Srimad Bhagavatam — Ekadasha Skandha, Shloka 4
Guṇa-vibhāga: The Three Modes and the Path Beyond Them
शमो दमस्तितिक्षेक्षा तप: सत्यं दया स्मृति: । तुष्टिस्त्यागोऽस्पृहा श्रद्धा ह्रीर्दयादि: स्वनिर्वृति: ॥ २ ॥ काम ईहा मदस्तृष्णा स्तम्भ आशीर्भिदा सुखम् । मदोत्साहो यश:प्रीतिर्हास्यं वीर्यं बलोद्यम: ॥ ३ ॥ क्रोधो लोभोऽनृतं हिंसा याच्ञा दम्भ: क्लम: कलि: । शोकमोहौ विषादार्ती निद्राशा भीरनुद्यम: ॥ ४ ॥ सत्त्वस्य रजसश्चैतास्तमसश्चानुपूर्वश: । वृत्तयो वर्णितप्राया: सन्निपातमथो शृणु ॥ ५ ॥
śamo damas titikṣekṣā tapaḥ satyaṁ dayā smṛtiḥ tuṣṭis tyāgo ’spṛhā śraddhā hrīr dayādiḥ sva-nirvṛtiḥ
ਮਨ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਸੰਯਮ, ਸਹਿਨਸ਼ੀਲਤਾ, ਵਿਵੇਕ, ਆਪਣੇ ਨਿਯਤ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਥਿਰਤਾ, ਸੱਚ, ਦਇਆ, ਸਿਮਰਨ, ਸੰਤੋਖ, ਤਿਆਗ, ਵਿਸ਼ਯ-ਭੋਗ ਤੋਂ ਵਿਰਕਤੀ, ਗੁਰੂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾ, ਅਨੁਚਿਤ ਕਰਮ ਉੱਤੇ ਲਾਜ, ਦਾਨ, ਸਾਦਗੀ, ਨਿਮਰਤਾ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ—ਇਹ ਸੱਤਵ-ਗੁਣ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ। ਕਾਮਨਾ, ਵੱਡਾ ਉੱਦਮ, ਧਿੱਠਾਈ, ਲਾਭ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਸੰਤੋਖ, ਝੂਠਾ ਅਹੰਕਾਰ, ਭੌਤਿਕ ਉੱਨਤੀ ਲਈ ਅਰਦਾਸ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹੋਰਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਤੇ ਚੰਗਾ ਸਮਝਣਾ, ਇੰਦ੍ਰੀ-ਸੁਖ, ਲੜਾਈ ਦੀ ਉਤਾਵਲ, ਆਪਣੀ ਸਿਫ਼ਤ ਸੁਣਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ, ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਮਖੌਲ, ਆਪਣੀ ਵੀਰਤਾ ਦਾ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਅਤੇ ਬਲ ਦੇ ਆਸਰੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਜਾਇਜ਼ ਠਹਿਰਾਉਣਾ—ਇਹ ਰਜੋ-ਗੁਣ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ। ਅਸਹਿਣ ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਸ਼ਾਸਤਰ-ਵਿਰੁੱਧ ਬੋਲ, ਹਿੰਸਕ ਦ੍ਵੈਸ਼, ਪਰਜੀਵੀ ਜੀਵਨ, ਪਖੰਡ, ਲੰਮੀ ਥਕਾਵਟ, ਝਗੜਾ, ਸ਼ੋਕ, ਮੋਹ, ਦੁੱਖ, ਉਦਾਸੀ, ਵੱਧ ਨੀਂਦ, ਝੂਠੀਆਂ ਆਸਾਂ, ਡਰ ਅਤੇ ਆਲਸ—ਇਹ ਤਮੋ-ਗੁਣ ਦੇ ਮੁੱਖ ਲੱਛਣ ਹਨ। ਹੁਣ ਤਿੰਨਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਬਾਰੇ ਸੁਣੋ।
FAQs
In 11.25.4, Śrī Kṛṣṇa lists anger, greed, falsehood, violence, hypocrisy, quarrel, lamentation, delusion, depression, fear, excessive sleep, and lack of effort as tamasic tendencies.
Kṛṣṇa instructs Uddhava to recognize how the modes shape behavior, so one can avoid tamasic habits, cultivate clarity and goodness, and ultimately transcend all modes through devotion.
Use the verse as a self-check: when anger, fear, laziness, dishonesty, or quarrel dominate, treat it as a tamas warning sign and shift toward sattvic routines and bhakti practices like truthful speech, nonviolence, regulated sleep, and sincere remembrance of Kṛṣṇa.