Adhyaya 29
Bhakti as the Easy and Supreme Yoga: Seeing Kṛṣṇa in All and Uddhava’s Departure to Badarikāśrama
ਉੱਧਵ-ਗੀਤਾ ਦੇ ਉਪਸੰਹਾਰ ਵਿੱਚ ਉੱਧਵ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਚੰਚਲ ਮਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਮਨ-ਨਿਗ੍ਰਹ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਸੌਖਾ ਤੇ ਅਮਲੀ ਮਾਰਗ ਮੰਗਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਏਕਾਂਤ ਸ਼ਰਨਾਗਤੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਗਾਂਦਾ ਹੈ—ਰਾਮ ਦਾ ਹਨੁਮਾਨ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਨੇਹ ਦੱਸ ਕੇ—ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨੂੰ ਬਾਹਰਲੇ ਆਚਾਰਯ ਅਤੇ ਅੰਦਰਲੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਲਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਮੌਤ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੀ ਭਕਤੀ-ਸਾਧਨਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ: ਨਿਰੰਤਰ ਸਿਮਰਨ, ਆਪਣੇ ਕਰਤੱਬ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਰਪਣ, ਤੀਰਥਾਂ ਅਤੇ ਭਗਤ-ਸੰਗ ਦੇ ਨੇੜੇ ਵਾਸ, ਅਤੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਰਤਨ ਤੇ ਜਨਤਕ ਪੂਜਾ। ਕੇਂਦਰੀ ਅਭਿਆਸ ‘ਸਮਦਰਸ਼ਨ’ ਹੈ—ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਦੇਖਣਾ—ਜਿਸ ਨਾਲ ਨਿਮਰਤਾ, ਆਦਰਯੋਗ ਵਰਤਾਓ, ਅਤੇ ਈਰਖਾ-ਅਹੰਕਾਰ ਦਾ ਤੇਜ਼ ਨਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪੂਰਨਤਾ ਤੱਕ ਮਨ-ਬਾਣੀ-ਕਾਇਆ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਜਾਰੀ ਰਹੇ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਥਾਪਿਤ, ਅਵਿਨਾਸੀ ਮਾਰਗ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸੁਣਨ ਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਅਯੋਗ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਰੋਕਦੇ ਹਨ। ਕਰਮ, ਯੋਗ, ਰਾਜਨੀਤੀ ਜਾਂ ਵਪਾਰ ਨਾਲ ਜੋ ਲਕਸ਼ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਭਗਤ ਨੂੰ ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿੱਚ ਸੌਖੇ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪੂਰਨ ਸਮਰਪਣ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ ਦੀ ਸਾਂਝ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਤਗ੍ਯ ਉੱਧਵ ਅਡੋਲ ਭਕਤੀ ਮੰਗਦਾ ਹੈ; ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧੀ, ਤਪ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਲਈ ਬਦਰੀਕਾਸ਼੍ਰਮ ਭੇਜਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉੱਧਵ ਅੰਸੂਆਂ ਭਰੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਨਿਰੋਧ ਅਤੇ ਗਿਆਨ-ਰੱਖਿਆ ਦੇ ਸੰਕ੍ਰਮਣ ਨਾਲ ਅਧਿਆਇ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
श्रीउद्धव उवाच सुदुस्तरामिमां मन्ये योगचर्यामनात्मन: । यथाञ्जसा पुमान् सिद्ध्येत् तन्मे ब्रूह्यञ्जसाच्युत ॥ १ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਉੱਧਵ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਅਚ੍ਯੁਤ ਪ੍ਰਭੂ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਦੱਸਿਆ ਯੋਗ-ਮਾਰਗ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਸ਼ਕਰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸੌਖੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਸੋ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਕਿਵੇਂ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧੀ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 2
प्रायश: पुण्डरीकाक्ष युञ्जन्ते योगिनो मन: । विषीदन्त्यसमाधानान्मनोनिग्रहकर्शिता: ॥ २ ॥
ਹੇ ਪੁੰਡਰੀਕਾਖ਼ਸ਼, ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਯੋਗੀ ਮਨ ਨੂੰ ਇਕਾਗਰ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਸਮਾਧੀ ਪੂਰੀ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਨ-ਨਿਗ੍ਰਹ ਦੇ ਕਲੇਸ਼ ਨਾਲ ਥੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 3
अथात आनन्ददुघं पदाम्बुजं हंसा: श्रयेरन्नरविन्दलोचन । सुखं नु विश्वेश्वर योगकर्मभि- स्त्वन्माययामी विहता न मानिन: ॥ ३ ॥
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਅਰਵਿੰਦ-ਲੋਚਨ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ, ਹੰਸ-ਸਮਾਨ ਪਰਮਹੰਸ ਜਨ ਆਨੰਦ ਦਾ ਸਰੋਤ ਤੇਰੇ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜੋ ਯੋਗ ਅਤੇ ਕਰਮ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ‘ਤੇ ਮਾਣ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਤੇਰੀ ਸ਼ਰਨ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ ਅਤੇ ਤੇਰੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਹਾਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 4
किं चित्रमच्युत तवैतदशेषबन्धोदासेष्वनन्यशरणेषु यदात्मसात्त्वम् । योऽरोचयत् सह मृगै: स्वयमीश्वराणांश्रीमत्किरीटतटपीडितपादपीठ: ॥ ४ ॥
ਹੇ ਅਚ੍ਯੁਤ! ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੀ ਅਚੰਭਾ ਹੈ ਕਿ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਅਨਨ੍ਯ ਸ਼ਰਨਾਗਤ ਸੇਵਕਾਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਆਪਣਾ ਬਣਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈਂ। ਰਾਮਚੰਦਰ ਅਵਤਾਰ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਦੇਵ ਆਪਣੇ ਚਮਕਦੇ ਮੁਕੁਟਾਂ ਦੀ ਨੋਕ ਤੇਰੇ ਚਰਨ-ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਰੱਖਣ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਸਨ, ਤਦ ਵੀ ਤੂੰ ਹਨੁਮਾਨ ਵਰਗੇ ਵਾਨਰਾਂ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਿਰਪਾ ਕੀਤੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕੇਵਲ ਤੇਰੀ ਹੀ ਸ਼ਰਨ ਲਈ ਸੀ।
Verse 5
तं त्वाखिलात्मदयितेश्वरमाश्रितानां सर्वार्थदं स्वकृतविद् विसृजेत को नु । को वा भजेत् किमपि विस्मृतयेऽनु भूत्यै किं वा भवेन्न तव पादरजोजुषां न: ॥ ५ ॥
ਤੂੰ ਹੀ ਸਭ ਦਾ ਆਤਮਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰਾ ਆਰਾਧ੍ਯ ਅਤੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਹੈਂ; ਸ਼ਰਨਾਗਤ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਤੂੰ ਸਾਰੀਆਂ ਸਿੱਧੀਆਂ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈਂ। ਫਿਰ ਤੈਨੂੰ ਕੌਣ ਤਿਆਗ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਜਾਣ ਕੇ ਕੌਣ ਅਕ੍ਰਿਤਘਨ ਹੋਵੇ? ਭੋਗ ਲਈ ਕੌਣ ਕੁਝ ਹੋਰ ਭਜੇ ਜੋ ਤੈਨੂੰ ਭੁਲਾ ਦੇਵੇ? ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਜੋ ਤੇਰੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਧੂੜ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਸਾਡੇ ਲਈ ਕਿਹੜੀ ਘਾਟ ਰਹਿ ਸਕਦੀ ਹੈ?
Verse 6
नैवोपयन्त्यपचितिं कवयस्तवेश ब्रह्मायुषापि कृतमृद्धमुद: स्मरन्त: । योऽन्तर्बहिस्तनुभृतामशुभं विधुन्वन्न आचार्यचैत्त्यवपुषा स्वगतिं व्यनक्ति ॥ ६ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਦਿਵ੍ਯ ਕਵੀ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਨਿਪੁਣ ਵੀ, ਜੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਰਗੀ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਮਿਲ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਤੇਰੇ ਉਪਕਾਰ ਦਾ ਪੂਰਾ ਬਦਲਾ ਬਿਆਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ-ਬਾਹਰ ਦੇ ਅਸ਼ੁਭ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈਂ—ਬਾਹਰੋਂ ਆਚਾਰ੍ਯ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਅੰਦਰੋਂ ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ—ਜੀਵ ਨੂੰ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਆਉਣ ਦਾ ਮਾਰਗ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈਂ।
Verse 7
श्रीशुक उवाच इत्युद्धवेनात्यनुरक्तचेतसा पृष्टो जगत्क्रीडनक: स्वशक्तिभि: । गृहीतमूर्तित्रय ईश्वरेश्वरो जगाद सप्रेममनोहरस्मित: ॥ ७ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਤਿ ਪ੍ਰੇਮਮਈ ਚਿੱਤ ਵਾਲੇ ਉੱਧਵ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਤੇ, ਜੋ ਜਗਤ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਲੀਲਾ ਦਾ ਖਿਡੌਣਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਵਿਸ਼ਣੂ-ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਤ੍ਰਿਮੂਰਤੀ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਨਿਯੰਤਰਕਾਂ ਦਾ ਨਿਯੰਤਰਕ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪ੍ਰੇਮਭਰੇ ਮਨਮੋਹਕ ਹਾਸੇ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦੇਣ ਲੱਗਾ।
Verse 8
श्रीभगवानुवाच हन्त ते कथयिष्यामि मम धर्मान् सुमङ्गलान् । यान् श्रद्धयाचरन् मर्त्यो मृत्युं जयति दुर्जयम् ॥ ८ ॥
ਸ਼੍ਰੀਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹਾਂ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸੁਮੰਗਲ ਭਕਤੀ-ਧਰਮ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਅਮਲ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮਰਤ੍ਯ ਮਨੁੱਖ ਅਜਿੱਤ ਮੌਤ ਨੂੰ ਵੀ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 9
कुर्यात् सर्वाणि कर्माणि मदर्थं शनकै: स्मरन् । मय्यर्पितमनश्चित्तो मद्धर्मात्ममनोरति: ॥ ९ ॥
ਮੇਰਾ ਸਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦਿਆਂ, ਬੇਸਬਰੀ ਨਾ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕਰੋ। ਮਨ ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਮੈਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ, ਮੇਰੀ ਭਗਤੀ-ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਮਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਟਿਕਾਓ।
Verse 10
देशान् पुण्यानाश्रयेत मद्भक्तै: साधुभि: श्रितान् । देवासुरमनुष्येषु मद्भक्ताचरितानि च ॥ १० ॥
ਜਿੱਥੇ ਮੇਰੇ ਸੰਤ ਭਗਤ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਵਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲਵੋ। ਦੇਵਤਿਆਂ, ਅਸੁਰਾਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਮੇਰੇ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਰਾਹ ਲਵੋ।
Verse 11
पृथक् सत्रेण वा मह्यं पर्वयात्रामहोत्सवान् । कारयेद् गीतनृत्याद्यैर्महाराजविभूतिभि: ॥ ११ ॥
ਇਕੱਲੇ ਜਾਂ ਜਨ-ਸਭਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਗਾਇਨ-ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ ਆਦਿ ਅਤੇ ਰਾਜਸੀ ਠਾਠ-ਬਾਠ ਨਾਲ, ਮੇਰੀ ਉਪਾਸਨਾ ਲਈ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਪਵਿੱਤਰ ਦਿਨ, ਯਾਤਰਾਵਾਂ, ਰਸਮਾਂ ਅਤੇ ਮਹੋਤਸਵ ਮਨਾਓ।
Verse 12
मामेव सर्वभूतेषु बहिरन्तरपावृतम् । ईक्षेतात्मनि चात्मानं यथा खममलाशय: ॥ १२ ॥
ਸ਼ੁੱਧ ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਹਰ ਤੇ ਅੰਦਰ ਵਿਆਪਕ ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਵੇਖੋ। ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਵੀ ਇਉਂ ਹੀ ਵੇਖੋ—ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ, ਭੌਤਿਕ ਮੈਲ ਤੋਂ ਅਲਿਪਤ।
Verse 13
इति सर्वाणि भूतानि मद्भावेन महाद्युते । सभाजयन् मन्यमानो ज्ञानं केवलमाश्रित: ॥ १३ ॥ ब्राह्मणे पुक्कसे स्तेने ब्रह्मण्येऽर्के स्फुलिङ्गके । अक्रूरे क्रूरके चैव समदृक् पण्डितो मत: ॥ १४ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਉੱਧਵ! ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਮੇਰੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਦੇ ਭਾਵ ਨਾਲ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਿਵ੍ਯ ਗਿਆਨ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਸਭ ਨੂੰ ਯਥੋਚਿਤ ਸਤਿਕਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੱਚਾ ਗਿਆਨੀ ਹੈ। ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤੇ ਚੰਡਾਲ, ਚੋਰ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਸੰਸਕਾਰ ਦਾ ਪਾਲਕ, ਸੂਰਜ ਤੇ ਅੱਗ ਦੀ ਛੋਟੀ ਚਿੰਗਾਰੀ, ਅਤੇ ਨਰਮ ਤੇ ਕਠੋਰ—ਸਭ ਨੂੰ ਸਮਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
Verse 14
इति सर्वाणि भूतानि मद्भावेन महाद्युते । सभाजयन् मन्यमानो ज्ञानं केवलमाश्रित: ॥ १३ ॥ ब्राह्मणे पुक्कसे स्तेने ब्रह्मण्येऽर्के स्फुलिङ्गके । अक्रूरे क्रूरके चैव समदृक् पण्डितो मत: ॥ १४ ॥
ਹੇ ਮਹਾਦਿਉਤੀ ਉੱਧਵ! ਜੋ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਹੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਦਾ ਭਾਵ ਰੱਖ ਕੇ, ਇਸ ਦਿਵ੍ਯ ਗਿਆਨ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਸਭ ਨੂੰ ਯੋਗ ਸਤਿਕਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੱਚਾ ਪੰਡਿਤ ਹੈ। ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤੇ ਚੰਡਾਲ, ਚੋਰ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ੍ਯ-ਧਰਮ ਦੇ ਪੋਸ਼ਕ, ਸੂਰਜ ਤੇ ਅੱਗ ਦੀ ਛੋਟੀ ਚਿੰਗਾਰੀ, ਨਰਮ ਤੇ ਕਠੋਰ—ਸਭ ਨੂੰ ਸਮਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
Verse 15
नरेष्वभीक्ष्णं मद्भावं पुंसो भावयतोऽचिरात् । स्पर्धासूयातिरस्कारा: साहङ्कारा वियन्ति हि ॥ १५ ॥
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸਦਾ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੀ ਹੋੜ, ਈਰਖਾ, ਤਿਰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ—ਇਹ ਸਭ ਬਹੁਤ ਜਲਦੀ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 16
विसृज्य स्मयमानान् स्वान् दृशं व्रीडां च दैहिकीम् । प्रणमेद् दण्डवद् भूमावाश्वचाण्डालगोखरम् ॥ १६ ॥
ਸਾਥੀਆਂ ਦੀ ਹਾਸੀ-ਠੱਠਾ ਨੂੰ ਅਣਡਿੱਠਾ ਕਰਕੇ, ਦੇਹ-ਭਾਵ ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਲਾਜ ਛੱਡ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡੰਡਵਤ ਪੈ ਕੇ ਸਭ ਅੱਗੇ—ਕੁੱਤਿਆਂ, ਚੰਡਾਲਾਂ, ਗਾਂਵਾਂ ਅਤੇ ਗਧਿਆਂ ਅੱਗੇ ਵੀ—ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 17
यावत् सर्वेषु भूतेषु मद्भावो नोपजायते । तावदेवमुपासीत वाङ्मन:कायवृत्तिभि: ॥ १७ ॥
ਜਦ ਤੱਕ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮੇਰਾ ਭਾਵ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਗ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ, ਤਦ ਤੱਕ ਬਾਣੀ, ਮਨ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਇਸੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਰਹੇ।
Verse 18
सर्वं ब्रह्मात्मकं तस्य विद्ययात्ममनीषया । परिपश्यन्नुपरमेत् सर्वतो मुक्तसंशय: ॥ १८ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰਵ-ਵਿਆਪੀ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਦੇ ਦਿਵ੍ਯ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਹੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਸੰਦੇਹਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਫਲ ਦੀ ਆਸ ਵਾਲੇ ਕਰਮ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 19
अयं हि सर्वकल्पानां सध्रीचीनो मतो मम । मद्भाव: सर्वभूतेषु मनोवाक्कायवृत्तिभि: ॥ १९ ॥
ਮਨ, ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮੇਰਾ ਭਾਵ ਸਾਕਾਰ ਕਰਨਾ—ਇਹੀ ਮੈਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਸਾਧਨਾ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ।
Verse 20
न ह्यङ्गोपक्रमे ध्वंसो मद्धर्मस्योद्धवाण्वपि । मया व्यवसित: सम्यङ्निर्गुणत्वादनाशिष: ॥ २० ॥
ਹੇ ਪਿਆਰੇ ਉੱਧਵ, ਮੇਰੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਨਾਲ ਕਦੇ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਮੈਂ ਆਪ ਇਸ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਇਹ ਨਿਰਗੁਣ ਤੇ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਰਾਹ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਭਗਤ ਨੂੰ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਹਾਨੀ ਨਹੀਂ।
Verse 21
यो यो मयि परे धर्म: कल्प्यते निष्फलाय चेत् । तदायासो निरर्थ: स्याद् भयादेरिव सत्तम ॥ २१ ॥
ਹੇ ਸੱਤਮ ਉੱਧਵ, ਜੇ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਜੋ ਧਰਮ ਨਿਸ਼ਫਲ ਮਨੋਰਥ ਨਾਲ ਘੜਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਡਰ ਆਦਿ ਵਿਅਰਥ ਭਾਵਾਂ ਵਾਂਗ ਨਿਰਰਥਕ ਹੈ। ਪਰ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਹੋ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤਾ ਕਰਮ, ਬਾਹਰੋਂ ਨਿਸ਼ਫਲ ਲੱਗੇ ਤਾਂ ਵੀ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਧਰਮ-ਮਾਰਗ ਹੈ।
Verse 22
एषा बुद्धिमतां बुद्धिर्मनीषा च मनीषिणाम् । यत् सत्यमनृतेनेह मर्त्येनाप्नोति मामृतम् ॥ २२ ॥
ਇਹੀ ਬੁੱਧੀਮਾਨਾਂ ਦੀ ਪਰਮ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਮਨੀਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਪਰਮ ਚਤੁਰਾਈ ਹੈ ਕਿ ਮਰਤਿਆ ਮਨੁੱਖ ਇਸੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਅਸਥਾਈ ਤੇ ਅਸੱਤ ਨੂੰ ਵਰਤ ਕੇ ਮੈਨੂੰ—ਅਮਰ, ਨਿੱਤ ਸੱਚ—ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 23
एष तेऽभिहित: कृत्स्नो ब्रह्मवादस्य सङ्ग्रह: । समासव्यासविधिना देवानामपि दुर्गम: ॥ २३ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਅਤੇ ਵਿਸਥਾਰ—ਦੋਵੇਂ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ—ਪਰਮ ਸਤ੍ਯ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨ, ਬ੍ਰਹਮਵਾਦ ਦਾ ਪੂਰਾ ਸਾਰ ਸੁਣਾਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਗਿਆਨ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਦੁਰਗਮ ਹੈ।
Verse 24
अभीक्ष्णशस्ते गदितं ज्ञानं विस्पष्टयुक्तिमत् । एतद् विज्ञाय मुच्येत पुरुषो नष्टसंशय: ॥ २४ ॥
ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਤਰਕ ਨਾਲ ਇਹ ਗਿਆਨ ਵਾਰ ਵਾਰ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਸੰਦੇਹਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਮੋਖਸ਼ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 25
सुविविक्तं तव प्रश्नं मयैतदपि धारयेत् । सनातनं ब्रह्मगुह्यं परं ब्रह्माधिगच्छति ॥ २५ ॥
ਤੇਰੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦਾ ਇਹ ਉੱਤਰ ਬਹੁਤ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਸਨਾਤਨ ਗੁਪਤ ਲਕਸ਼—ਪਰਬ੍ਰਹਮ—ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 26
य एतन्मम भक्तेषु सम्प्रदद्यात् सुपुष्कलम् । तस्याहं ब्रह्मदायस्य ददाम्यात्मानमात्मना ॥ २६ ॥
ਜੋ ਇਹ ਗਿਆਨ ਮੇਰੇ ਭਗਤਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁਲ੍ਹੇ ਦਿਲ ਨਾਲ ਵੰਡਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ-ਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਉਸ ਨੂੰ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਹੀ ਸਵਰੂਪ ਅਰਪਣ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 27
य एतत् समधीयीत पवित्रं परमं शुचि । स पूयेताहरहर्मां ज्ञानदीपेन दर्शयन् ॥ २७ ॥
ਜੋ ਇਸ ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਨਿਰਮਲ ਗਿਆਨ ਦਾ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਰ ਦਿਨ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਗਿਆਨ ਦੇ ਦੀਵੇ ਨਾਲ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਵਿਖਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 28
य एतच्छ्रद्धया नित्यमव्यग्र: शृणुयान्नर: । मयि भक्तिं परां कुर्वन् कर्मभिर्न स बध्यते ॥ २८ ॥
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ, ਇਕਾਗ੍ਰ ਹੋ ਕੇ, ਨਿੱਤ ਇਹ ਗਿਆਨ ਸੁਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧ ਭਗਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਬੱਝਦਾ।
Verse 29
अप्युद्धव त्वया ब्रह्म सखे समवधारितम् । अपि ते विगतो मोह: शोकश्चासौ मनोभव: ॥ २९ ॥
ਹੇ ਪਿਆਰੇ ਮਿੱਤਰ ਉੱਧਵ, ਕੀ ਤੂੰ ਇਸ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ-ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਲਿਆ ਹੈ? ਤੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਉੱਠਿਆ ਮੋਹ ਅਤੇ ਸ਼ੋਕ ਹੁਣ ਦੂਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ?
Verse 30
नैतत्त्वया दाम्भिकाय नास्तिकाय शठाय च । अशुश्रूषोरभक्ताय दुर्विनीताय दीयताम् ॥ ३० ॥
ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੰਭੀ, ਨਾਸਤਿਕ ਅਤੇ ਛਲੀ ਨੂੰ ਨਾ ਦੇਣਾ। ਜੋ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਸੁਣਦਾ, ਜੋ ਭਗਤ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਜੋ ਬੇਅਦਬ ਹੈ—ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਨਾ ਦੇਣਾ।
Verse 31
एतैर्दोषैर्विहीनाय ब्रह्मण्याय प्रियाय च । साधवे शुचये ब्रूयाद् भक्ति: स्याच्छूद्रयोषिताम् ॥ ३१ ॥
ਇਹ ਗਿਆਨ ਉਸ ਨੂੰ ਦੱਸੋ ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਹੋਵੇ, ਪਿਆਰਾ, ਸਾਧੂ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਵੇ। ਅਤੇ ਜੇ ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਤੇ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਭੀ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਲਈ ਭਗਤੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਯੋਗ ਸੁਣਨਹਾਰੇ ਹਨ।
Verse 32
नैतद् विज्ञाय जिज्ञासोर्ज्ञातव्यमवशिष्यते । पीत्वा पीयूषममृतं पातव्यं नावशिष्यते ॥ ३२ ॥
ਜਦੋਂ ਜਿਗਿਆਸੂ ਇਹ ਗਿਆਨ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਲਈ ਹੋਰ ਕੁਝ ਜਾਣਨਾ ਬਾਕੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਸਮ ਮਿੱਠਾ ਪੀਯੂਸ਼ ਪੀ ਕੇ ਫਿਰ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ।
Verse 33
ज्ञाने कर्मणि योगे च वार्तायां दण्डधारणे । यावानर्थो नृणां तात तावांस्तेऽहं चतुर्विध: ॥ ३३ ॥
ਹੇ ਤਾਤ, ਗਿਆਨ, ਕਰਮ, ਯੋਗ, ਦੁਨਿਆਵੀ ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਰਾਜ-ਦੰਡ ਧਾਰਣ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕ ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਭਗਤ ਹੈਂ; ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਰਾਹਾਂ ਨਾਲ ਜੋ ਕੁਝ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੂੰ ਬੜੀ ਸੌਖੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਨੂੰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੱਭ ਲਵੇਂਗਾ।
Verse 34
मर्त्यो यदा त्यक्तसमस्तकर्मा निवेदितात्मा विचिकीर्षितो मे । तदामृतत्त्वं प्रतिपद्यमानो मयात्मभूयाय च कल्पते वै ॥ ३४ ॥
ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਕਰਮ-ਫਲਾਂ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰਕੇ ਆਪਣਾ ਆਪ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦੇਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਦੀ ਤੀਬਰ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਮੇਰੇ ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ ਵਿੱਚ ਭਾਗੀ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 35
श्रीशुक उवाच स एवमादर्शितयोगमार्ग- स्तदोत्तम:श्लोकवचो निशम्य । बद्धाञ्जलि: प्रीत्युपरुद्धकण्ठो न किञ्चिदूचेऽश्रुपरिप्लुताक्ष: ॥ ३५ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਅਤੇ ਯੋਗ ਦਾ ਮਾਰਗ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਕੇ ਉੱਧਵ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ। ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਗਲਾ ਭਰ ਆਇਆ, ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ; ਉਹ ਕੁਝ ਵੀ ਨਾ ਬੋਲ ਸਕਿਆ।
Verse 36
विष्टभ्य चित्तं प्रणयावघूर्णं धैर्येण राजन् बहु मन्यमान: । कृताञ्जलि: प्राह यदुप्रवीरं शीर्ष्णा स्पृशंस्तच्चरणारविन्दम् ॥ ३६ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਵਿਹਲ ਹੋਏ ਮਨ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਸੰਭਾਲ ਕੇ, ਯਦੂਵੰਸ਼ ਦੇ ਮਹਾਵੀਰ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪ੍ਰਤੀ ਬਹੁਤ ਕ੍ਰਿਤਗ੍ਯ ਹੋ ਕੇ, ਉੱਧਵ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜੇ; ਮੱਥੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਕਮਲ ਚਰਨ ਛੂਹ ਕੇ ਫਿਰ ਬੋਲਿਆ।
Verse 37
श्रीउद्धव उवाच विद्रावितो मोहमहान्धकारो य आश्रितो मे तव सन्निधानात् । विभावसो: किं नु समीपगस्य शीतं तमो भी: प्रभवन्त्यजाद्य ॥ ३७ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਉੱਧਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਅਜ, ਆਦਿ ਪ੍ਰਭੂ! ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਛਾਇਆ ਮੋਹ ਦਾ ਮਹਾਂ ਅੰਧਕਾਰ ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਨਿਧ੍ਯ ਨਾਲ ਦੂਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੋ ਚਮਕਦੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਠੰਢ, ਹਨੇਰਾ ਅਤੇ ਡਰ ਕਿਵੇਂ ਹਾਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ?
Verse 38
प्रत्यर्पितो मे भवतानुकम्पिना भृत्याय विज्ञानमय: प्रदीप: । हित्वा कृतज्ञस्तव पादमूलं कोऽन्यं समीयाच्छरणं त्वदीयम् ॥ ३८ ॥
ਤੁਸੀਂ ਦਇਆਲੂ ਹੋ ਕੇ ਮੇਰੇ ਜਿਹੇ ਦਾਸ ਨੂੰ, ਮੇਰੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਸ਼ਰਨਾਗਤੀ ਦੇ ਬਦਲੇ, ਦਿਵ੍ਯ ਗਿਆਨ ਦਾ ਦੀਵਾ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਕ੍ਰਿਤਗ੍ਯ ਭਗਤ ਤੁਹਾਡੇ ਕਮਲ ਚਰਨ ਛੱਡ ਕੇ ਕਿਸ ਹੋਰ ਮਾਲਕ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਜਾਵੇਗਾ?
Verse 39
वृक्णश्च मे सुदृढ: स्नेहपाशो दाशार्हवृष्ण्यन्धकसात्वतेषु । प्रसारित: सृष्टिविवृद्धये त्वया स्वमायया ह्यात्मसुबोधहेतिना ॥ ३९ ॥
ਦਾਸ਼ਾਰ੍ਹ, ਵ੍ਰਿਸ਼੍ਣੀ, ਅੰਧਕ ਅਤੇ ਸਾਤ੍ਵਤ ਕੁਲਾਂ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਜੋ ਬਹੁਤ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਸਨੇਹ-ਪਾਸ਼ ਤੇਰੀ ਸ੍ਵਮਾਇਆ ਨੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਵ੍ਰਿਧੀ ਲਈ ਫੈਲਾਇਆ ਸੀ, ਉਹ ਹੁਣ ਆਤਮ-ਜ੍ਞਾਨ ਦੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਕੱਟ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 40
नमोऽस्तु ते महायोगिन् प्रपन्नमनुशाधि माम् । यथा त्वच्चरणाम्भोजे रति: स्यादनपायिनी ॥ ४० ॥
ਹੇ ਮਹਾਯੋਗੀ! ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਮੈਂ ਸ਼ਰਨਾਗਤ ਹਾਂ; ਮੈਨੂੰ ਐਸਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਕਿ ਤੇਰੇ ਕਮਲ-ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਰਤੀ ਅਡੋਲ ਤੇ ਅਨਪਾਇਨੀ ਰਹੇ।
Verse 41
श्रीभगवानुवाच गच्छोद्धव मयादिष्टो बदर्याख्यं ममाश्रमम् । तत्र मत्पादतीर्थोदे स्नानोपस्पर्शनै: शुचि: ॥ ४१ ॥ ईक्षयालकनन्दाया विधूताशेषकल्मष: । वसानो वल्कलान्यङ्ग वन्यभुक् सुखनि:स्पृह: ॥ ४२ ॥ तितिक्षुर्द्वन्द्वमात्राणां सुशील: संयतेन्द्रिय: । शान्त: समाहितधिया ज्ञानविज्ञानसंयुत: ॥ ४३ ॥ मत्तोऽनुशिक्षितं यत्ते विविक्तमनुभावयन् । मय्यावेशितवाक्चित्तो मद्धर्मनिरतो भव । अतिव्रज्य गतीस्तिस्रो मामेष्यसि तत: परम् ॥ ४४ ॥
ਸ਼੍ਰੀਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਉੱਧਵ, ਮੇਰੀ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ ‘ਬਦਰਿਕਾ’ ਨਾਮਕ ਮੇਰੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਨੂੰ ਜਾ। ਉੱਥੇ ਮੇਰੇ ਕਮਲ-ਚਰਨਾਂ ਦੇ ਤੀਰਥ ਤੋਂ ਨਿਕਲੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ; ਅਤੇ ਅਲਕਨੰਦਾ ਨਦੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਪਾਪ-ਕਲਮਸ਼ ਧੋ ਲੈ। ਛਾਲ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਾ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਦਰਤੀ ਮਿਲੇ ਉਹੀ ਖਾ; ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਤੇ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਰਹਿ। ਦ੍ਵੰਦਾਂ ਨੂੰ ਸਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਸੁਭਾਵਿਕ, ਇੰਦ੍ਰੀਅ-ਸੰਯਮੀ, ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਸਮਾਹਿਤ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਗਿਆਨ-ਵਿਗਿਆਨਯੁਕਤ ਹੋ। ਮੈਂ ਜੋ ਉਪਦੇਸ਼ ਤੈਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਉਸ ਦਾ ਸਾਰ ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਨਿਰੰਤਰ ਮਨਨ ਕਰ; ਵਾਣੀ ਤੇ ਚਿੱਤ ਮੈਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਕੇ ਮੇਰੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਰਤ ਰਹਿ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੂੰ ਤ੍ਰਿਗੁਣਾਂ ਦੀਆਂ ਗਤੀਆਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਕੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆ ਜਾਵੇਂਗਾ।
Verse 42
श्रीभगवानुवाच गच्छोद्धव मयादिष्टो बदर्याख्यं ममाश्रमम् । तत्र मत्पादतीर्थोदे स्नानोपस्पर्शनै: शुचि: ॥ ४१ ॥ ईक्षयालकनन्दाया विधूताशेषकल्मष: । वसानो वल्कलान्यङ्ग वन्यभुक् सुखनि:स्पृह: ॥ ४२ ॥ तितिक्षुर्द्वन्द्वमात्राणां सुशील: संयतेन्द्रिय: । शान्त: समाहितधिया ज्ञानविज्ञानसंयुत: ॥ ४३ ॥ मत्तोऽनुशिक्षितं यत्ते विविक्तमनुभावयन् । मय्यावेशितवाक्चित्तो मद्धर्मनिरतो भव । अतिव्रज्य गतीस्तिस्रो मामेष्यसि तत: परम् ॥ ४४ ॥
ਅਲਕਨੰਦਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਕਲਮਸ਼ ਧੁਲ ਜਾਣ; ਹੇ ਪ੍ਰਿਯ, ਛਾਲ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਾ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਦਰਤੀ ਮਿਲੇ ਉਹੀ ਖਾ, ਅਤੇ ਸੁਖ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਿਸ਼ਸਪ੍ਰਿਹ ਰਹਿ।
Verse 43
श्रीभगवानुवाच गच्छोद्धव मयादिष्टो बदर्याख्यं ममाश्रमम् । तत्र मत्पादतीर्थोदे स्नानोपस्पर्शनै: शुचि: ॥ ४१ ॥ ईक्षयालकनन्दाया विधूताशेषकल्मष: । वसानो वल्कलान्यङ्ग वन्यभुक् सुखनि:स्पृह: ॥ ४२ ॥ तितिक्षुर्द्वन्द्वमात्राणां सुशील: संयतेन्द्रिय: । शान्त: समाहितधिया ज्ञानविज्ञानसंयुत: ॥ ४३ ॥ मत्तोऽनुशिक्षितं यत्ते विविक्तमनुभावयन् । मय्यावेशितवाक्चित्तो मद्धर्मनिरतो भव । अतिव्रज्य गतीस्तिस्रो मामेष्यसि तत: परम् ॥ ४४ ॥
ਦ੍ਵੰਦਾਂ ਨੂੰ ਸਹਿਣ ਵਾਲਾ ਬਣ, ਸੁਭਾਵ ਵਿੱਚ ਸੁਚੱਜਾ ਰਹਿ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਕਰ; ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਇਕਾਗ੍ਰ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਗਿਆਨ ਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ।
Verse 44
श्रीभगवानुवाच गच्छोद्धव मयादिष्टो बदर्याख्यं ममाश्रमम् । तत्र मत्पादतीर्थोदे स्नानोपस्पर्शनै: शुचि: ॥ ४१ ॥ ईक्षयालकनन्दाया विधूताशेषकल्मष: । वसानो वल्कलान्यङ्ग वन्यभुक् सुखनि:स्पृह: ॥ ४२ ॥ तितिक्षुर्द्वन्द्वमात्राणां सुशील: संयतेन्द्रिय: । शान्त: समाहितधिया ज्ञानविज्ञानसंयुत: ॥ ४३ ॥ मत्तोऽनुशिक्षितं यत्ते विविक्तमनुभावयन् । मय्यावेशितवाक्चित्तो मद्धर्मनिरतो भव । अतिव्रज्य गतीस्तिस्रो मामेष्यसि तत: परम् ॥ ४४ ॥
ਸ਼੍ਰੀਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਉੱਧਵ, ਮੇਰਾ ਹੁਕਮ ਲੈ ਕੇ ਮੇਰੇ ਬਦਰੀਕਾ ਨਾਮਕ ਆਸ਼੍ਰਮ ਨੂੰ ਜਾ। ਉੱਥੇ ਮੇਰੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲੇ ਤੀਰਥ-ਜਲ ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾ। ਅਲਕਨੰਦਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਪਾਪ-ਕਲਮਸ਼ ਧੁਲ ਜਾਣਗੇ। ਛਾਲ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਾ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਦਰਤੀ ਮਿਲੇ ਉਹੀ ਖਾ; ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਤੇ ਨਿਸ਼ਸਪ੍ਰਿਹ ਰਹਿ। ਦਵੰਦਾਂ ਨੂੰ ਸਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਸੁਭਾਵਕ, ਇੰਦ੍ਰੀ-ਸੰਯਮੀ, ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਇਕਾਗ੍ਰ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਗਿਆਨ-ਵਿਗਿਆਨ ਯੁਕਤ ਹੋ। ਮੈਂ ਜੋ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਉਸ ਦਾ ਸਾਰ ਨਿਰੰਤਰ ਧਿਆਨ ਕਰ; ਬਾਣੀ ਤੇ ਚਿੱਤ ਮੈਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰ ਕੇ ਮੇਰੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਰਤ ਰਹਿ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਦੀਆਂ ਗਤੀਆਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਕੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਂਗਾ।
Verse 45
श्रीशुक उवाच स एवमुक्तो हरिमेधसोद्धव: प्रदक्षिणं तं परिसृत्य पादयो: । शिरो निधायाश्रुकलाभिरार्द्रधी- र्न्यषिञ्चदद्वन्द्वपरोऽप्यपक्रमे ॥ ४५ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਸਾਰਕ ਦੁੱਖ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਸ਼੍ਰੀਹਰੀ ਨੇ ਜਦੋਂ ਉੱਧਵ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਉੱਧਵ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਕੇ ਸਿਰ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਭਾਵੇਂ ਉੱਧਵ ਦਵੰਦਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸੀ, ਪਰ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਸਮੇਂ ਉਸ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਟੁੱਟ ਰਿਹਾ ਸੀ; ਅਸ਼ਰੂਆਂ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਕਮਲ ਚਰਨ ਆਪਣੇ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਿਗੋ ਦਿੱਤੇ।
Verse 46
सुदुस्त्यजस्नेहवियोगकातरो न शक्नुवंस्तं परिहातुमातुर: । कृच्छ्रं ययौ मूर्धनि भर्तृपादुके बिभ्रन्नमस्कृत्य ययौ पुन: पुन: ॥ ४६ ॥
ਅਟੁੱਟ ਪ੍ਰੇਮ ਕਰਕੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਬੇਚੈਨ ਉੱਧਵ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਸਾਥ ਛੱਡ ਨਹੀਂ ਸਕਿਆ। ਆਖ਼ਰ ਵੱਡੀ ਪੀੜ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਆਪਣੇ ਮਾਲਕ ਦੀਆਂ ਪਾਦੁਕਾਂ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਧਾਰਨ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਦੁੱਖੀ ਹੋ ਕੇ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 47
ततस्तमन्तर्हृदि सन्निवेश्य गतो महाभागवतो विशालाम् । यथोपदिष्टां जगदेकबन्धुना तप: समास्थाय हरेरगाद् गतिम् ॥ ४७ ॥
ਫਿਰ ਉਹ ਮਹਾਂਭਾਗਵਤ ਉੱਧਵ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਗਹਿਰਾਈ ਨਾਲ ਵਸਾ ਕੇ ਬਦਰੀਕਾਸ਼੍ਰਮ ਨੂੰ ਗਿਆ। ਜਗਤ ਦੇ ਇਕਮਾਤ੍ਰ ਮਿੱਤਰ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਜਿਵੇਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉੱਥੇ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਹਰੀ ਦੀ ਪਰਮ ਗਤੀ—ਉਸ ਦਾ ਨਿਜ ਧਾਮ—ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।
Verse 48
य एतदानन्दसमुद्रसम्भृतं ज्ञानामृतं भागवताय भाषितम् । कृष्णेन योगेश्वरसेविताङ्घ्रिणा सच्छ्रद्धयासेव्य जगद् विमुच्यते ॥ ४८ ॥
ਯੋਗੇਸ਼ਵਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵੇ ਜਾਂਦੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਵਾਲੇ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਗਤ ਨੂੰ ਜੋ ਆਨੰਦ-ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਗਿਆਨ-ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਜੋ ਕੋਈ ਸੱਚੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸੁਣਦਾ ਜਾਂ ਅਪਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਹੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 49
भवभयमपहन्तुं ज्ञानविज्ञानसारं निगमकृदुपजह्रे भृङ्गवद् वेदसारम् । अमृतमुदधितश्चापाययद् भृत्यवर्गान् पुरुषमृषभमाद्यं कृष्णसंज्ञं नतोऽस्मि ॥ ४९ ॥
ਮੈਂ ਆਦਿ ਪੁਰਖ, ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਸੰਸਾਰ-ਭੈ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਕਰਤਾ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਭੌਰੇ ਵਾਂਗ ਵੇਦ-ਸਾਰ, ਗਿਆਨ-ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਨੰਦ-ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਉਹ ਰਸ ਆਪਣੇ ਸੇਵਕ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਪਿਲਾਇਆ।
Frequently Asked Questions
Uddhava observes that many yogīs become frustrated trying to steady the mind and perfect samādhi. Kṛṣṇa therefore presents bhakti-centered yoga: remembrance of Him, offering all duties to Him, associating with devotees, celebrating His worship through kīrtana and festivals, and cultivating Paramātmā-darśana—seeing Him within all beings—so the mind becomes naturally absorbed by devotion rather than forced restraint.
It is operationalized through conduct: honoring every being because the Lord is present within, abandoning rivalry and envy, and practicing radical humility (daṇḍavat obeisances even to socially disregarded beings). The text states that until this vision is fully mature, one should continue deliberate worship with speech, mind, and body—so inner realization and outer discipline reinforce each other.
Kṛṣṇa restricts it from hypocritical, atheistic, dishonest, non-devotional, faithless, or proud hearers. It should be taught to the pure and saintly, kindly disposed, and dedicated to the welfare of brāhmaṇas; additionally, common workers and women are included if they possess devotion—indicating bhakti as the decisive qualification (adhikāra), not social status.
Badarikāśrama is prescribed as a place of purification and steady sādhana: bathing in sacred waters (Alakanandā), living simply, tolerating dualities, and meditating on Kṛṣṇa’s instructions with fixed attention. The outcome is transcendence of the three guṇas and return to the Lord’s abode—showing a concrete post-instruction regimen that stabilizes realization and completes the path to mukti.
It dramatizes viraha-bhakti (devotion in separation) and marks the narrative pivot into nirodha: as Kṛṣṇa’s earthly līlā nears withdrawal, the Lord entrusts His essence-teaching to Uddhava, who carries it forward through practice and transmission. The devotee’s grief is not ignorance but intensified love, while the instruction ensures liberation for faithful hearers.