Adhyakshaprachara Adhyaya 7 Sutra 2 - Arthashastra | Punjabi | Vedapath

Kautilya

Sutra 2

Devanagari script

तत्राधिकरणानां संख्याप्रचारसंजाताग्रं कर्मान्तानां द्रव्यप्रयोगवृद्धिक्षयव्ययप्रयामव्याजीयोगस्थानवेतनविष्टिप्रमाणम् रत्नसारफल्गुकुप्यानामर्घप्रतिवर्णकमानप्रतिमानोन्मानावमानभाण्डम् देशग्रामजातिकुलसंघानां धर्मव्यवहारचरित्रसंस्थानम् राजोपजीविनां प्रग्रहप्रदेशभोगपरिहारभक्तवेतनलाभम् राज्ञश्च पत्नीपुत्राणां रत्नभूमिलाभं निर्देशोत्पातिकप्रतीकारलाभं मित्रामित्राणां च संधिविग्रहप्रदानादानं निबन्धपुस्तकस्थं कारयेत् ॥ कZ_०२.७.०२ ॥

Transliteration

tatrādhikaraṇānāṃ saṃkhyāpracārasaṃjātāgraṃ karmāntānāṃ dravyaprayogavṛddhikṣayavyayaprayāmavyājīyogasthānavetanaviṣṭipramāṇam ratnasāraphalgukupyānām arghaprativarṇakamānapratimānonmānāvamānabhāṇḍam deśagrāmajātikulasaṃghānāṃ dharmavyavahāracaritrasaṃsthānam rājopajīvināṃ pragrahapradeśabhogaparihārabhaktavetanalābham rājñaś ca patnīputrāṇāṃ ratnabhūmilābhaṃ nirdeśotpātikapratīkāralābhaṃ mitrāmitrāṇāṃ ca saṃdhivigrahapradānādānaṃ nibandhapustakasthaṃ kārayet

Translation

ਉੱਥੇ ਰਜਿਸਟਰ-ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦਰਜ ਕਰਵਾਏ—ਅਧਿਕਰਣ/ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ, ਆਵਾਜਾਈ, ਇਕੱਠ ਅਤੇ ਬਕਾਇਆ; ਰਾਜ-ਕਾਰਜ/ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਧਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ, ਵਾਧਾ-ਘਾਟਾ, ਖਰਚ, ਸਮੇਂ ਦੀ ਦੇਰੀ, ਕਮਿਸ਼ਨ/ਫ਼ਰਕ (ਵਿਆਜੀ), ਨਿਯੁਕਤੀਆਂ, ਕੰਮ-ਥਾਵਾਂ, ਤਨਖ਼ਾਹ, ਬੇਗਾਰ (ਵਿਸ਼ਟੀ) ਅਤੇ ਮਾਪ-ਮਿਆਰ; ਰਤਨਾਂ, ਧਾਤਾਂ ਅਤੇ ਆਮ ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਭਾਅ, ਕਿਸਮ/ਰੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਗੀਕਰਨ, ਮਾਪ-ਤੋਲ ਦੇ ਮਿਆਰ, ਅਤੇ ਮਾਲ ਦੀ ਘਟਤ/ਨੁਕਸਾਨ ਦੀ ਦਰਜਬੰਦੀ; ਦੇਸ਼-ਪਿੰਡ-ਜਾਤੀ-ਕੁਲ-ਸੰਘਾਂ ਦੇ ਧਰਮ, ਕਾਨੂੰਨੀ ਵਰਤਾਰਾ, ਰਿਵਾਜ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਵਾਂ; ਰਾਜਸੇਵਾ ਨਾਲ ਜੀਵਨ-ਨਿਰਵਾਹ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਅਨੁਗ੍ਰਹ/ਗ੍ਰਹਣ, ਇਲਾਕਾ-ਵੰਡ, ਭੋਗ, ਛੂਟਾਂ, ਰਾਸ਼ਨ/ਭੱਤਾ, ਤਨਖ਼ਾਹ ਅਤੇ ਲਾਭ; ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ-ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਰਤਨ ਅਤੇ ਭੂਮੀ-ਲਾਭ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹੁਕਮਾਂ ਤੋਂ ਅਤੇ ਉਤਪਾਤ/ਆਪਦਾ-ਨਿਵਾਰਣ ਤੋਂ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਲਾਭ; ਅਤੇ ਮਿੱਤਰ-ਸ਼ਤਰੂਆਂ ਦੇ ਸੰਧਿ-ਵਿਗ੍ਰਹ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀ—ਇਹ ਸਭ ਰਜਿਸਟਰ-ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਵਾਏ।

Word by Word

तत्रthere; in that context/section

अधिकरणानाम्of the departments/administrative offices

संख्याप्रचारसंजाताग्रम्(with) a heading arising from numbering and promulgation/issue

कर्मान्तानाम्of the workshops/industrial establishments

द्रव्यप्रयोगवृद्धिक्षयव्ययप्रयामव्याजीयोगस्थानवेतनविष्टिप्रमाणम्the record/measure of disbursement of goods, increase, decrease, expense, processing/throughput, fraud, assignment to posts, wages, and forced labour

रत्नसारफल्गुकुप्यानाम्of jewels, valuable materials, minor goods, and base/ordinary goods

अर्घप्रतिवर्णकमानप्रतिमानोन्मानावमानभाण्डम्the record of price, classification by quality, measures, counter-check measures, weighing/overweighing, undervaluation, and containers

देशग्रामजातिकुलसंघानाम्of regions, villages, birth-groups, families/lineages, and associations

धर्मव्यवहारचरित्रसंस्थानम्the record of law, legal procedure, customary practice, and institutional organization

राजोपजीविनाम्of those who live by the king (royal dependents/servants)

प्रग्रहप्रदेशभोगपरिहारभक्तवेतनलाभम्the record of attachments, territorial allotments, enjoyment rights, exemptions, rations, wages, and gains/perquisites

राज्ञःof the king

चand

पत्नीपुत्राणाम्of (his) wives and sons

रत्नभूमिलाभम्the gain/acquisition of jewels and land

निर्देशोत्पातिकप्रतीकारलाभम्the gain arising from directives/assignments and from countermeasures to calamities/portents

मित्रामित्राणाम्of friends (allies) and enemies

चand

संधिविग्रहप्रदानादानम्the record of peace, war, giving, and taking

निबन्धपुस्तकस्थम्entered/contained in the register-book

कारयेत्should cause (it) to be made/entered

Entities Mentioned

akṣapaṭala (accounts office)

nibandhapustaka (registers)

adhikaraṇa (cases/matters)

karmānta (state works/operations)

vyaya (expenditure)

vyājī (differential/commission)

vetana (wages)

viṣṭi (corvée)

ratna/sāra/phalgukupya (classes of goods)

deśa/grāma/jāti/kula/saṃgha (polity-society units)

mitra/amitra (ally/enemy)

saṃdhi/vigraha (treaty/hostility)

FAQs

What is the administrative purpose of listing such diverse items in the nibandhapustaka?

To create a single, authoritative audit trail linking finance, operations, inventory, personnel entitlements, legal-customary governance, crisis-response actions, and foreign relations—so decisions can be verified and controlled.

Which modern governance functions are combined in this record-keeping scheme?

Treasury/accounting, procurement and inventory management, HR/payroll, compliance and legal administration, risk management, and diplomatic record management.