜੁਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੇਠ ਇੰਦਰਪ੍ਰਸਥ ਨੂੰ ਜਾਵੋਗੇ।
Verse 49
त्वं तु मद्धर्ममास्थाय ज्ञाननिष्ठ उपेक्षक: । मन्मायारचितामेतां विज्ञायोपशमं व्रज ॥ ४९ ॥
ਪਰ ਤੂੰ, ਦਾਰੁਕ, ਮੇਰੇ ਧਰਮ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਮੇਰੀ ਭਕਤੀ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਰਹਿ; ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚਲ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਰਹਿ। ਇਹ ਸਭ ਮੇਰੀ ਮਾਇਆ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਲੀਲਾ ਹੈ, ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ।
Verse 50
इत्युक्तस्तं परिक्रम्य नमस्कृत्य पुन: पुन: । तत्पादौ शीर्ष्ण्युपाधाय दुर्मना: प्रययौ पुरीम् ॥ ५० ॥
ਇਉਂ ਹੁਕਮ ਪਾ ਕੇ ਦਾਰੁਕ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਕਮਲ ਚਰਨ ਮੱਥੇ ਤੇ ਧਰ ਕੇ ਉਦਾਸ ਦਿਲ ਨਾਲ ਸ਼ਹਿਰ ਵੱਲ ਚਲਾ ਗਿਆ।
Frequently Asked Questions
Kṛṣṇa frames the move as a response to death-like omens over Dvārakā and prescribes tīrtha-bathing, fasting, meditation, and worship of devas and brāhmaṇas as prāyaścitta. On the theological level, Prabhāsa becomes the stage where the brāhmaṇa-śāpa and the Lord’s yogamāyā converge to conclude the Yadu line and remove the earth’s burden—an instance of nirodha operating within history.
The chapter portrays a providential transformation: when weapons were exhausted, the warriors grabbed cane stalks that became thunderbolt-hard iron rods. This links back to the curse narrative associated with Sāmba’s iron fragment, indicating that the dynasty’s end unfolds through a divinely sanctioned chain of causes—human intoxication and hostility serving as instruments of daiva and yogamāyā.
No in the Bhagavata’s theological framing. Jarā’s arrow strikes the Lord’s foot, but Kṛṣṇa is described as assuming and withdrawing His transcendental body by His own will. The incident functions as a līlā-device completing the curse’s residual iron-fragment thread, while the Lord’s absolution and Jarā’s ascent emphasize Kṛṣṇa’s sovereignty and compassion rather than mortality.
Kṛṣṇa states the act occurred by His own desire and removes Jarā’s fear. The episode teaches that the Lord’s līlā can transform even an apparent offense into purification when accompanied by repentance and surrender. It also safeguards the doctrine that Bhagavān is not subject to karma; instead, His will (icchā) governs the conclusion of His manifest pastimes.
Balarāma’s meditative withdrawal signals the deliberate, orderly closure of the divine mission. It underscores nirodha as conscious retraction rather than defeat and prepares the narrative for Kṛṣṇa’s solitary seated posture, His revealed four-armed form, and the final instructions to Dāruka—ensuring the transition of devotees and the relocation of the Lord’s family under Arjuna.
Kṛṣṇa predicts that once He abandons Dvārakā it will be inundated by the ocean, and He directs the survivors—along with His parents—to relocate under Arjuna’s protection. This instruction links the chapter to the broader Mahābhārata-era polity, ensures poṣaṇa (protection) for devotees, and sets the next narrative step: reporting the catastrophe and managing the aftermath of the Lord’s disappearance.