Srimad Bhagavatam — Ekadasha Skandha, Shloka 2
Guṇa-vibhāga: The Three Modes and the Path Beyond Them
शमो दमस्तितिक्षेक्षा तप: सत्यं दया स्मृति: । तुष्टिस्त्यागोऽस्पृहा श्रद्धा ह्रीर्दयादि: स्वनिर्वृति: ॥ २ ॥ काम ईहा मदस्तृष्णा स्तम्भ आशीर्भिदा सुखम् । मदोत्साहो यश:प्रीतिर्हास्यं वीर्यं बलोद्यम: ॥ ३ ॥ क्रोधो लोभोऽनृतं हिंसा याच्ञा दम्भ: क्लम: कलि: । शोकमोहौ विषादार्ती निद्राशा भीरनुद्यम: ॥ ४ ॥ सत्त्वस्य रजसश्चैतास्तमसश्चानुपूर्वश: । वृत्तयो वर्णितप्राया: सन्निपातमथो शृणु ॥ ५ ॥
śamo damas titikṣekṣā tapaḥ satyaṁ dayā smṛtiḥ tuṣṭis tyāgo ’spṛhā śraddhā hrīr dayādiḥ sva-nirvṛtiḥ
ਮਨ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਸੰਯਮ, ਸਹਿਨਸ਼ੀਲਤਾ, ਵਿਵੇਕ, ਤਪ, ਸੱਚ, ਦਇਆ, ਸਿਮਰਨ, ਸੰਤੋਖ, ਤਿਆਗ, ਨਿਰਾਸਕਤਾ, ਗੁਰੂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾ, ਅਣਉਚਿਤ ਕਰਮ ਉੱਤੇ ਲਾਜ, ਦਾਨ, ਸਾਦਗੀ, ਨਿਮਰਤਾ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ—ਇਹ ਸੱਤਵ-ਗੁਣ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ। ਕਾਮਨਾ, ਵੱਡਾ ਉੱਦਮ, ਧਿੱਠਾਈ, ਲਾਭ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਸੰਤੋਖ, ਝੂਠਾ ਅਹੰਕਾਰ, ਭੌਤਿਕ ਉੱਨਤੀ ਲਈ ਅਰਦਾਸ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹੋਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਉੱਚਾ ਸਮਝਣਾ, ਵਿਸ਼ਯ-ਸੁਖ, ਲੜਾਈ ਲਈ ਉਤਾਵਲਾਪਣ, ਆਪਣੀ ਸਿਫ਼ਤ ਸੁਣਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ, ਹੋਰਾਂ ਦਾ ਮਖੌਲ, ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਅਤੇ ਬਲ ਦੇ ਆਸਰੇ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਜਾਇਜ਼ ਠਹਿਰਾਉਣਾ—ਇਹ ਰਜੋ-ਗੁਣ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ। ਅਸਹਿਣ ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਸ਼ਾਸਤਰ-ਵਿਰੁੱਧ ਬੋਲ, ਹਿੰਸਾ, ਪਰਜੀਵੀ ਜੀਵਨ, ਦੰਭ, ਲੰਮੀ ਥਕਾਵਟ, ਝਗੜਾ, ਸ਼ੋਕ, ਮੋਹ, ਵਿਸਾਦ, ਬਹੁਤ ਨੀਂਦ, ਝੂਠੀਆਂ ਆਸਾਂ, ਡਰ ਅਤੇ ਆਲਸ—ਇਹ ਤਮੋ-ਗੁਣ ਦੇ ਮੁੱਖ ਲੱਛਣ ਹਨ। ਹੁਣ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਬਾਰੇ ਸੁਣੋ।