Adhyaya 6
Book 2 operationalizes the Vijigīṣu’s power by turning sovereignty into routines: measurement, classification, custody, audit, and enforcement. Chapter 2.6 is a technical spine for kośa-governance—defining what counts as income (āya), what counts as expenditure (vyaya), and how to treat residual balances (śeṣa) and doubtful items through praśodhana (verification/clearing). By partitioning flows into current (vartamāna), lapsed (paryuṣita), and ‘other-sourced’/exceptional (anyajāta), Kauṭilya makes revenue legible across day, fortnight, month, and year; this legibility is itself daṇḍa’s precondition, because punishment without accounts becomes arbitrary while accounts without punishment become ornamental. The chapter also links market operations (price increase, metrology differentials, interest, gains in trade) to state accounting categories, integrating commercial artha into administrative dharma. In the saptāṅga organism, kośa is the nutritive blood: these sutras specify how it is purified, replenished, and protected so that army, fort, and diplomacy can be sustained without internal decay.
Sutras
Sutra 1
समाहर्ता दुर्गं राष्ट्रं खनिं सेतुं वनं व्रजं वणिक्पथं चावेक्षेत ॥ कZ_०२.६.०१ ॥
ਸਮਾਹਰਤਾ ਨੂੰ ਕਿਲ੍ਹਾ, ਰਾਜ/ਜਨਪਦ, ਖਾਣ, ਸੇਤੂ/ਬੰਨ੍ਹ, ਜੰਗਲ, ਵ੍ਰਜ (ਪਸ਼ੂ-ਝੁੰਡ/ਚਰਾਗਾਹ ਪ੍ਰਬੰਧ), ਅਤੇ ਵਣਿਕਪਥ (ਵਪਾਰੀ ਰਾਹ) ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Sutra 2
शुल्कं दण्डः पौतवं नागरिको लक्षणाध्यक्षो मुद्राध्यक्षः सुरा सूना सूत्रं तैलं घृतं क्षारः सौवर्णिकः पण्यसंस्था वेश्या द्यूतं वास्तुकं कारुशिल्पिगणो देवताध्यक्षो द्वारबहिरिकादेयं च दुर्गम् ॥ कZ_०२.६.०२ ॥
ਦੁਰਗ (ਨਗਰ) ਦੀ ਆਮਦਨ-ਆਧਾਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ—ਸ਼ੁਲਕ, ਦੰਡ, ਨੌ-ਆਵਾਜਾਈ/ਫੈਰੀ-ਕਰ (ਪੌਤਵ), ਨਾਗਰਿਕ ਕਰ, ਲਕਸ਼ਣਾਧ੍ਯਕ੍ਸ਼ (ਮਿਆਰ/ਨਿਸ਼ਾਨ) ਤੋਂ ਆਮਦਨ, ਮੁਦ੍ਰਾਧ੍ਯਕ੍ਸ਼ (ਟਕਸਾਲ) ਦੀ ਆਮਦਨ, ਸ਼ਰਾਬ ਦੀ ਆਮਦਨ, ਸੂਨਾ (ਵਧਸ਼ਾਲਾ) ਦੀ ਆਮਦਨ, ਸੂਤਰ (ਸੂਤ/ਵਸਤ੍ਰ) ਦੀ ਆਮਦਨ, ਤੇਲ, ਘੀ, ਖਾਰ, ਸੌਵਰਣਿਕ (ਸੁਨਾਰ) ਦੀ ਆਮਦਨ, ਪਣ੍ਯਸੰਸਥਾ (ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਬਾਜ਼ਾਰ) ਦੀ ਆਮਦਨ, ਵੈਸ਼ਿਆ ਦੀ ਆਮਦਨ, ਦ੍ਯੂਤ (ਜੂਆ) ਦੀ ਆਮਦਨ, ਵਾਸਤੁਕ (ਨਿਰਮਾਣ) ਦੀ ਆਮਦਨ, ਕਾਰੁ-ਸ਼ਿਲ੍ਪਿਗਣ (ਕਾਰੀਗਰ-ਸ਼ਿਲਪੀ ਗਿਲਡ) ਦੀ ਆਮਦਨ, ਦੇਵਤਾਧ੍ਯਕ੍ਸ਼ (ਦੇਵਾਲਯ/ਤੀਰਥ-ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ) ਦੀ ਆਮਦਨ, ਅਤੇ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਤੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਚੌਕੀਆਂ ਉੱਤੇ ਵਸੂਲੀ।
Sutra 3
सीता भागो बलिः करो वणिक् नदीपालस्तरो नावः पत्तनं विविचितं वर्तनी रज्जुश्चोररज्जुश्च राष्ट्रम् ॥ कZ_०२.६.०३ ॥
ਰਾਜ (ਜਨਪਦ) ਦੀ ਆਮਦਨ ਦਾ ਆਧਾਰ—ਸੀਤਾ (ਰਾਜਕੀ ਖੇਤੀ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ), ਭਾਗ (ਉਤਪਾਦ ਦਾ ਰਾਜ ਹਿੱਸਾ), ਬਲੀ (ਧਾਰਮਿਕ/ਉਪਹਾਰ-ਕਰ), ਕਰ (ਟੈਕਸ), ਵਣਿਕ-ਸ਼ੁਲਕ, ਨਦੀਪਾਲ ਅਤੇ ਨਦੀ-ਸ਼ੁਲਕ, ਤਰ (ਘਾਟ/ਪਾਰਾਪਾਰ-ਸ਼ੁਲਕ), ਨਾਵ (ਕਿਸ਼ਤੀ/ਫੈਰੀ-ਸ਼ੁਲਕ), ਪੱਤਨ (ਸ਼ਹਿਰ/ਬੰਦਰਗਾਹ-ਸ਼ੁਲਕ), ਵਿਵਿਚਿਤ (ਵਿਭਿੰਨ/ਅਨਿਯਮਿਤ ਵਸੂਲੀਆਂ), ਵਰਤਨੀ (ਰਾਹ-ਆਮਦਨ), ਰੱਜੂ (ਰੱਸੀ/ਟੋਲ-ਸ਼ੁਲਕ), ਚੋਰਰੱਜੂ (ਚੋਰ-ਨਿਯੰਤਰਣ/ਬਰਾਮਦਗੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਸੂਲੀ), ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰ (ਹੋਰ ਆਮਦਨੀ ਖੇਤਰ)।
Sutra 4
सुवर्णरजतवज्रमणिमुक्ताप्रवालशङ्खलोहलवणभूमिप्रस्तररसधातवः खनिः ॥ कZ_०२.६.०४ ॥
ਖਨਿ (ਖਾਣਾਂ) ਤੋਂ ਆਮਦਨ—ਸੋਨਾ, ਚਾਂਦੀ, ਹੀਰਾ, ਮਣੀ, ਮੋਤੀ, ਪ੍ਰਵਾਲ, ਸ਼ੰਖ, ਧਾਤਾਂ, ਨਮਕ, ਮਿੱਟੀ/ਭੂਮੀ-ਤੱਤ, ਪੱਥਰ, ਖਨਿਜ-ਸਾਰ, ਅਤੇ ਅਯਸਕ।
Sutra 5
पुष्पफलवाटषण्डकेदारमूलवापाः सेतुः ॥ कZ_०२.६.०५ ॥
ਸੇਤੁ (ਸਿੰਚਾਈ ਅਤੇ ਬੰਧ/ਤਟਬੰਧ ਵਿਭਾਗ) ਤੋਂ ਆਮਦਨ—ਫੁੱਲ-ਫਲਾਂ ਦੇ ਬਾਗ, ਵਾਟ/ਉਪਵਨ-ਖੰਡ, ਕੇਦਾਰ (ਖੇਤੀ ਦੇ ਖੇਤ), ਕੰਦ-ਮੂਲ, ਅਤੇ ਵਾਪੀ (ਤਲਾਬ/ਜਲਾਸ਼ਯ/ਸਿੰਚਾਈ ਕੰਮ)।
Sutra 6
पशुमृगद्रव्यहस्तिवनपरिग्रहो वनम् ॥ कZ_०२.६.०६ ॥
ਵਨ (ਜੰਗਲ ਵਿਭਾਗ) ਵਿੱਚ—ਪਸ਼ੂ, ਮ੍ਰਿਗ (ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ), ਵਨ-ਦ੍ਰਵ੍ਯ/ਉਤਪਾਦ, ਅਤੇ ਹਸਤੀਵਨ (ਹਾਥੀ-ਰਾਖਵੇਂ ਜੰਗਲ) ਦੀ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਇਕੱਠ/ਪਕੜ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।
Sutra 7
गोमहिषमजाविकं खरोष्त्रमश्वाश्वतरं च व्रजः ॥ कZ_०२.६.०७ ॥
ਵ੍ਰਜ (ਰਾਜਕੀ ਪਸ਼ੂ-ਝੁੰਡ) ਵਿੱਚ—ਗਾਂ, ਮਹਿਸ, ਬੱਕਰੀਆਂ ਅਤੇ ਭੇਡਾਂ, ਗਧੇ ਅਤੇ ਊਂਟ, ਅਤੇ ਘੋੜੇ ਅਤੇ ਖੱਚਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
Sutra 8
स्थलपथो वारिपथश्च वणिक्पथः ॥ कZ_०२.६.०८ ॥
ਵਪਾਰੀਆਂ ਦੇ ਰਸਤੇ (ਵਣਿਕਪਥ) ਦੋ ਹਨ—ਥਲ ਰਸਤਾ ਅਤੇ ਜਲ ਰਸਤਾ।
Sutra 9
इत्यायशरीरम् ॥ कZ_०२.६.०९ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਆਯ-ਸ਼ਰੀਰ’ (ਰਾਜਸਵ-ਸ਼ਰੀਰ/ਰਾਜਸਵ ਸਿਰਲੇਖਾਂ ਦਾ ਢਾਂਚਾ) ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Sutra 10
मूल्यं भागो व्याजी परिघः कॢप्तम् (क्लृप्तम्) रूपिकमत्ययश्चायमुखम् ॥ कZ_०२.६.१० ॥
‘ਆਮਦਨ ਦੇ ਮਾਰਗ’ (ਆਯਮੁਖ) ਇਹ ਹਨ—ਮੂਲ੍ਯ; ਭਾਗ; ਵਿਆਜੀ; ਪਰਿਘ; ਕਲ਼ਿਪਤ/ਕਲ੍ਰਿਪਤ; ਰੂਪਿਕ; ਅਤੇ ਅਤ੍ਯਯ।
Sutra 11
देवपितृपूजादानार्थं स्वस्तिवाचनमन्तःपुरं महानसम् दूतप्रावर्तिमं कोष्ठागारमायुधागारम् पण्यगृहं कुप्यगृहं कर्मान्तो विष्टिः पत्त्यश्वरथद्विपपरिग्रहो गोमण्डलम् पशुमृगपक्षिव्यालवाटाः काष्ठतृणवाटाश्चेति व्ययशरीरम् ॥ कZ_०२.६.११ ॥
‘ਵਿਆਯ-ਸ਼ਰੀਰ’ ਵਿੱਚ ਇਹ ਖਰਚੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ—ਦੇਵ ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਪੂਜਾ ਤੇ ਦਾਨ; ਸਵਸਤੀਵਾਚਨ; ਅੰਤಃਪੁਰ; ਮਹਾਨਸ (ਰਾਜਸੀ ਰਸੋਈ); ਦੂਤ-ਪ੍ਰਾਵਰਤਿਮ (ਦੂਤਕਾਰੀ/ਕੂਰੀਅਰ ਪ੍ਰਬੰਧ); ਕੋਸ਼ਠਾਗਾਰ; ਆਯੁਧਾਗਾਰ; ਪਣ੍ਯਗ੍ਰਿਹ; ਕੁਪ੍ਯਗ੍ਰਿਹ; ਕਰਮਾਂਤ (ਰਾਜ ਕਾਰਖਾਨੇ/ਵਰਕਸ਼ਾਪ); ਵਿਸ਼ਟੀ (ਬੇਗਾਰ); ਪੈਦਲ, ਘੋੜੇ, ਰਥ ਅਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ/ਪਰਿਗ੍ਰਹ; ਗੋਮੰਡਲ; ਪਸ਼ੂ, ਮ੍ਰਿਗ, ਪੰਛੀ ਅਤੇ ਵਿਆਲਾਂ ਦੇ ਵਾੜੇ; ਅਤੇ ਕਾਠ ਤੇ ਤ੍ਰਿਣ ਦੇ ਭੰਡਾਰ।
Sutra 12
राजवर्षं मासः पक्षो दिवसश्च व्युष्टम् वर्षाहेमन्तग्रीष्माणां तृतीयसप्तमा दिवसोनाः पक्षाः शेषाः पूर्णाः पृथगधिमासकः इति कालः ॥ कZ_०२.६.१२ ॥
ਰਾਜਕੀ ਹਿਸਾਬ ਲਈ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ: ਰਾਜਵਰ੍ਹਾ, ਮਹੀਨਾ, ਪੱਖ, ਦਿਨ ਅਤੇ ਵ੍ਯੁਸ਼ਟ (ਬੀਤਿਆ ਦਿਨ)। ਵਰਖਾ, ਹੇਮੰਤ ਅਤੇ ਗ੍ਰੀਸ਼ਮ ਰੁੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਪੱਖ ਤੀਜੇ ਜਾਂ ਸੱਤਵੇਂ ਦਿਨ ਤੱਕ ਘੱਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਬਾਕੀ ਪੱਖ ਪੂਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਧਿਮਾਸ ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਸਮੇਂ ਦਾ ਮਿਆਰ ਹੈ।
Sutra 13
करणीयं सिद्धं शेषमायव्ययौ नीवी च ॥ कZ_०२.६.१३ ॥
ਲਿਖਤ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ—ਕਰਣੀਯ (ਜੋ ਕਰਨਾ ਬਾਕੀ/ਲੰਬਿਤ), ਸਿੱਧ (ਜੋ ਪੂਰਾ ਹੋ ਚੁੱਕਾ), ਸ਼ੇਸ਼/ਬਾਕੀ, ਆਮਦਨ ਤੇ ਖ਼ਰਚ, ਅਤੇ ਨੀਵੀ (ਨਕਦੀ ਭੰਡਾਰ/ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਪੂੰਜੀ)।
Sutra 14
संस्थानं प्रचारः शरीरावस्थापनमादानं सर्वसमुदयपिण्डः संजातं एतत्करणीयम् ॥ कZ_०२.६.१४ ॥
‘ਕਰਣੀਯ’ (ਲੰਬਿਤ) ਵਿੱਚ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਸੰਸਥਾਨ (ਬੰਨ੍ਹਤਰ/ਇਕਾਈਆਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ), ਪ੍ਰਚਾਰ (ਕਾਰਜ-ਪ੍ਰਵਰਤਨ/ਚਲਚਲਾਉ), ਸ਼ਰੀਰਾਵਸਥਾਪਨ (ਕਰਮਚਾਰੀ/ਸਥਾਪਨਾ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ), ਆਦਾਨ (ਵਸੂਲੀ ਲਈ ਲੈਣਯੋਗ ਇਕੱਠ), ਅਤੇ ਸੰਜਾਤ ਸਰਵਸਮੁਦਯਪਿੰਡ (ਅੰਕਲਿਤ/ਉਤਪੰਨ ਉਮੀਦਿਤ ਕੁੱਲ ਆਮਦਨ ਦਾ ਜੋੜ)—ਇਹੀ ਕਰਨ ਲਈ ਬਾਕੀ ਕੰਮ ਹਨ।
Sutra 15
कोशार्पितं राजहारः पुरव्ययश्च प्रविष्टं परमसंवत्सरानुवृत्तं शासनमुक्तं मुखाज्ञप्तं चापातनीयं एतत्सिद्धम् ॥ कZ_०२.६.१५ ॥
‘ਸਿੱਧ/ਨਿਪਟ’ ਵਿੱਚ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਵਿੱਚ ਜਮ੍ਹਾਂ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ, ਰਾਜਹਾਰ (ਰਾਜ-ਦੇਯ/ਲੇਵੀ), ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਪੁਰਵਿਆਯ (ਸ਼ਹਿਰ/ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਖ਼ਰਚ), ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਦੇ ਨਿਪਟ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਅੱਗੇ ਲਿਆਂਦਾ, ਲਿਖਤੀ ਸ਼ਾਸਨ ਨਾਲ ਹੁਕਮ ਕੀਤਾ, ਮੌਖਿਕ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਹੁਕਮ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਅਪਾਤਨੀਯ (ਮਾਫ਼/ਘਟਾਉਣਯੋਗ)—ਇਹ ਸਭ ਨਿਪਟ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Sutra 16
सिद्धिकर्मयोगः दण्डशेषमाहरणीयं बलात्कृतप्रतिष्टब्धमवमृष्टं च प्रशोध्यं एतच्छेषमसारमल्पसारं च ॥ कZ_०२.६.१६ ॥
‘ਸ਼ੇਸ਼/ਬਾਕੀ’ ਵਿੱਚ—ਸਿੱਧ ਕੰਮਾਂ ਦਾ ਨਿਟ ਨਤੀਜਾ; ਦੰਡਸ਼ੇਸ਼ (ਬਾਕੀ ਜੁਰਮਾਨੇ/ਦੰਡ) ਜੋ ਹਾਲੇ ਵਸੂਲ ਕਰਨੇ ਹਨ; ਆਹਰਣੀਯ (ਵਸੂਲਯੋਗ) ਰਕਮਾਂ; ਬਲਪੂਰਵਕ ਰੋਕੀ/ਅਟਕਾਈ ਰਕਮ; ਅਤੇ ਅਵਮ੍ਰਿਸ਼ਟ (ਗਬਨ/ਹੜਪ) ਕੀਤੀ ਰਕਮ ਜਿਸ ਨੂੰ ਜਾਂਚ ਕਰਕੇ ਸਾਫ਼ ਕਰਕੇ/ਵਾਪਸ ਲੈਣਾ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹ ਸ਼ੇਸ਼ ਅਸਾਰ (ਅਵਸੂਲ) ਜਾਂ ਅਲਪਸਾਰ (ਅੰਸ਼ਕ ਵਸੂਲਯੋਗ) ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Sutra 17
वर्तमानः पर्युषितोऽन्यजातश्चायः ॥ कZ_०२.६.१७ ॥
ਆਮਦਨ (ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ) ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਹੈ—ਵਰਤਮਾਨ (ਚਾਲੂ), ਪਰ੍ਯੁਸ਼ਿਤ (ਪੁਰਾਣੀ/ਪਿਛਲੇ ਤੋਂ ਚਲੀ ਆ ਰਹੀ), ਅਤੇ ਅਨ੍ਯਜਾਤ (ਹੋਰ ਸਰੋਤਾਂ ਤੋਂ ਨਵੀਂ ਉਤਪੰਨ)।
Sutra 18
दिवसानुवृत्तो वर्तमानः ॥ कZ_०२.६.१८ ॥
‘ਵਰਤਮਾਨ’ ਆਮਦਨ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਦਿਨੋ-ਦਿਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦਿਨ-ਵਾਰ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Sutra 19
परमसांवत्सरिकः परप्रचारसंक्रान्तो वा पर्युषितः ॥ कZ_०२.६.१९ ॥
‘ਕੈਰੀ-ਓਵਰ/ਪੁਰਾਣੀ’ ਆਮਦਨ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲਾਨਾ ਅਰਸੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਜੋ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦਫ਼ਤਰ/ਕਾਰਵਾਈ (ਪਰਪ੍ਰਚਾਰ) ਤੋਂ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਕੇ ਮੌਜੂਦਾ ਵਿੱਚ ਆ ਗਈ ਹੋਵੇ।
Sutra 20
नष्टप्रस्मृतमायुक्तदण्डः पार्श्वं पारिहीणिकमौपायनिकं डमरगतकस्वमपुत्रकं निधिश्चान्यजातः ॥ कZ_०२.६.२० ॥
‘ਨਵੀਂ ਉਤਪੰਨ/ਹੋਰ ਸਰੋਤ’ ਆਮਦਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: ਗੁੰਮ ਹੋਈ ਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਆ ਕੇ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਸੰਪਤੀ; ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ (ਆਯੁਕਤਾਂ) ਉੱਤੇ ਲਗੇ ਜੁਰਮਾਨੇ; ਪਾਰਸ਼ਵ/ਸਹਾਇਕ ਰਸੀਦਾਂ; ਪਾਰੀਹੀਣਿਕ (ਜ਼ਬਤ/ਤਿਆਗੀ ਸੰਪਤੀ); ਔਪਾਇਨਿਕ (ਤੋਹਫ਼ੇ/ਖ਼ਰਾਜ-ਭੇਟ); ਬਗਾਵਤ/ਡਮਰ-ਗਤਕ ਦੀ ਸੰਪਤੀ; ਅਪੁਤਰਕ (ਵਾਰਸ-ਰਹਿਤ) ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ; ਅਤੇ ਮਿਲਿਆ ਨਿਧੀ (ਖਜ਼ਾਨਾ)।
Sutra 21
विक्षेपव्याधितान्तरारम्भशेषं च व्ययप्रत्यायः ॥ कZ_०२.६.२१ ॥
ਵ੍ਯਯ-ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਯ (ਖ਼ਰਚ-ਸਮਾਂਜਸ/ਵਾਪਸੀ) ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: ਵਿਕ੍ਸ਼ੇਪ (ਮੋੜ/ਵਿਘਨ), ਵ੍ਯਾਧਿਤ (ਬਿਮਾਰੀ/ਅਸਮਰੱਥਤਾ), ਅੰਤਰ (ਰੁਕਾਵਟ/ਵਿਰਾਮ), ਜਾਂ ਆਰੰਭ-ਸ਼ੇਸ਼ (ਅਧੂਰਾ/ਅੰਸ਼ਿਕ ਆਰੰਭ) ਕਾਰਨ ਬਚੀ ਹੋਈ ਬਕਾਇਆ ਰਕਮ।
Sutra 22
विक्रिये पण्यानामर्घवृद्धिरुपजा मानोन्मानविशेषो व्याजी क्रयसंघर्षे वार्धवृद्धिः इत्यायः ॥ कZ_०२.६.२२ ॥
ਆਯ (ਰਾਜਸਵ) ਵਿੱਚ ਇਹ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: (1) ਉਪਜਾ—ਵਿਕਰੀ ਵੇਲੇ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਕੀਮਤ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ; (2) ਵਿਆਜੀ—ਮਾਨ ਅਤੇ ਉਨਮਾਨ (ਮਿਆਰੀ ਮਾਪ ਅਤੇ ਸਮਰੱਥਾ-ਮਾਪ) ਦੇ ਫ਼ਰਕ ਤੋਂ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਲਾਭ; (3) ਖਰੀਦ ਦੀ ਮੁਕਾਬਲੇਬਾਜ਼ੀ/ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਮੁੱਲ ਵਧਣ ਨਾਲ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਲਾਭ।
Sutra 23
नित्यो नित्योत्पादिको लाभो लाभोत्पादिक इति व्ययः ॥ कZ_०२.६.२३ ॥
ਆਮਦਨ ਦੋ ਕਿਸਮ ਦੀ ਹੈ—(1) ਨਿੱਤ—ਨਿਯਮਿਤ/ਵਾਰ-ਵਾਰ ਆਉਣ ਵਾਲੀ; ਅਤੇ (2) ਨਿੱਤ-ਉਤਪਾਦਕ—ਜੋ ਨਿੱਤ ਆਮਦਨ ਪੈਦਾ ਕਰੇ। ਖਰਚ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਲਾਭ ਪੈਦਾ ਕਰੇ (ਲਾਭ-ਉਤਪਾਦਕ)।
Sutra 24
दिवसानुवृत्तो नित्यः ॥ कZ_०२.६.२४ ॥
ਜੋ ਦਿਨੋਂ-ਦਿਨ ਚੱਲਦਾ ਰਹੇ, ਉਹੀ ਨਿੱਤ (ਆਵਰਤੀ) ਆਮਦਨ ਹੈ।
Sutra 25
पक्षमाससंवत्सरलाभो लाभः ॥ कZ_०२.६.२५ ॥
ਪੱਖ, ਮਹੀਨੇ ਜਾਂ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਜੋ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੋਵੇ, ਉਹੀ ਲਾਭ ਹੈ।
Sutra 26
तयोरुत्पन्नो नित्योत्पादिको लाभोत्पादिक इति व्ययः ॥ कZ_०२.६.२६ ॥
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ (ਨਿੱਤ ਆਮਦਨ ਅਤੇ ਲਾਭ) ਤੋਂ ਜੋ ਪੈਦਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਨਿੱਤ-ਉਤਪਾਦਕ ਹੈ; ਅਤੇ ਖਰਚ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਲਾਭ ਪੈਦਾ ਕਰੇ (ਲਾਭ-ਉਤਪਾਦਕ)।
Sutra 27
संजातादायव्ययविशुद्धा नीवी प्राप्ता चानुवृत्ता च ॥ कZ_०२.६.२७ ॥
ਆਮਦਨ-ਖਰਚ ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੋ ਸ਼ੁੱਧ ਬਚਤ ਰਹਿ ਜਾਵੇ, ਉਹੀ ਨੀਵੀ (ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਦੀ ਰਾਖਵੀਂ/ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਪੂੰਜੀ) ਹੈ; ਇਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਲਈ ਲਿਜਾਈ/ਚਲਾਈ ਵੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Sutra 28
ह्रासं व्ययस्य च प्राज्ञः साधयेच्च विपर्ययम् ॥ कZ_०२.६.२८च्द् ॥
ਅਤੇ ਸਿਆਣਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਖਰਚ ਵਿੱਚ ਕਮੀ ਕਰਾਵੇ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ (ਆਮਦਨ ਘਟਣਾ ਤੇ ਖਰਚ ਵਧਣਾ) ਨੂੰ ਰੋਕੇ।
Frequently Asked Questions
Stable kośa through auditable revenue and controlled expenditure: arrears are recoverable, doubtful items are verified rather than arbitrarily seized, and net reserve (nīvī) is clarified—enabling predictable provisioning of fort/army and reducing corruption-driven scarcity.
Daṇḍa is implied via ‘daṇḍaśeṣa’ and ‘āyuktadaṇḍa’: officials who conceal, misclassify, or fail to remit recoverable balances are subject to fines/penalties proportionate to loss and culpability, alongside recovery (āharaṇa) of the enforceable remainder after verification (praśodhana).