Adhyaya 4
Brahmā’s Day, the Four Pralayas, and the Supreme Shelter Beyond Cause–Effect
ਸਮੇਂ ਦੇ ਮਾਪ ਅਤੇ ਯੁੱਗਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਪਰਿਕਸ਼ਿਤ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਦਿਨ-ਰਾਤ (ਕਲਪ) ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਅਨੰਤ ਉੱਤੇ ਸ਼ਯਨ ਕਰਦੇ ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਨੀਂਦ ਵੇਲੇ ਤ੍ਰਿਲੋਕੀ ਦਾ ਸੰਕੋਚ ਨੈਮਿੱਤਿਕ ਪ੍ਰਲਯ ਹੈ। ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਪੂਰੀ ਆਯੁ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤਿਕ ਪ੍ਰਲਯ—ਅਨਾਵ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਦੁર્ભਿਖ, ਸੂਰਜ ਦਾ ਸ਼ੋਸ਼ਣ, ਸੰਕਰਸ਼ਣ ਦੀ ਅੱਗ, ਵਿਨਾਸ਼ਕ ਹਵਾਵਾਂ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮਹਾਪਲਾਵਨ—ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤੱਤਵਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਦੀ ਗੰਧ, ਜਲ ਦਾ ਰਸ, ਅੱਗ ਦਾ ਰੂਪ, ਵਾਯੂ ਦਾ ਸਪਰਸ਼, ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਅਹੰਕਾਰ, ਮਹਤ, ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਤੱਕ ਸਮਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦੀਵਾ-ਅੱਖ-ਰੂਪ, ਘਟਾਕਾਸ਼, ਸੂਰਜ-ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬ, ਬੱਦਲ-ਸੂਰਜ ਆਦਿ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤਾਂ ਨਾਲ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਾਰਣ-ਕਾਰਜ ਦਾ ਦ੍ਵੈਤ ਅਸਾਰ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਵੇਕ-ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਮਿਥਿਆ ਅਹੰ ਕੱਟਣ ਤੇ ਬੰਧਨ ਦਾ ਨਾਸ—ਆਤ੍ਯੰਤਿਕ ਪ੍ਰਲਯ—ਅਤੇ ਅਚ੍ਯੁਤ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਨਾਲ ਹੀ ਭਾਗਵਤ ਦੀ ਤਾਰਕ ਸ਼ਕਤੀ, ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਕਾਲ ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਲਯ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵੀ ਸੰਕੇਤਿਤ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच कालस्ते परमाण्वादिर्द्विपरार्धावधिर्नृप । कथितो युगमानं च शृणु कल्पलयावपि ॥ १ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਪਰਮਾਣੂ ਦੀ ਗਤੀ ਨਾਲ ਮਾਪੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁੱਖਮ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਦ੍ਵਿਪਰਾਰਧ ਆਯੁ ਤੱਕ ਕਾਲ ਦਾ ਮਾਪ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਯੁਗਾਂ ਦਾ ਮਾਪ ਵੀ। ਹੁਣ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਇੱਕ ਦਿਨ (ਕਲਪ) ਦਾ ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਸੁਣ।
Verse 2
चतुर्युगसहस्रं तु ब्रह्मणो दिनमुच्यते । स कल्पो यत्र मनवश्चतुर्दश विशाम्पते ॥ २ ॥
ਚਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਚੱਕਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਇੱਕ ਦਿਨ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਹੀ ਕਲਪ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਸ ਅਵਧੀ ਵਿੱਚ ਚੌਦਾਂ ਮਨੂ ਆਉਂਦੇ ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 3
तदन्ते प्रलयस्तावान् ब्राह्मी रात्रिरुदाहृता । त्रयो लोका इमे तत्र कल्पन्ते प्रलयाय हि ॥ ३ ॥
ਉਸ ਦਿਨ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਜਿੰਨੀ ਮਿਆਦ ਦਾ ਪ੍ਰਲਯ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਨੀ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਰਾਤ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਲੋਕ ਪ੍ਰਲਯ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋ ਕੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 4
एष नैमित्तिक: प्रोक्त: प्रलयो यत्र विश्वसृक् । शेतेऽनन्तासनो विश्वमात्मसात्कृत्य चात्मभू: ॥ ४ ॥
ਇਸ ਨੂੰ ਨੈਮਿੱਤਿਕ (ਅਵਸਰਕ) ਪ੍ਰਲਯ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵੇਲੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਆਦਿ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਾ ਭਗਵਾਨ ਨਾਰਾਇਣ ਅਨੰਤ ਸ਼ੇਸ਼ ਦੀ ਸ਼ਯਿਆ ਉੱਤੇ ਸ਼ਯਨ ਕਰਕੇ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
Verse 5
द्विपरार्धे त्वतिक्रान्ते ब्रह्मण: परमेष्ठिन: । तदा प्रकृतय: सप्त कल्पन्ते प्रलयाय वै ॥ ५ ॥
ਜਦੋਂ ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਆਯੁ ਦੇ ਦੋ ਪਰਾਰਧ ਪੂਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਸੱਤ ਮੂਲ ਤੱਤ ਪ੍ਰਲਯ ਲਈ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 6
एष प्राकृतिको राजन् प्रलयो यत्र लीयते । अण्डकोषस्तु सङ्घातो विघाट उपसादिते ॥ ६ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਹ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰਲਯ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਭੌਤਿਕ ਤੱਤ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਤਦ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਸੰਘਾਤ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ-ਅੰਡਕੋਸ਼ ਟੁੱਟ ਕੇ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 7
पर्जन्य: शतवर्षाणि भूमौ राजन् न वर्षति । तदा निरन्ने ह्यन्योन्यं भक्ष्यमाणा: क्षुधार्दिता: । क्षयं यास्यन्ति शनकै: कालेनोपद्रुता: प्रजा: ॥ ७ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਸੌ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮੀਂਹ ਨਹੀਂ ਵਰ੍ਹੇਗਾ। ਤਦ ਅੰਨ ਦੇ ਅਭਾਵ ਅਤੇ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਤੜਫ਼ਦੀ ਪ੍ਰਜਾ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਖਾਣ ਲੱਗੇਗੀ ਅਤੇ ਕਾਲ ਦੇ ਪ੍ਰਹਾਰ ਨਾਲ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ।
Verse 8
सामुद्रं दैहिकं भौमं रसं सांवर्तको रवि: । रश्मिभि: पिबते घोरै: सर्वं नैव विमुञ्चति ॥ ८ ॥
ਪ੍ਰਲਯ-ਰੂਪ ਸੂਰਜ ਆਪਣੀਆਂ ਭਿਆਨਕ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰ ਦਾ, ਦੇਹਾਂ ਦਾ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦਾ ਸਾਰਾ ਜਲ-ਰਸ ਪੀ ਲਵੇਗਾ; ਪਰ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਮੀਂਹ ਦੀ ਇਕ ਬੂੰਦ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦੇਵੇਗਾ।
Verse 9
तत: संवर्तको वह्नि: सङ्कर्षणमुखोत्थित: । दहत्यनिलवेगोत्थ: शून्यान् भूविवरानथ ॥ ९ ॥
ਫਿਰ ਸੰਕਰਸ਼ਣ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਸੰਵਰਤਕ ਅੱਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਵੇਗੀ। ਹਵਾ ਦੇ ਪ੍ਰਚੰਡ ਵੇਗ ਨਾਲ ਚਲਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਅੱਗ ਹਰ ਥਾਂ ਭੜਕੇਗੀ ਅਤੇ ਸੁੰਨੇ ਭੂ-ਵਿਵਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਾੜ ਦੇਵੇਗੀ।
Verse 10
उपर्यध: समन्ताच्च शिखाभिर्वह्निसूर्ययो: । दह्यमानं विभात्यण्डं दग्धगोमयपिण्डवत् ॥ १० ॥
ਉੱਪਰੋਂ ਤਪਦਾ ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਹੇਠੋਂ ਭਗਵਾਨ ਸੰਕਰਸ਼ਣ ਦੀ ਅੱਗ—ਚੌਂਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਸੜ ਕੇ ਇਹ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਸੜਦੇ ਗੋਬਰ ਦੇ ਗੋਲੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕੇਗਾ।
Verse 11
तत: प्रचण्डपवनो वर्षाणामधिकं शतम् । पर: सांवर्तको वाति धूम्रं खं रजसावृतम् ॥ ११ ॥
ਫਿਰ ਪ੍ਰਲੈ ਦਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਿਆਨਕ ਤੂਫ਼ਾਨੀ ਪਵਨ ਸੌ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਵੱਗੇਗਾ; ਧੂੜ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਆਕਾਸ਼ ਧੂੰਏਂ ਵਰਗਾ ਸਲੇਟੀ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।
Verse 12
ततो मेघकुलान्यङ्ग चित्र वर्णान्यनेकश: । शतं वर्षाणि वर्षन्ति नदन्ति रभसस्वनै: ॥ १२ ॥
ਫਿਰ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਅਨੇਕ ਰੰਗਾਂ ਵਾਲੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣਗੇ; ਭਿਆਨਕ ਗੜਗੜਾਹਟ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਸੌ ਸਾਲ ਤੱਕ ਮੂਸਲਾਧਾਰ ਮੀਂਹ ਵਰ੍ਹਾਉਣਗੇ।
Verse 13
तत एकोदकं विश्वं ब्रह्माण्डविवरान्तरम् ॥ १३ ॥
ਉਸ ਵੇਲੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਖੋਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਇਕੋ ਜਲ-ਰਾਸ਼ੀ ਬਣ ਕੇ ਇਕ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਵਾਂਗ ਭਰ ਜਾਵੇਗਾ।
Verse 14
तदा भूमेर्गन्धगुणं ग्रसन्त्याप उदप्लवे । ग्रस्तगन्धा तु पृथिवी प्रलयत्वाय कल्पते ॥ १४ ॥
ਜਦੋਂ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਜਲ-ਪਲਾਵਨ ਨਾਲ ਡੁੱਬ ਜਾਵੇਗਾ, ਤਦ ਪਾਣੀ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸੁਗੰਧ-ਗੁਣ ਨੂੰ ਨਿਗਲ ਲਵੇਗਾ; ਸੁਗੰਧ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਪૃਥਵੀ-ਤੱਤ ਪ੍ਰਲੈ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋਣ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।
Verse 15
अपां रसमथो तेजस्ता लीयन्तेऽथ नीरसा: । ग्रसते तेजसो रूपं वायुस्तद्रहितं तदा ॥ १५ ॥ लीयते चानिले तेजो वायो: खं ग्रसते गुणम् । स वै विशति खं राजंस्ततश्च नभसो गुणम् ॥ १६ ॥ शब्दं ग्रसति भूतादिर्नभस्तमनुलीयते । तैजसश्चेन्द्रियाण्यङ्ग देवान् वैकारिको गुणै: ॥ १७ ॥ महान् ग्रसत्यहङ्कारं गुणा: सत्त्वादयश्च तम् । ग्रसतेऽव्याकृतं राजन् गुणान् कालेन चोदितम् ॥ १८ ॥ न तस्य कालावयवै: परिणामादयो गुणा: । अनाद्यनन्तमव्यक्तं नित्यं कारणमव्ययम् ॥ १९ ॥
ਅੱਗ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸੁਆਦ ਨੂੰ ਖੋਹ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਬੇਸੁਆਦ ਪਾਣੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਹਵਾ ਅੱਗ ਦੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਰੂਪਹੀਣ ਅੱਗ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 16
अपां रसमथो तेजस्ता लीयन्तेऽथ नीरसा: । ग्रसते तेजसो रूपं वायुस्तद्रहितं तदा ॥ १५ ॥ लीयते चानिले तेजो वायो: खं ग्रसते गुणम् । स वै विशति खं राजंस्ततश्च नभसो गुणम् ॥ १६ ॥ शब्दं ग्रसति भूतादिर्नभस्तमनुलीयते । तैजसश्चेन्द्रियाण्यङ्ग देवान् वैकारिको गुणै: ॥ १७ ॥ महान् ग्रसत्यहङ्कारं गुणा: सत्त्वादयश्च तम् । ग्रसतेऽव्याकृतं राजन् गुणान् कालेन चोदितम् ॥ १८ ॥ न तस्य कालावयवै: परिणामादयो गुणा: । अनाद्यनन्तमव्यक्तं नित्यं कारणमव्ययम् ॥ १९ ॥
ਅੱਗ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਈਥਰ ਹਵਾ ਦੇ ਗੁਣ (ਛੋਹ) ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਵਾ ਈਥਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਫਿਰ ਈਥਰ ਦਾ ਗੁਣ ਬਾਕੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 17
अपां रसमथो तेजस्ता लीयन्तेऽथ नीरसा: । ग्रसते तेजसो रूपं वायुस्तद्रहितं तदा ॥ १५ ॥ लीयते चानिले तेजो वायो: खं ग्रसते गुणम् । स वै विशति खं राजंस्ततश्च नभसो गुणम् ॥ १६ ॥ शब्दं ग्रसति भूतादिर्नभस्तमनुलीयते । तैजसश्चेन्द्रियाण्यङ्ग देवान् वैकारिको गुणै: ॥ १७ ॥ महान् ग्रसत्यहङ्कारं गुणा: सत्त्वादयश्च तम् । ग्रसतेऽव्याकृतं राजन् गुणान् कालेन चोदितम् ॥ १८ ॥ न तस्य कालावयवै: परिणामादयो गुणा: । अनाद्यनन्तमव्यक्तं नित्यं कारणमव्ययम् ॥ १९ ॥
ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਿੱਚ ਝੂਠੀ ਹਉਮੈ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਈਥਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋਸ਼ੀਲੀ ਹਉਮੈ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਨੇਕੀ ਵਾਲੀ ਹਉਮੈ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
Verse 18
अपां रसमथो तेजस्ता लीयन्तेऽथ नीरसा: । ग्रसते तेजसो रूपं वायुस्तद्रहितं तदा ॥ १५ ॥ लीयते चानिले तेजो वायो: खं ग्रसते गुणम् । स वै विशति खं राजंस्ततश्च नभसो गुणम् ॥ १६ ॥ शब्दं ग्रसति भूतादिर्नभस्तमनुलीयते । तैजसश्चेन्द्रियाण्यङ्ग देवान् वैकारिको गुणै: ॥ १७ ॥ महान् ग्रसत्यहङ्कारं गुणा: सत्त्वादयश्च तम् । ग्रसतेऽव्याकृतं राजन् गुणान् कालेन चोदितम् ॥ १८ ॥ न तस्य कालावयवै: परिणामादयो गुणा: । अनाद्यनन्तमव्यक्तं नित्यं कारणमव्ययम् ॥ १९ ॥
ਮਹਾਨ ਤੱਤ ਹਉਮੈ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਮਹਾਨ ਤੱਤ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਸਮੇਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਅਵਿਅਕਤ ਕੁਦਰਤ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
Verse 19
अपां रसमथो तेजस्ता लीयन्तेऽथ नीरसा: । ग्रसते तेजसो रूपं वायुस्तद्रहितं तदा ॥ १५ ॥ लीयते चानिले तेजो वायो: खं ग्रसते गुणम् । स वै विशति खं राजंस्ततश्च नभसो गुणम् ॥ १६ ॥ शब्दं ग्रसति भूतादिर्नभस्तमनुलीयते । तैजसश्चेन्द्रियाण्यङ्ग देवान् वैकारिको गुणै: ॥ १७ ॥ महान् ग्रसत्यहङ्कारं गुणा: सत्त्वादयश्च तम् । ग्रसतेऽव्याकृतं राजन् गुणान् कालेन चोदितम् ॥ १८ ॥ न तस्य कालावयवै: परिणामादयो गुणा: । अनाद्यनन्तमव्यक्तं नित्यं कारणमव्ययम् ॥ १९ ॥
ਉਹ ਅਵਿਅਕਤ ਕੁਦਰਤ ਸਮੇਂ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਦੇ ਅਧੀਨ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਅਨਾਦੀ, ਅਨੰਤ, ਸਦੀਵੀ ਅਤੇ ਰਚਨਾ ਦਾ ਅਟੁੱਟ ਕਾਰਨ ਹੈ।
Verse 20
न यत्र वाचो न मनो न सत्त्वं तमो रजो वा महदादयोऽमी । न प्राणबुद्धीन्द्रियदेवता वा न सन्निवेश: खलु लोककल्प: ॥ २० ॥ न स्वप्नजाग्रन्न च तत् सुषुप्तं न खं जलं भूरनिलोऽग्निरर्क: । संसुप्तवच्छून्यवदप्रतर्क्यं तन्मूलभूतं पदमामनन्ति ॥ २१ ॥
ਪ੍ਰਧਾਨ ਨਾਮ ਦੀ ਅਵ੍ਯਕਤ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਨਾ ਬਾਣੀ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੈ, ਨਾ ਮਨ, ਨਾ ਮਹਤ ਆਦਿ ਸੁਖਮ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤੀ; ਨਾ ਸੱਤ੍ਵ-ਰਜ-ਤਮ ਗੁਣ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਨਾ ਪ੍ਰਾਣ ਹੈ, ਨਾ ਬੁੱਧੀ, ਨਾ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਨਾ ਦੇਵਤੇ; ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਰਚਨਾ ਨਹੀਂ। ਸੁਪਨਾ, ਜਾਗ੍ਰਤ ਅਤੇ ਸੁਸ਼ੁਪਤੀ ਵਾਲੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵੀ ਨਹੀਂ; ਨਾ ਆਕਾਸ਼, ਨਾ ਜਲ, ਨਾ ਧਰਤੀ, ਨਾ ਵਾਯੂ, ਨਾ ਅੱਗ, ਨਾ ਸੂਰਜ। ਉਹ ਹਾਲਤ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਜਾਂ ਸ਼ੂਨ੍ਯਤਾ ਵਰਗੀ, ਅਵਰਨਨੀਯ ਹੈ; ਪਰ ਮੂਲ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਆਧਾਰ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 21
न यत्र वाचो न मनो न सत्त्वं तमो रजो वा महदादयोऽमी । न प्राणबुद्धीन्द्रियदेवता वा न सन्निवेश: खलु लोककल्प: ॥ २० ॥ न स्वप्नजाग्रन्न च तत् सुषुप्तं न खं जलं भूरनिलोऽग्निरर्क: । संसुप्तवच्छून्यवदप्रतर्क्यं तन्मूलभूतं पदमामनन्ति ॥ २१ ॥
ਪ੍ਰਧਾਨ ਨਾਮ ਦੀ ਅਵ੍ਯਕਤ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਨਾ ਸੁਪਨਾ ਹੈ, ਨਾ ਜਾਗ੍ਰਤ, ਨਾ ਸੁਸ਼ੁਪਤੀ; ਨਾ ਆਕਾਸ਼, ਨਾ ਜਲ, ਨਾ ਧਰਤੀ, ਨਾ ਵਾਯੂ, ਨਾ ਅੱਗ, ਨਾ ਸੂਰਜ। ਇਹ ਹਾਲਤ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਜਾਂ ਸ਼ੂਨ੍ਯਤਾ ਵਰਗੀ, ਤਰਕ ਤੇ ਬਾਣੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ; ਫਿਰ ਵੀ ਤੱਤਵ-ਵੇਤਾ ਇਸਨੂੰ ਮੂਲ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਮੰਨ ਕੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਆਧਾਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 22
लय: प्राकृतिको ह्येष पुरुषाव्यक्तयोर्यदा । शक्तय: सम्प्रलीयन्ते विवशा: कालविद्रुता: ॥ २२ ॥
ਇਹ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤਿਕ ਲਯ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਕਾਲ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਵਿਖੰਡਿਤ ਹੋ ਕੇ ਪਰਮ ਪੁਰੁਸ਼ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਅਵ੍ਯਕਤ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵਿਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਗੁਆ ਬੈਠਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 23
बुद्धीन्द्रियार्थरूपेण ज्ञानं भाति तदाश्रयम् । दृश्यत्वाव्यतिरेकाभ्यामाद्यन्तवदवस्तु यत् ॥ २३ ॥
ਬੁੱਧੀ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜੋ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਪਰਮ ਆਸਰਾ ਉਹੀ ਪਰਮ ਤੱਤ ਹੈ। ਜਿਸ ਦਾ ਆਦਿ ਤੇ ਅੰਤ ਹੈ, ਉਹ ਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਕਾਰਣ ਤੋਂ ਅਭਿੰਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਅਸਾਰ ਹੈ।
Verse 24
दीपश्चक्षुश्च रूपं च ज्योतिषो न पृथग् भवेत् । एवं धी: खानि मात्राश्च न स्युरन्यतमादृतात् ॥ २४ ॥
ਦੀਵਾ, ਉਸ ਦੀਵੇ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਵੇਖਣ ਵਾਲੀ ਅੱਖ ਅਤੇ ਵੇਖਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਰੂਪ—ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਦੇ ਤੱਤ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੁੱਧੀ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਵਿਸ਼ੇ ਪਰਮ ਸਤ੍ਯ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਅਸਤਿਤ੍ਵ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ; ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਪਰਮ ਤੱਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸਰਬਥਾ ਵਿਲੱਖਣ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 25
बुद्धेर्जागरणं स्वप्न: सुषुप्तिरिति चोच्यते । मायामात्रमिदं राजन् नानात्वं प्रत्यगात्मनि ॥ २५ ॥
ਬੁੱਧੀ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਅਵਸਥਾਵਾਂ—ਜਾਗ੍ਰਤ, ਸੁਪਨਾ ਅਤੇ ਸੁਸ਼ੁਪਤੀ—ਕਹੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਦਿੱਸਦਾ ਨਾਨਾਤਵ ਸਭ ਮਾਇਆ-ਮਾਤ੍ਰ ਹੈ।
Verse 26
यथा जलधरा व्योम्नि भवन्ति न भवन्ति च । ब्रह्मणीदं तथा विश्वमवयव्युदयाप्ययात् ॥ २६ ॥
ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਬੱਦਲ ਬਣਦੇ ਹਨ ਤੇ ਫਿਰ ਵਿਖਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਇਹ ਜਗਤ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਜੋੜ-ਵਿਛੋੜ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਤੇ ਲੀਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 27
सत्यं ह्यवयव: प्रोक्त: सर्वावयविनामिह । विनार्थेन प्रतीयेरन् पटस्येवाङ्ग तन्तव: ॥ २७ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇੱਥੇ ਹਰ ਅਵਯਵੀ ਦੇ ਅਵਯਵ ਸੱਚ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਕਪੜੇ ਦੇ ਧਾਗੇ ਕਪੜੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਵੀ ਜਾਣੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।
Verse 28
यत् सामान्यविशेषाभ्यामुपलभ्येत स भ्रम: । अन्योन्यापाश्रयात् सर्वमाद्यन्तवदवस्तु यत् ॥ २८ ॥
ਜੋ ਕੁਝ ਸਧਾਰਣ ਕਾਰਣ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਾਰਜ ਵਜੋਂ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਭਰਮ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਕਾਰਣ-ਕਾਰਜ ਇਕ ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹਨ। ਜਿਸਦਾ ਆਰੰਭ ਤੇ ਅੰਤ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲੀ ਨਹੀਂ।
Verse 29
विकार: ख्यायमानोऽपि प्रत्यगात्मानमन्तरा । न निरूप्योऽस्त्यणुरपि स्याच्चेच्चित्सम आत्मवत् ॥ २९ ॥
ਭਾਵੇਂ ਵਿਕਾਰ ਦਿੱਸੇ, ਪਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਇੱਕ ਅਣੂ ਦਾ ਵੀ ਅੰਤਿਮ ਨਿਰਧਾਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਸੱਚ ਮੰਨਣ ਲਈ ਉਸ ਵਿੱਚ ਚਿਤ-ਸਰੂਪ ਆਤਮਾ ਵਰਗਾ—ਨਿੱਤ, ਨਿਰਵਿਕਾਰ—ਅਸਤਿਤਵ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 30
न हि सत्यस्य नानात्वमविद्वान् यदि मन्यते । नानात्वं छिद्रयोर्यद्वज्ज्योतिषोर्वातयोरिव ॥ ३० ॥
ਪਰਮ ਸਤਿ ਵਿੱਚ ਭੌਤਿਕ ਦ੍ਵੈਤ ਨਹੀਂ। ਅਗਿਆਨੀ ਜੋ ਭੇਦ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਖਾਲੀ ਘੜੇ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਬਾਹਰਲੇ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਭੇਦ ਵਾਂਗ, ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਦੇ ਭੇਦ ਵਾਂਗ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਦੇਹ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣਵਾਯੂ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਦੇਹ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣਵਾਯੂ ਦੇ ਭੇਦ ਵਾਂਗ ਹੈ।
Verse 31
यथा हिरण्यं बहुधा समीयते नृभि: क्रियाभिर्व्यवहारवर्त्मसु । एवं वचोभिर्भगवानधोक्षजो व्याख्यायते लौकिकवैदिकैर्जनै: ॥ ३१ ॥
ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਉਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਹਾਰ ਦੇ ਰਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੋਨੇ ਨੂੰ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਵਰਤਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਕਰਕੇ ਸੋਨਾ ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਭਗਵਾਨ ਅਧੋક્ષਜ ਦਾ ਵਰਣਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੋਕ ਲੋਕਿਕ ਅਤੇ ਵੈਦਿਕ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਕਈ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 32
यथा घनोऽर्कप्रभवोऽर्कदर्शितो ह्यर्कांशभूतस्य च चक्षुषस्तम: । एवं त्वहं ब्रह्मगुणस्तदीक्षितो ब्रह्मांशकस्यात्मन आत्मबन्धन: ॥ ३२ ॥
ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਨਾਲ ਹੀ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਸੂਰਜ ਦੇ ਅੰਸ਼-ਰੂਪ ਨੇਤਰ ਲਈ ਹਨੇਰਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਭੌਤਿਕ ਅਹੰਕਾਰ, ਬ੍ਰਹਮਾਂਸ਼ ਜੀਵਾਤਮਾ ਨੂੰ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤੀ ਤੋਂ ਰੋਕਦਾ ਹੈ।
Verse 33
घनो यदार्कप्रभवो विदीर्यते चक्षु: स्वरूपं रविमीक्षते तदा । यदा ह्यहङ्कार उपाधिरात्मनो जिज्ञासया नश्यति तर्ह्यनुस्मरेत् ॥ ३३ ॥
ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਬੱਦਲ ਫਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਅੱਖ ਸੂਰਜ ਦਾ ਅਸਲ ਸਰੂਪ ਵੇਖ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦੋਂ ਜੀਵ ਪਰਾਵਿਦਿਆ ਦੀ ਜਿਗਿਆਸਾ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਅਹੰਕਾਰ-ਰੂਪ ਉਪਾਧੀ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮੂਲ ਆਤਮਿਕ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਮੁੜ ਯਾਦ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 34
यदैवमेतेन विवेकहेतिना मायामयाहङ्करणात्मबन्धनम् । छित्त्वाच्युतात्मानुभवोऽवतिष्ठते तमाहुरात्यन्तिकमङ्ग सम्प्लवम् ॥ ३४ ॥
ਪਿਆਰੇ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ! ਜਦੋਂ ਵਿਵੇਕ-ਜਨਿਤ ਗਿਆਨ-ਖੜਗ ਨਾਲ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹਣ ਵਾਲਾ ਮਾਇਆਮਯ ਅਹੰਕਾਰ-ਰੂਪ ਬੰਧਨ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਚ੍ਯੁਤ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਆਤ੍ਯੰਤਿਕ’—ਅਰਥਾਤ ਭੌਤਿਕ ਅਸਤਿਤ੍ਵ ਦਾ ਪਰਮ ਲਯ—ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 35
नित्यदा सर्वभूतानां ब्रह्मादीनां परन्तप । उत्पत्तिप्रलयावेके सूक्ष्मज्ञा: सम्प्रचक्षते ॥ ३५ ॥
ਹੇ ਪਰੰਤਪ! ਸੁਖਮ ਤੱਤ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਹੀ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਚੱਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 36
कालस्रोतोजवेनाशु ह्रियमाणस्य नित्यदा । परिणामिनामवस्थास्ता जन्मप्रलयहेतव: ॥ ३६ ॥
ਕਾਲ ਦੇ ਪ੍ਰਬਲ ਧਾਰੇ ਦੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਬਦਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਭ ਵਸਤੂਆਂ ਸਦਾ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਘਿਸਦੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਹੀ ਜਨਮ ਅਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਦੇ ਨਿੱਤ ਕਾਰਨ ਹਨ।
Verse 37
अनाद्यन्तवतानेन कालेनेश्वरमूर्तिना । अवस्था नैव दृश्यन्ते वियति ज्योतिषामिव ॥ ३७ ॥
ਆਦਿ-ਅੰਤ ਰਹਿਤ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧੀ ਰੂਪ ਕਾਲ ਦੁਆਰਾ ਬਣੀਆਂ ਇਹ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦਿੱਖਦੀਆਂ ਨਹੀਂ; ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਦੀ ਅਤਿ ਸੁਖਮ ਪਲ-ਪਲ ਦੀ ਸਥਿਤੀ-ਬਦਲਾਅ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ।
Verse 38
नित्यो नैमित्तिकश्चैव तथा प्राकृतिको लय: । आत्यन्तिकश्च कथित: कालस्य गतिरीदृशी ॥ ३८ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਲ ਦੀ ਗਤੀ ਚਾਰ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਲਯ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ—ਨਿੱਤ, ਨੈਮਿੱਤਿਕ, ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਆਤ੍ਯੰਤਿਕ।
Verse 39
एता: कुरुश्रेष्ठ जगद्विधातु- र्नारायणस्याखिलसत्त्वधाम्न: । लीलाकथास्ते कथिता: समासत: कार्त्स्न्येन नाजोऽप्यभिधातुमीश: ॥ ३९ ॥
ਹੇ ਕੁਰੂਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਜਗਤ ਦੇ ਵਿਧਾਤਾ ਅਤੇ ਸਭ ਸੱਤਾ ਦੇ ਧਾਮ ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਰਾਇਣ ਦੀਆਂ ਇਹ ਲੀਲਾ-ਕਥਾਵਾਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਸੁਣਾਈਆਂ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਸਵੈੰ ਅਜ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਵੀ ਅਸਮਰੱਥ ਹੈ।
Verse 40
संसारसिन्धुमतिदुस्तरमुत्तितीर्षो- र्नान्य: प्लवो भगवत: पुरुषोत्तमस्य । लीलाकथारसनिषेवणमन्तरेण पुंसो भवेद् विविधदु:खदवार्दितस्य ॥ ४० ॥
ਜੋ ਅਨੇਕਾਂ ਦੁੱਖਾਂ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੜਦਾ ਹੋਇਆ ਅਤਿ ਦੁਸਤਾਰ ਸੰਸਾਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਲੀਲਾ-ਕਥਾ ਦੇ ਪਰਮ ਰਸ ਦੀ ਭਗਤੀ-ਸੇਵਾ ਹੀ ਇਕੋ ਨੌਕਾ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ।
Verse 41
पुराणसंहितामेतामृषिर्नारायणोऽव्यय: । नारदाय पुरा प्राह कृष्णद्वैपायनाय स: ॥ ४१ ॥
ਸਾਰੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਦੀ ਸਾਰ-ਸੰਹਿਤਾ ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ ਅਵ੍ਯਯ ਨਾਰਾਇਣ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਕਿਹਾ; ਅਤੇ ਨਾਰਦ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ-ਦ੍ਵੈਪਾਯਨ ਵੇਦਵਿਆਸ ਨੂੰ ਦੁਹਰਾਕੇ ਸੁਣਾਇਆ।
Verse 42
स वै मह्यं महाराज भगवान् बादरायण: । इमां भागवतीं प्रीत: संहितां वेदसम्मिताम् ॥ ४२ ॥
ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ! ਉਹੀ ਭਗਵਾਨ ਬਾਦਰਾਯਣ (ਵਿਆਸਦੇਵ) ਨੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਭਾਗਵਤੀ ਸੰਹਿਤਾ—ਸ਼੍ਰੀਮਦ ਭਾਗਵਤ—ਸਿਖਾਈ, ਜੋ ਚਾਰਾਂ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ।
Verse 43
इमां वक्ष्यत्यसौ सूत ऋषिभ्यो नैमिषालये । दीर्घसत्रे कुरुश्रेष्ठ सम्पृष्ट: शौनकादिभि: ॥ ४३ ॥
ਹੇ ਕੁਰੂ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਨੈਮਿਸ਼ਾਰਣ੍ਯ ਦੇ ਦੀਰਘ-ਸਤਰ ਵਿੱਚ, ਸ਼ੌਨਕ ਆਦਿ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਪੁੱਛਣ ‘ਤੇ, ਇਹੀ ਭਾਗਵਤ ਸੂਤ ਗੋਸਵਾਮੀ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁਣਾਵੇਗਾ।
Frequently Asked Questions
Naimittika (occasional) pralaya occurs at the end of Brahmā’s day, during his night of equal duration. The three planetary systems are devastated, and the universe is withdrawn while Brahmā sleeps. The chapter describes Nārāyaṇa reclining on Ananta Śeṣa and absorbing the cosmos within Himself—showing that dissolution is not chaos but a regulated withdrawal under the Supreme Lord’s control.
Prākṛtika pralaya occurs when Brahmā’s full lifespan ends. The narrative describes escalating cosmic events—drought, the sun’s desiccation, Saṅkarṣaṇa’s fire, destructive wind, then deluge—followed by metaphysical absorption: earth loses fragrance and dissolves; water loses taste into fire; fire loses form into air; air loses touch into ether; ether loses sound into ahaṅkāra; ahaṅkāra is absorbed into mahat; mahat into the guṇas; and the guṇas into pradhāna under the impulse of time.
The repetition functions as a didactic refrain: it fixes the sāṅkhya-style logic of dissolution in the listener’s mind and emphasizes inevitability—each element is defined by a distinguishing quality and is dissolved when that quality is seized by the subtler principle. It also reinforces the theological point that all manifest distinctions are temporary superimpositions upon the Supreme Reality (āśraya).
Ātyantika (ultimate) pralaya is the final destruction of material bondage for the individual jīva. Unlike naimittika or prākṛtika pralaya, which are cosmic cycles, ātyantika pralaya occurs when false ego is cut off by discriminating knowledge and one realizes Lord Acyuta as the Supreme Soul—ending the soul’s identification with the guṇas and the recurring experience of saṁsāra.
They illustrate nondual dependence: perceived differences arise from limiting conditions, not from an ultimate split in reality. The ‘sky in a pot’ shows apparent division without real separation; the ‘sun reflection’ shows a dependent image mistaken as separate; and ‘lamp-eye-form’ shows that knower, knowing, and known share a common basis. Likewise, intelligence, senses, and objects have no independent existence apart from the Absolute Truth, though the Absolute remains transcendent to them.