Adhyaya 25
Guṇa-vibhāga: The Three Modes and the Path Beyond Them
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਉੱਧਵ ਨੂੰ ਸੱਤਵ, ਰਜਸ ਅਤੇ ਤਮਸ—ਤਿੰਨਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਦਿੱਸਦੇ ਲੱਛਣ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੰਗ (ਸੰਗਤ) ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਸੁਭਾਉ ਕਿਵੇਂ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਹਰ ਗੁਣ ਦੇ ਆਚਰਨਕ ਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਚਿੰਨ੍ਹ ਗਿਣਾ ਕੇ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ‘ਮੈਂ’ ਅਤੇ ‘ਮੇਰਾ’ ਦੀ ਮਿਲੀ-ਜੁਲੀ ਭਾਵਨਾ ਅਤੇ ਆਮ ਸੰਸਾਰਕ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਕਿਵੇਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਉਪਾਸਨਾ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ, ਜਾਗ੍ਰਤ-ਸੁਪਨਾ-ਸੁਸ਼ੁਪਤੀ ਅਵਸਥਾਵਾਂ, ਦੇਵ-ਅਸੁਰ ਨਤੀਜੇ, ਉੱਚੇ-ਨੀਵੇਂ ਜਨਮ ਅਤੇ ਕੰਮ, ਗਿਆਨ, ਨਿਵਾਸ, ਸ਼ਰਧਾ, ਭੋਜਨ, ਸੁਖ ਆਦਿ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਕ੍ਰਮ—ਸੱਤਵ ਨਾਲ ਉੱਠਾਣ, ਸੱਤਵਮਈ ਸਾਧਨਾ ਨਾਲ ਰਜਸ-ਤਮਸ ‘ਤੇ ਜਿੱਤ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਗੁਣਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਉਦਾਸੀਨ ਹੋ ਕੇ ਸੱਤਵ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ ਜਾ ਕੇ ਕੇਵਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਭਕਤੀ ਵਿੱਚ ਅਨਨ੍ਯ ਸ਼ਰਨ ਲੈਣਾ—ਇਹੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
श्रीभगवानुवाच गुणानामसम्मिश्राणां पुमान् येन यथा भवेत् । तन्मे पुरुषवर्येदमुपधारय शंसत: ॥ १ ॥
ਸ਼੍ਰੀਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਪੁਰਖ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ—ਜੀਵ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭੌਤਿਕ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸੁਭਾਉ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।
Verse 2
शमो दमस्तितिक्षेक्षा तप: सत्यं दया स्मृति: । तुष्टिस्त्यागोऽस्पृहा श्रद्धा ह्रीर्दयादि: स्वनिर्वृति: ॥ २ ॥ काम ईहा मदस्तृष्णा स्तम्भ आशीर्भिदा सुखम् । मदोत्साहो यश:प्रीतिर्हास्यं वीर्यं बलोद्यम: ॥ ३ ॥ क्रोधो लोभोऽनृतं हिंसा याच्ञा दम्भ: क्लम: कलि: । शोकमोहौ विषादार्ती निद्राशा भीरनुद्यम: ॥ ४ ॥ सत्त्वस्य रजसश्चैतास्तमसश्चानुपूर्वश: । वृत्तयो वर्णितप्राया: सन्निपातमथो शृणु ॥ ५ ॥
ਮਨ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਸੰਯਮ, ਸਹਿਨਸ਼ੀਲਤਾ, ਵਿਵੇਕ, ਤਪ, ਸੱਚ, ਦਇਆ, ਸਿਮਰਨ, ਸੰਤੋਖ, ਤਿਆਗ, ਨਿਰਾਸਕਤਾ, ਗੁਰੂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾ, ਅਣਉਚਿਤ ਕਰਮ ਉੱਤੇ ਲਾਜ, ਦਾਨ, ਸਾਦਗੀ, ਨਿਮਰਤਾ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ—ਇਹ ਸੱਤਵ-ਗੁਣ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ। ਕਾਮਨਾ, ਵੱਡਾ ਉੱਦਮ, ਧਿੱਠਾਈ, ਲਾਭ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਸੰਤੋਖ, ਝੂਠਾ ਅਹੰਕਾਰ, ਭੌਤਿਕ ਉੱਨਤੀ ਲਈ ਅਰਦਾਸ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹੋਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਉੱਚਾ ਸਮਝਣਾ, ਵਿਸ਼ਯ-ਸੁਖ, ਲੜਾਈ ਲਈ ਉਤਾਵਲਾਪਣ, ਆਪਣੀ ਸਿਫ਼ਤ ਸੁਣਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ, ਹੋਰਾਂ ਦਾ ਮਖੌਲ, ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਅਤੇ ਬਲ ਦੇ ਆਸਰੇ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਜਾਇਜ਼ ਠਹਿਰਾਉਣਾ—ਇਹ ਰਜੋ-ਗੁਣ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ। ਅਸਹਿਣ ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਸ਼ਾਸਤਰ-ਵਿਰੁੱਧ ਬੋਲ, ਹਿੰਸਾ, ਪਰਜੀਵੀ ਜੀਵਨ, ਦੰਭ, ਲੰਮੀ ਥਕਾਵਟ, ਝਗੜਾ, ਸ਼ੋਕ, ਮੋਹ, ਵਿਸਾਦ, ਬਹੁਤ ਨੀਂਦ, ਝੂਠੀਆਂ ਆਸਾਂ, ਡਰ ਅਤੇ ਆਲਸ—ਇਹ ਤਮੋ-ਗੁਣ ਦੇ ਮੁੱਖ ਲੱਛਣ ਹਨ। ਹੁਣ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਬਾਰੇ ਸੁਣੋ।
Verse 3
शमो दमस्तितिक्षेक्षा तप: सत्यं दया स्मृति: । तुष्टिस्त्यागोऽस्पृहा श्रद्धा ह्रीर्दयादि: स्वनिर्वृति: ॥ २ ॥ काम ईहा मदस्तृष्णा स्तम्भ आशीर्भिदा सुखम् । मदोत्साहो यश:प्रीतिर्हास्यं वीर्यं बलोद्यम: ॥ ३ ॥ क्रोधो लोभोऽनृतं हिंसा याच्ञा दम्भ: क्लम: कलि: । शोकमोहौ विषादार्ती निद्राशा भीरनुद्यम: ॥ ४ ॥ सत्त्वस्य रजसश्चैतास्तमसश्चानुपूर्वश: । वृत्तयो वर्णितप्राया: सन्निपातमथो शृणु ॥ ५ ॥
ਮਨ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਸੰਯਮ, ਸਹਿਨਸ਼ੀਲਤਾ, ਵਿਵੇਕ, ਤਪ, ਸੱਚ, ਦਇਆ, ਸਿਮਰਨ, ਸੰਤੋਖ, ਤਿਆਗ, ਨਿਰਾਸਕਤਾ, ਗੁਰੂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾ, ਅਣਉਚਿਤ ਕਰਮ ਉੱਤੇ ਲਾਜ, ਦਾਨ, ਸਾਦਗੀ, ਨਿਮਰਤਾ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ—ਇਹ ਸੱਤਵ-ਗੁਣ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ। ਕਾਮਨਾ, ਵੱਡਾ ਉੱਦਮ, ਧਿੱਠਾਈ, ਲਾਭ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਸੰਤੋਖ, ਝੂਠਾ ਅਹੰਕਾਰ, ਭੌਤਿਕ ਉੱਨਤੀ ਲਈ ਅਰਦਾਸ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹੋਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਉੱਚਾ ਸਮਝਣਾ, ਵਿਸ਼ਯ-ਸੁਖ, ਲੜਾਈ ਲਈ ਉਤਾਵਲਾਪਣ, ਆਪਣੀ ਸਿਫ਼ਤ ਸੁਣਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ, ਹੋਰਾਂ ਦਾ ਮਖੌਲ, ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਅਤੇ ਬਲ ਦੇ ਆਸਰੇ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਜਾਇਜ਼ ਠਹਿਰਾਉਣਾ—ਇਹ ਰਜੋ-ਗੁਣ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ। ਅਸਹਿਣ ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਸ਼ਾਸਤਰ-ਵਿਰੁੱਧ ਬੋਲ, ਹਿੰਸਾ, ਪਰਜੀਵੀ ਜੀਵਨ, ਦੰਭ, ਲੰਮੀ ਥਕਾਵਟ, ਝਗੜਾ, ਸ਼ੋਕ, ਮੋਹ, ਵਿਸਾਦ, ਬਹੁਤ ਨੀਂਦ, ਝੂਠੀਆਂ ਆਸਾਂ, ਡਰ ਅਤੇ ਆਲਸ—ਇਹ ਤਮੋ-ਗੁਣ ਦੇ ਮੁੱਖ ਲੱਛਣ ਹਨ। ਹੁਣ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਬਾਰੇ ਸੁਣੋ।
Verse 4
शमो दमस्तितिक्षेक्षा तप: सत्यं दया स्मृति: । तुष्टिस्त्यागोऽस्पृहा श्रद्धा ह्रीर्दयादि: स्वनिर्वृति: ॥ २ ॥ काम ईहा मदस्तृष्णा स्तम्भ आशीर्भिदा सुखम् । मदोत्साहो यश:प्रीतिर्हास्यं वीर्यं बलोद्यम: ॥ ३ ॥ क्रोधो लोभोऽनृतं हिंसा याच्ञा दम्भ: क्लम: कलि: । शोकमोहौ विषादार्ती निद्राशा भीरनुद्यम: ॥ ४ ॥ सत्त्वस्य रजसश्चैतास्तमसश्चानुपूर्वश: । वृत्तयो वर्णितप्राया: सन्निपातमथो शृणु ॥ ५ ॥
ਮਨ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਸੰਯਮ, ਸਹਿਨਸ਼ੀਲਤਾ, ਵਿਵੇਕ, ਆਪਣੇ ਨਿਯਤ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਥਿਰਤਾ, ਸੱਚ, ਦਇਆ, ਸਿਮਰਨ, ਸੰਤੋਖ, ਤਿਆਗ, ਵਿਸ਼ਯ-ਭੋਗ ਤੋਂ ਵਿਰਕਤੀ, ਗੁਰੂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾ, ਅਨੁਚਿਤ ਕਰਮ ਉੱਤੇ ਲਾਜ, ਦਾਨ, ਸਾਦਗੀ, ਨਿਮਰਤਾ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ—ਇਹ ਸੱਤਵ-ਗੁਣ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ। ਕਾਮਨਾ, ਵੱਡਾ ਉੱਦਮ, ਧਿੱਠਾਈ, ਲਾਭ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਸੰਤੋਖ, ਝੂਠਾ ਅਹੰਕਾਰ, ਭੌਤਿਕ ਉੱਨਤੀ ਲਈ ਅਰਦਾਸ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹੋਰਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਤੇ ਚੰਗਾ ਸਮਝਣਾ, ਇੰਦ੍ਰੀ-ਸੁਖ, ਲੜਾਈ ਦੀ ਉਤਾਵਲ, ਆਪਣੀ ਸਿਫ਼ਤ ਸੁਣਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ, ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਮਖੌਲ, ਆਪਣੀ ਵੀਰਤਾ ਦਾ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਅਤੇ ਬਲ ਦੇ ਆਸਰੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਜਾਇਜ਼ ਠਹਿਰਾਉਣਾ—ਇਹ ਰਜੋ-ਗੁਣ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ। ਅਸਹਿਣ ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਸ਼ਾਸਤਰ-ਵਿਰੁੱਧ ਬੋਲ, ਹਿੰਸਕ ਦ੍ਵੈਸ਼, ਪਰਜੀਵੀ ਜੀਵਨ, ਪਖੰਡ, ਲੰਮੀ ਥਕਾਵਟ, ਝਗੜਾ, ਸ਼ੋਕ, ਮੋਹ, ਦੁੱਖ, ਉਦਾਸੀ, ਵੱਧ ਨੀਂਦ, ਝੂਠੀਆਂ ਆਸਾਂ, ਡਰ ਅਤੇ ਆਲਸ—ਇਹ ਤਮੋ-ਗੁਣ ਦੇ ਮੁੱਖ ਲੱਛਣ ਹਨ। ਹੁਣ ਤਿੰਨਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਬਾਰੇ ਸੁਣੋ।
Verse 5
शमो दमस्तितिक्षेक्षा तप: सत्यं दया स्मृति: । तुष्टिस्त्यागोऽस्पृहा श्रद्धा ह्रीर्दयादि: स्वनिर्वृति: ॥ २ ॥ काम ईहा मदस्तृष्णा स्तम्भ आशीर्भिदा सुखम् । मदोत्साहो यश:प्रीतिर्हास्यं वीर्यं बलोद्यम: ॥ ३ ॥ क्रोधो लोभोऽनृतं हिंसा याच्ञा दम्भ: क्लम: कलि: । शोकमोहौ विषादार्ती निद्राशा भीरनुद्यम: ॥ ४ ॥ सत्त्वस्य रजसश्चैतास्तमसश्चानुपूर्वश: । वृत्तयो वर्णितप्राया: सन्निपातमथो शृणु ॥ ५ ॥
ਮਨ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਸੰਯਮ, ਸਹਿਨਸ਼ੀਲਤਾ, ਵਿਵੇਕ, ਆਪਣੇ ਨਿਯਤ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਥਿਰਤਾ, ਸੱਚ, ਦਇਆ, ਸਿਮਰਨ, ਸੰਤੋਖ, ਤਿਆਗ, ਵਿਸ਼ਯ-ਭੋਗ ਤੋਂ ਵਿਰਕਤੀ, ਗੁਰੂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾ, ਅਨੁਚਿਤ ਕਰਮ ਉੱਤੇ ਲਾਜ, ਦਾਨ, ਸਾਦਗੀ, ਨਿਮਰਤਾ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ—ਇਹ ਸੱਤਵ-ਗੁਣ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ। ਕਾਮਨਾ, ਵੱਡਾ ਉੱਦਮ, ਧਿੱਠਾਈ, ਲਾਭ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਸੰਤੋਖ, ਝੂਠਾ ਅਹੰਕਾਰ, ਭੌਤਿਕ ਉੱਨਤੀ ਲਈ ਅਰਦਾਸ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹੋਰਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਤੇ ਚੰਗਾ ਸਮਝਣਾ, ਇੰਦ੍ਰੀ-ਸੁਖ, ਲੜਾਈ ਦੀ ਉਤਾਵਲ, ਆਪਣੀ ਸਿਫ਼ਤ ਸੁਣਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ, ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਮਖੌਲ, ਆਪਣੀ ਵੀਰਤਾ ਦਾ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਅਤੇ ਬਲ ਦੇ ਆਸਰੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਜਾਇਜ਼ ਠਹਿਰਾਉਣਾ—ਇਹ ਰਜੋ-ਗੁਣ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ। ਅਸਹਿਣ ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਸ਼ਾਸਤਰ-ਵਿਰੁੱਧ ਬੋਲ, ਹਿੰਸਕ ਦ੍ਵੈਸ਼, ਪਰਜੀਵੀ ਜੀਵਨ, ਪਖੰਡ, ਲੰਮੀ ਥਕਾਵਟ, ਝਗੜਾ, ਸ਼ੋਕ, ਮੋਹ, ਦੁੱਖ, ਉਦਾਸੀ, ਵੱਧ ਨੀਂਦ, ਝੂਠੀਆਂ ਆਸਾਂ, ਡਰ ਅਤੇ ਆਲਸ—ਇਹ ਤਮੋ-ਗੁਣ ਦੇ ਮੁੱਖ ਲੱਛਣ ਹਨ। ਹੁਣ ਤਿੰਨਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਬਾਰੇ ਸੁਣੋ।
Verse 6
सन्निपातस्त्वहमिति ममेत्युद्धव या मति: । व्यवहार: सन्निपातो मनोमात्रेन्द्रियासुभि: ॥ ६ ॥
ਪਿਆਰੇ ਉੱਧਵ! ‘ਮੈਂ’ ਅਤੇ ‘ਮੇਰਾ’ ਵਾਲੀ ਜੋ ਮਤਿ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਸੰਯੋਗ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਮਨ, ਵਿਸ਼ੇ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਦੇਹ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣਵਾਯੂਆਂ ਰਾਹੀਂ ਜੋ ਸੰਸਾਰੀ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਚੱਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਇਸੇ ਗੁਣ-ਮਿਸ਼ਰਣ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ।
Verse 7
धर्मे चार्थे च कामे च यदासौ परिनिष्ठित: । गुणानां सन्निकर्षोऽयं श्रद्धारतिधनावह: ॥ ७ ॥
ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਧਰਮ, ਅਰਥ ਅਤੇ ਕਾਮ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਸ਼ਠਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਸ ਦੇ ਉੱਦਮ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀ ਸ਼ਰਧਾ, ਧਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਯ-ਰਤੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਤਿੰਨਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 8
प्रवृत्तिलक्षणे निष्ठा पुमान् यर्हि गृहाश्रमे । स्वधर्मे चानुतिष्ठेत गुणानां समितिर्हि सा ॥ ८ ॥
ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤੀ-ਲੱਛਣ ਵਾਲੇ ਗ੍ਰਿਹਾਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਯ-ਭੋਗ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਪਰਿਵਾਰਕ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਜੁੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਸਵਧਰਮ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਣ ਵਿੱਚ ਥਿਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਸੰਯੋਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 9
पुरुषं सत्त्वसंयुक्तमनुमीयाच्छमादिभि: । कामादिभी रजोयुक्तं क्रोधाद्यैस्तमसा युतम् ॥ ९ ॥
ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਮ-ਦਮ ਆਦਿ ਗੁਣ ਹੋਣ, ਉਹ ਸੱਤਵ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਮ ਆਦਿ ਨਾਲ ਰਜੋਗੁਣੀ, ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਆਦਿ ਨਾਲ ਤਮੋਗੁਣੀ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 10
यदा भजति मां भक्त्या निरपेक्ष: स्वकर्मभि: । तं सत्त्वप्रकृतिं विद्यात् पुरुषं स्त्रियमेव वा ॥ १० ॥
ਪੁਰਖ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਇਸਤ੍ਰੀ, ਜੋ ਫਲ ਦੀ ਆਸ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਨਿਯਤ ਕਰਮ ਮੈਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ/ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸੱਤਵ-ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 11
यदा आशिष आशास्य मां भजेत स्वकर्मभि: । तं रज:प्रकृतिं विद्यात् हिंसामाशास्य तामसम् ॥ ११ ॥
ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਭੌਤਿਕ ਲਾਭ ਦੀ ਆਸ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਨਿਯਤ ਕਰਮਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮੇਰੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਰਜੋ-ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਸਮਝੋ। ਅਤੇ ਜੋ ਦੂਜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਹਿੰਸਾ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੇ, ਉਹ ਤਾਮਸ ਹੈ।
Verse 12
सत्त्वं रजस्तम इति गुणा जीवस्य नैव मे । चित्तजा यैस्तु भूतानां सज्जमानो निबध्यते ॥ १२ ॥
ਸੱਤਵ, ਰਜਸ ਅਤੇ ਤਮਸ—ਇਹ ਗੁਣ ਜੀਵ ਦੇ ਹਨ, ਮੇਰੇ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉੱਠ ਕੇ ਜੀਵ ਨੂੰ ਦੇਹ ਆਦਿ ਬਣੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਨਾਲ ਲਗਾਵ ਪਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 13
यदेतरौ जयेत् सत्त्वं भास्वरं विशदं शिवम् । तदा सुखेन युज्येत धर्मज्ञानादिभि: पुमान् ॥ १३ ॥
ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ, ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਮੰਗਲਕਾਰੀ ਸੱਤਵ ਰਜਸ ਅਤੇ ਤਮਸ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਬਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਮਨੁੱਖ ਸੁਖ, ਧਰਮ, ਗਿਆਨ ਆਦਿ ਚੰਗੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਸਹਿਜ ਹੀ ਯੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 14
यदा जयेत्तम: सत्त्वं रज: सङ्गं भिदा चलम् । तदा दु:खेन युज्येत कर्मणा यशसा श्रिया ॥ १४ ॥
ਜਦੋਂ ਲਗਾਵ, ਵੱਖਰੇਪਣ ਅਤੇ ਚੰਚਲ ਕਰਮ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਰਜੋਗੁਣ ਤਮ ਅਤੇ ਸਤ੍ਵ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਮਨੁੱਖ ਯਸ਼ ਅਤੇ ਧਨ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਲਈ ਕਠਿਨ ਮਿਹਨਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਜ ਵਿੱਚ ਉਹ ਚਿੰਤਾ ਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।
Verse 15
यदा जयेद् रज: सत्त्वं तमो मूढं लयं जडम् । युज्येत शोकमोहाभ्यां निद्रयाहिंसयाशया ॥ १५ ॥
ਜਦੋਂ ਮੂੜ੍ਹ ਤੇ ਜੜ੍ਹ ਤਮੋਗੁਣ ਰਜ ਅਤੇ ਸਤ੍ਵ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਢੱਕ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮੂਰਖ ਤੇ ਸੁਸਤ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੋਕ ਅਤੇ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਪੈ ਕੇ ਉਹ ਬਹੁਤ ਸੌਂਦਾ ਹੈ, ਝੂਠੀਆਂ ਆਸਾਂ ਪਾਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਵੱਲ ਹਿੰਸਾ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Verse 16
यदा चित्तं प्रसीदेत इन्द्रियाणां च निर्वृति: । देहेऽभयं मनोऽसङ्गं तत् सत्त्वं विद्धि मत्पदम् ॥ १६ ॥
ਜਦੋਂ ਚਿੱਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਤੇ ਨਿਰਮਲ ਹੋ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਣ, ਤਦ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਵੀ ਨਿਰਭਯਤਾ ਅਤੇ ਮਨ ਨਾਲ ਅਸੰਗਤਾ ਉਪਜਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਸਤ੍ਵਗੁਣ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਜਾਣੋ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਜਾਣਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Verse 17
विकुर्वन् क्रियया चाधीरनिवृत्तिश्च चेतसाम् । गात्रास्वास्थ्यं मनो भ्रान्तं रज एतैर्निशामय ॥ १७ ॥
ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲਤਾ ਨਾਲ ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਵਿਗੜ ਜਾਣਾ, ਗ੍ਰਹਣ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਨਾ ਛੁਟਣਾ, ਕਰਮ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਅਸੁਸਥਤਾ, ਅਤੇ ਮਨ ਦੀ ਅਸਥਿਰ ਭਟਕਣ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਰਜੋਗੁਣ ਨੂੰ ਪਛਾਣੋ।
Verse 18
सीदच्चित्तं विलीयेत चेतसो ग्रहणेऽक्षमम् । मनो नष्टं तमो ग्लानिस्तमस्तदुपधारय ॥ १८ ॥
ਜਦੋਂ ਚਿੱਤ ਢਹਿ ਕੇ ਆਖ਼ਿਰ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਨਾ ਰਹੇ, ਤਦ ਮਨ ਨਸ਼ਟ-ਸਾ ਹੋ ਕੇ ਅਗਿਆਨ ਅਤੇ ਉਦਾਸੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਤਮੋਗੁਣ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਸਮਝੋ।
Verse 19
एधमाने गुणे सत्त्वे देवानां बलमेधते । असुराणां च रजसि तमस्युद्धव रक्षसाम् ॥ १९ ॥
ਜਦੋਂ ਸਤੋਗੁਣ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਰਜੋਗੁਣ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਸੁਰਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਵਧਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹੇ ਊਧਵ! ਜਦੋਂ ਤਮੋਗੁਣ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਧਦੀ ਹੈ।
Verse 20
सत्त्वाज्जागरणं विद्याद् रजसा स्वप्नमादिशेत् । प्रस्वापं तमसा जन्तोस्तुरीयं त्रिषु सन्ततम् ॥ २० ॥
ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਸਤੋਗੁਣ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਸੁਪਨੇ ਰਜੋਗੁਣ ਤੋਂ ਅਤੇ ਗੂੜ੍ਹੀ ਨੀਂਦ ਤਮੋਗੁਣ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਚੌਥੀ ਅਵਸਥਾ (ਤੁਰੀਆ) ਇਹਨਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ।
Verse 21
उपर्युपरि गच्छन्ति सत्त्वेन ब्राह्मणा जना: । तमसाधोऽध आमुख्याद् रजसान्तरचारिण: ॥ २१ ॥
ਸਤੋਗੁਣ ਦੁਆਰਾ ਵਿਦਵਾਨ ਪੁਰਸ਼ ਉੱਚੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤਮੋਗੁਣ ਕਾਰਨ ਜੀਵ ਹੇਠਲੇ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਜੋਗੁਣ ਦੁਆਰਾ ਉਹ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 22
सत्त्वे प्रलीना: स्वर्यान्ति नरलोकं रजोलया: । तमोलयास्तु निरयं यान्ति मामेव निर्गुणा: ॥ २२ ॥
ਜਿਹੜੇ ਸਤੋਗੁਣ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰ ਤਿਆਗਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਵਰਗ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਰਜੋਗੁਣ ਵਿੱਚ ਮਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮਨੁੱਖੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਤਮੋਗੁਣ ਵਿੱਚ ਮਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜੋ ਤਿੰਨਾਂ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹਨ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।
Verse 23
मदर्पणं निष्फलं वा सात्त्विकं निजकर्म तत् । राजसं फलसङ्कल्पं हिंसाप्रायादि तामसम् ॥ २३ ॥
ਜੋ ਕੰਮ ਮੈਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਲ ਦੀ ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਤਵਿਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਲ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕੰਮ ਰਾਜਸਿਕ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਈਰਖਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਕੰਮ ਤਾਮਸਿਕ ਹੈ।
Verse 24
कैवल्यं सात्त्विकं ज्ञानं रजो वैकल्पिकं च यत् । प्राकृतं तामसं ज्ञानं मन्निष्ठं निर्गुणं स्मृतम् ॥ २४ ॥
ਕੈਵਲ੍ਯ-ਸਰੂਪ ਗਿਆਨ ਸਾਤ੍ਤਵਿਕ ਹੈ; ਦ੍ਵੈਤ-ਵਿਕਲਪਾਂ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਗਿਆਨ ਰਾਜਸ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੜ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਗਿਆਨ ਤਾਮਸ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਗਿਆਨ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਰਗੁਣ, ਗੁਣਾਤੀਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 25
वनं तु सात्त्विको वासो ग्रामो राजस उच्यते । तामसं द्यूतसदनं मन्निकेतं तु निर्गुणम् ॥ २५ ॥
ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵਾਸ ਸਾਤ੍ਤਵਿਕ ਹੈ; ਪਿੰਡ/ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਵਾਸ ਰਾਜਸ ਹੈ; ਜੂਏ ਦੇ ਅੱਡੇ ਵਿੱਚ ਵਾਸ ਤਾਮਸ ਹੈ। ਪਰ ਜਿੱਥੇ ਮੇਰਾ ਨਿਵਾਸ ਹੈ, ਉਹ ਥਾਂ ਨਿਰਗੁਣ, ਗੁਣਾਤੀਤ ਹੈ।
Verse 26
सात्त्विक: कारकोऽसङ्गी रागान्धो राजस: स्मृत: । तामस: स्मृतिविभ्रष्टो निर्गुणो मदपाश्रय: ॥ २६ ॥
ਆਸਕਤੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਕਰਤਾ ਸਾਤ੍ਤਵਿਕ ਹੈ; ਨਿੱਜੀ ਰਾਗ ਨਾਲ ਅੰਨ੍ਹਾ ਕਰਤਾ ਰਾਜਸ ਹੈ; ਅਤੇ ਸਿਮਰਤੀ-ਭ੍ਰਸ਼ਟ ਹੋ ਕੇ ਧਰਮ-ਅਧਰਮ ਦੀ ਪਛਾਣ ਭੁੱਲਿਆ ਕਰਤਾ ਤਾਮਸ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਮੇਰੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਉਹ ਨਿਰਗੁਣ, ਗੁਣਾਤੀਤ ਹੈ।
Verse 27
सात्त्विक्याध्यात्मिकी श्रद्धा कर्मश्रद्धा तु राजसी । तामस्यधर्मे या श्रद्धा मत्सेवायां तु निर्गुणा ॥ २७ ॥
ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਜੀਵਨ ਵੱਲ ਮੁੜੀ ਸ਼ਰਧਾ ਸਾਤ੍ਤਵਿਕ ਹੈ; ਫਲਕਾਮੀ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾ ਰਾਜਸ ਹੈ; ਅਧਰਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਸ਼ਰਧਾ ਤਾਮਸ ਹੈ। ਪਰ ਮੇਰੀ ਸੇਵਾ-ਭਕਤੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾ ਨਿਰਗੁਣ, ਸ਼ੁੱਧ ਗੁਣਾਤੀਤ ਹੈ।
Verse 28
पथ्यं पूतमनायस्तमाहार्यं सात्त्विकं स्मृतम् । राजसं चेन्द्रियप्रेष्ठं तामसं चार्तिदाशुचि ॥ २८ ॥
ਜੋ ਭੋਜਨ ਪਥ੍ਯ, ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਬਿਨਾ ਔਖੇ ਮਿਲੇ ਉਹ ਸਾਤ੍ਤਵਿਕ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਜੋ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਸੁਖ ਦੇਵੇ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰਾ ਲੱਗੇ ਉਹ ਰਾਜਸ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਅਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ ਕਲੇਸ਼ ਦੇਵੇ ਉਹ ਤਾਮਸ ਹੈ।
Verse 29
सात्त्विकं सुखमात्मोत्थं विषयोत्थं तु राजसम् । तामसं मोहदैन्योत्थं निर्गुणं मदपाश्रयम् ॥ २९ ॥
ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਉੱਠਣ ਵਾਲਾ ਸੁਖ ਸਾਤਵਿਕ ਹੈ, ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਭੋਗ ਤੋਂ ਉੱਠਣ ਵਾਲਾ ਸੁਖ ਰਾਜਸ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੋਹ ਤੇ ਪਤਨ ਤੋਂ ਉੱਠਣ ਵਾਲਾ ਸੁਖ ਤਾਮਸ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਸੁਖ ਮੇਰੇ ਆਸਰੇ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਰਗੁਣ ਤੇ ਅਤੀਤ ਹੈ।
Verse 30
द्रव्यं देश: फलं कालो ज्ञानं कर्म च कारक: । श्रद्धावस्थाकृतिर्निष्ठा त्रैगुण्य: सर्व एव हि ॥ ३० ॥
ਦ੍ਰਵ੍ਯ, ਦੇਸ਼, ਕਰਮ-ਫਲ, ਕਾਲ, ਗਿਆਨ, ਕਰਮ, ਕਰਤਾ, ਸ਼ਰਧਾ, ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ, ਜੀਵ ਦੀ ਜਾਤ/ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਗਤੀ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਉੱਤੇ ਹੀ ਆਧਾਰਿਤ ਹਨ।
Verse 31
सर्वे गुणमया भावा: पुरुषाव्यक्तधिष्ठिता: । दृष्टं श्रुतमनुध्यातं बुद्ध्या वा पुरुषर्षभ ॥ ३१ ॥
ਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਭੋਗਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵ (ਪੁਰੁਸ਼) ਅਤੇ ਅਵ੍ਯਕਤ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਨਾਲ ਉਪਜਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਭਾਵ ਗੁਣਮਯ ਹਨ। ਜੋ ਵੇਖਿਆ, ਸੁਣਿਆ ਜਾਂ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਸੋਚਿਆ—ਸਭ ਕੁਝ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਬਣਿਆ ਹੈ।
Verse 32
एता: संसृतय: पुंसो गुणकर्मनिबन्धना: । येनेमे निर्जिता: सौम्य गुणा जीवेन चित्तजा: । भक्तियोगेन मन्निष्ठो मद्भावाय प्रपद्यते ॥ ३२ ॥
ਹੇ ਸੁਭਾਉਲੇ ਉੱਧਵ! ਜੀਵ ਦੇ ਇਹ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰਕ ਪੜਾਅ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਜੰਮੇ ਕਰਮ-ਬੰਧਨ ਕਰਕੇ ਹਨ। ਜੋ ਜੀਵ ਮਨ ਤੋਂ ਉੱਠੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਭਕਤੀ-ਯੋਗ ਰਾਹੀਂ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠ ਹੋ ਕੇ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰੇਮ-ਭਾਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 33
तस्माद् देहमिमं लब्ध्वा ज्ञानविज्ञानसम्भवम् । गुणसङ्गं विनिर्धूय मां भजन्तु विचक्षणा: ॥ ३३ ॥
ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਮਨੁੱਖਾ ਦੇਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ—ਜੋ ਗਿਆਨ ਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਉਤਪੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ—ਸਿਆਣੇ ਲੋਕ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਝਾੜ ਕੇ ਕੇਵਲ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰੇਮ-ਭਕਤੀ ਵਿੱਚ ਲੱਗਣ।
Verse 34
नि:सङ्गो मां भजेद् विद्वानप्रमत्तो जितेन्द्रिय: । रजस्तमश्चाभिजयेत् सत्त्वसंसेवया मुनि: ॥ ३४ ॥
ਨਿਸੰਗ, ਅਪ੍ਰਮੱਤ ਤੇ ਜਿਤਇੰਦ੍ਰੀ ਵਿਦਵਾਨ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਮੇਰਾ ਭਜਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸੱਤਵ ਗੁਣ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਰਜਸ ਤੇ ਤਮਸ ਨੂੰ ਜਿੱਤੇ।
Verse 35
सत्त्वं चाभिजयेद् युक्तो नैरपेक्ष्येण शान्तधी: । सम्पद्यते गुणैर्मुक्तो जीवो जीवं विहाय माम् ॥ ३५ ॥
ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ, ਸ਼ਾਂਤ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਮੁਨੀ ਗੁਣਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਨਿਰਪੇਖ ਹੋ ਕੇ ਸੱਤਵ ਨੂੰ ਵੀ ਜਿੱਤੇ। ਤਦ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਜੀਵ ਬੰਧਨ ਦੇ ਕਾਰਣ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 36
जीवो जीवविनिर्मुक्तो गुणैश्चाशयसम्भवै: । मयैव ब्रह्मणा पूर्णो न बहिर्नान्तरश्चरेत् ॥ ३६ ॥
ਮਨ ਦੇ ਸੁਖਮ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਭੌਤਿਕ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਜੰਮੇ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਜੀਵ ਮੇਰੇ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਸਰੂਪ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਨਾ ਬਾਹਰ ਭੋਗ ਲੱਭਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਅੰਦਰ ਉਸ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
The chapter defines sattva through inner governance and clarity (sense control, tolerance, truthfulness, mercy, satisfaction, humility, faith in guru), rajas through acquisitive drive and egoic competition (material desire, intense endeavor, pride, craving for praise, agitation), and tamas through obscuration and degradation (anger, stinginess, hypocrisy, fatigue, delusion, depression, laziness, fear). These are not merely moral labels but diagnostic markers of consciousness shaped by association.
Because ahaṅkāra (false ego) and possessiveness arise when consciousness identifies with the mind-body complex, which itself operates through guṇic interaction (mind, senses, prāṇa, objects). The “I/mine” structure is therefore a product of prakṛti’s modes acting within conditioned awareness, not the intrinsic nature of the ātmā.
Kṛṣṇa correlates wakefulness with sattva, dreaming with rajas, and deep dreamless sleep with tamas, then states that a fourth state pervades these three and is transcendental. This indicates the witness-consciousness of the self (and ultimately realization of Bhagavān) that is not reducible to guṇic fluctuations.
The chapter outlines a sequence: subdue the senses and worship Kṛṣṇa; overcome rajas and tamas by engaging with sattvic supports (clarity, restraint, purity); then transcend sattva by indifference to the modes—remaining fixed in devotional service without identification with any guṇic state. Taking shelter of Kṛṣṇa is identified as the transcendental position beyond the modes.
Those who depart in sattva attain higher planetary destinations (svarga and upward trajectories), those in rajas remain within human-centered transmigration, and those in tamas fall to hellish conditions. Yet the chapter’s conclusion is that one free from all modes attains Kṛṣṇa (the āśraya), which supersedes guṇa-based destinations.