Adhyaya 4
Book 2 frames the state as an administered machine whose reliability depends on disciplined superintendence. Chapter 2.4, read as fort-policy, converts urban design into coercive capacity: where people live, where goods are stored, where gates open, and where liminal populations are placed are all instruments of rule. The king’s conquest-trajectory (vijigiṣu) requires a city that can absorb shocks—siege, fire, scarcity, intrigue—without internal collapse. Hence Kautilya prescribes: guild housing in structurally supervised quarters; auspicious and strategic granaries and halls in the city-center; directional gate-naming that encodes command and ritual legitimacy; defensive-moat external spacing with sanctuaries/forests/bridges planned at range; cemetery zoning by varṇa and the relegation of socially “dangerous” groups to the periphery; agrarian boundary-setting for householders; wells and multi-year stockpiles; continuous renewal of stores; and a deliberately “many-headed” force structure to prevent bribery and enemy subornation. Fort (durga) here is not stone alone but a governed ecology of space, supply, and loyalty.
Sutras
Sutra 1
त्रयः प्राचीना राजमार्गास्त्रय उदीचीना इति वास्तुविभागः ॥ कZ_०२.४.०१ ॥
ਸ਼ਹਿਰ-ਯੋਜਨਾ ਦੀ ਵੰਡ ਇਹ ਹੈ—ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਤਿੰਨ ਰਾਜਮਾਰਗ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਤਿੰਨ ਰਾਜਮਾਰਗ।
Sutra 2
स द्वादशद्वारो युक्तोदकभ्रमच्छन्नपथः ॥ कZ_०२.४.०२ ॥
ਉਸ (ਸ਼ਹਿਰ/ਕਿਲ੍ਹੇ) ਵਿੱਚ ਬਾਰਾਂ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਹੋਣ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ (ਖਾਈ/ਜਲ-ਵਿਵਸਥਾ) ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਢੱਕੇ/ਗੁਪਤ ਰਸਤੇ ਹੋਣ।
Sutra 3
चतुर्दण्डान्तरा रथ्याः ॥ कZ_०२.४.०३ ॥
ਗਲੀਆਂ/ਸੜਕਾਂ (ਰਥਿਆ) ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਚਾਰ ਦੰਡ ਹੋਵੇ।
Sutra 4
राजमार्गद्रोणमुखस्थानीयराष्ट्रविवीतपथाः सम्यानीयव्यूहश्मशानग्रामपथाश्चाष्टदण्डाः ॥ कZ_०२.४.०४ ॥
ਰਾਜਮਾਰਗ, ਦ੍ਰੋਣਮੁਖ (ਸਰਹੱਦੀ/ਰਣਨੀਤਕ ਚੌਕੀ) ਤੱਕ ਦੇ ਰਸਤੇ, ਸਥਾਨਕ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਥਾਵਾਂ ਤੱਕ ਦੇ ਰਸਤੇ, ਰਾਜ/ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਰਸਤੇ, ਅਤੇ ਸਮਿਆਨੀਯ, ਸੈਨਿਕ ਵ੍ਯੂਹ, ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਅਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਰਸਤੇ—ਇਹ ਅੱਠ ਦੰਡ (ਚੌੜੇ) ਹੋਣ।
Sutra 5
चतुर्दण्डः सेतुवनपथः द्विदण्डो हस्तिक्षेत्रपथः पञ्चारत्नयो रथपथः चत्वारः पशुपथः द्वौ क्षुद्रपशुमनुष्यपथः ॥ कZ_०२.४.०५ ॥
ਸੇਤੂ/ਬੰਨ੍ਹ-ਅਤੇ-ਜੰਗਲ ਦਾ ਰਸਤਾ ਚਾਰ ਦੰਡ (ਚੌੜਾ) ਹੋਵੇ; ਹਾਥੀ-ਖੇਤਰ ਦਾ ਰਸਤਾ ਦੋ ਦੰਡ; ਰਥ-ਰਸਤਾ ਪੰਜ ਅਰਤਨੀ; ਪਸ਼ੂ-ਰਸਤਾ ਚਾਰ; ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਤੇ ਪੈਦਲ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਰਸਤਾ ਦੋ।
Sutra 6
प्रवीरे वास्तुनि राजनिवेशश्चातुर्वर्ण्यसमाजीवे ॥ कZ_०२.४.०६ ॥
ਪ੍ਰਵੀਰ (ਮੁੱਖ/ਕੇਂਦਰੀ) ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਨਿਵਾਸ ਅਤੇ ਚਾਤੁਰਵਰਣ ਦੀ ਜੀਵਿਕਾ-ਵਿਵਸਥਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ।
Sutra 7
वास्तुहृदयादुत्तरे नवभागे यथोक्तविधानमन्तःपुरं प्रान्मुखमुदन्मुखं वा कारयेत् ॥ कZ_०२.४.०७ ॥
ਵਾਸਤੂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਤੋਂ ਉੱਤਰ ਵਾਲੇ ਨੌਵੇਂ ਭਾਗ ਵਿੱਚ, ਦੱਸੇ ਗਏ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਅੰਤਹਪੁਰ ਬਣਵਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਜੋ ਪੂਰਬਮੁਖੀ ਜਾਂ ਉੱਤਰਮੁਖੀ ਹੋਵੇ।
Sutra 8
तस्य पूर्वोत्तरं भागमाचार्यपुरोहितेज्यातोयस्थानं मन्त्रिणश्चावसेयुः पूर्वदक्षिणं भाग्ं महानसं हस्तिशाला कोष्ठागारं च ॥ कZ_०२.४.०८ ॥
ਇਸ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਆਚਾਰਯ ਦਾ ਨਿਵਾਸ, ਪੁਰੋਹਿਤ ਦਾ ਨਿਵਾਸ, ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਹੋਣ। ਇਸ ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਰਸੋਈਘਰ, ਹਾਥੀਸ਼ਾਲਾ ਅਤੇ ਗੋਦਾਮ ਹੋਣ।
Sutra 9
ततः परं गन्धमाल्यरसपण्याः प्रसाधनकारवः क्षत्रियाश्च पूर्वां दिशमधिवसेयुः ॥ कZ_०२.४.०९ ॥
ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ, ਸੁਗੰਧ, ਮਾਲਾ ਅਤੇ ਰਸ/ਪਾਨੀਆਂ ਦੇ ਵਪਾਰੀ, ਸਿੰਗਾਰ ਦੇ ਕਾਰੀਗਰ ਅਤੇ ਖ਼ਤਰੀਏ ਪੂਰਬੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਵਸਣ।
Sutra 10
दक्षिणपूर्वं भागं भाण्डागारमक्षपटलं कर्मनिषद्याश्च दक्षिणपश्चिमं भागं कुप्यगृहमायुधागारं च ॥ कZ_०२.४.१० ॥
ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਭਾਂਡਾਗਾਰ (ਗੋਦਾਮ/ਭੰਡਾਰ), ਅਕਸ਼ਪਟਲ (ਹਿਸਾਬ-ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਦਫ਼ਤਰ) ਅਤੇ ਕਰਮਨਿਸਦਿਆ (ਕੰਮ ਦਾ ਦਫ਼ਤਰ) ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ। ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਕੁਪ੍ਯਗ੍ਰਿਹ (ਕੀਮਤੀ ਵਸਤੂਆਂ ਦਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ) ਅਤੇ ਆਯੁਧਾਗਾਰ (ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਗਾਰ) ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ।
Sutra 11
ततः परं नगरधान्यव्यावहारिककार्मान्तिकबलाध्यक्षाः पक्वान्नसुरामांसपण्या रूपाजीवास्तालावचरा वैश्याश्च दक्षिणां दिशमधिवसेयुः ॥ कZ_०२.४.११ ॥
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਰ, ਅਨਾਜ, ਲੈਣ‑ਦੇਣ/ਵਿਹਾਰ, ਕਾਰਖਾਨਿਆਂ/ਉਤਪਾਦਨ ਅਤੇ ਬਲ/ਸੈਨਾ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ; ਪੱਕਾ ਖਾਣਾ, ਸ਼ਰਾਬ ਅਤੇ ਮਾਸ ਵੇਚਣ ਵਾਲੇ; ਰੂਪ ਨਾਲ ਜੀਵਿਕਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ (ਮਨੋਰੰਜਕ/ਵੇਸ਼ਿਆ ਆਦਿ); ਘੁੰਮੰਤੂ ਕਲਾਕਾਰ; ਅਤੇ ਵੈਸ਼੍ਯ/ਵਪਾਰੀ ਵੱਸਣ।
Sutra 12
पश्चिमदक्षिणं भागं खरोष्ट्रगुप्तिस्थानं कर्मगृहं च पश्चिमोत्तरं भागं यानरथशालाः ॥ कZ_०२.४.१२ ॥
ਦੱਖਣ‑ਪੱਛਮ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਗਧਿਆਂ‑ਉਂਠਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ/ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਥਾਂ ਅਤੇ ਕਰਮਗ੍ਰਿਹ (ਕਾਰਖਾਨਾ/ਕੰਮ‑ਘਰ) ਬਣਾਏ। ਉੱਤਰ‑ਪੱਛਮ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਵਾਹਨਾਂ ਅਤੇ ਰਥਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਰੱਖੇ।
Sutra 13
ततः परमूर्णासूत्रवेणुचर्मवर्मशस्त्रावरणकारवः शूद्राश्च पश्चिमां दिशमधिवसेयुः ॥ कZ_०२.४.१३ ॥
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੱਛਮ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਉਨ, ਸੂਤ/ਧਾਗਾ, ਬਾਂਸ, ਚਮੜਾ, ਬਕਤਰ, ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਢੱਕਣ/ਸੁਰੱਖਿਆ ਆਵਰਨ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਕਾਰੀਗਰ; ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਵੱਸਣ।
Sutra 14
उत्तरपश्चिमं भागं पण्यभैषज्यगृहमुत्तरपूर्वं भागं कोशो गवाश्वं च ॥ कZ_०२.४.१४ ॥
ਉੱਤਰ‑ਪੱਛਮ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਮਾਲ‑ਸਾਮਾਨ ਅਤੇ ਦਵਾਈਆਂ ਦਾ ਘਰ/ਭੰਡਾਰ ਰੱਖੇ। ਉੱਤਰ‑ਪੂਰਬ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਕੋਸ਼ (ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ) ਅਤੇ ਗਾਂ‑ਘੋੜਿਆਂ ਦਾ ਠਿਕਾਣਾ/ਸਥਾਨ ਰੱਖੇ।
Sutra 15
ततः परं नगरराजदेवतालोहमणिकारवो ब्राह्मणाश्चोत्तरां दिशमधिवसेयुः ॥ कZ_०२.४.१५ ॥
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉੱਤਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਰਾਜਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਲੋਕ, ਧਾਤਾਂ ਅਤੇ ਮਣੀ/ਰਤਨਾਂ ਦੇ ਕਾਰੀਗਰ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੱਸਣ।
Sutra 16
वास्तुच्छिद्रानुशालेषु श्रेणीप्रपणिनिकाया आवसेयुः ॥ कZ_०२.४.१६ ॥
ਵਾਸਤੂ-ਖੰਡਾਂ ਦੇ ਨਿਯਤ ਛਿਦਰਾਂ/ਖੁਲ੍ਹਾਵਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਬਣੀਆਂ ਗਲੀਆਂ/ਕਤਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ (ਗਿਲਡਾਂ) ਅਤੇ ਪ੍ਰਪਣਿ-ਨਿਕਾਯ (ਦੁਕਾਨਦਾਰ/ਵਪਾਰੀ-ਗਰੁੱਪ) ਵੱਸਣ।
Sutra 17
अपराजिताप्रतिहतजयन्तवैजयन्तकोष्ठान् शिववैश्रवणाश्विश्रीमदिरागृहाणि च पुरमध्ये कारयेत् ॥ कZ_०२.४.१७ ॥
ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਅਪਰਾਜਿਤਾ, ਪ੍ਰਤਿਹਤ, ਜਯੰਤ ਅਤੇ ਵੈਜਯੰਤ ਨਾਮ ਦੇ ਕੋਸ਼ਠ (ਗੋਦਾਮ) ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਤੇ ਵੈਸ਼੍ਰਵਣ ਦੇ ਗ੍ਰਿਹ/ਮੰਦਰ, ਨਾਲ ਹੀ ਅਸ਼ਵੀ, ਸ਼੍ਰੀ ਅਤੇ ਮਦਿਰਾ ਦੇ ਗ੍ਰਿਹ ਵੀ ਬਣਵਾਏ।
Sutra 18
यथोद्देशं वास्तुदेवताः स्थापयेत् ॥ कZ_०२.४.१८ ॥
ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਥਾਂ-ਵੰਡ ਅਨੁਸਾਰ ਵਾਸਤੁ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰੇ।
Sutra 19
ब्राह्माइन्द्रयाम्यसैनापत्यानि द्वाराणि ॥ कZ_०२.४.१९ ॥
ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਬ੍ਰਾਹਮ, ਐਂਦ੍ਰ, ਯਾਮ੍ਯ ਅਤੇ ਸੈਨਾਪਤ੍ਯ (ਨਾਮ/ਵੰਡ) ਦੇ ਹੋਣ।
Sutra 20
बहिः परिखाया धनुःशतापकृष्टाश्चैत्यपुण्यस्थानवनसेतुबन्धाः कार्याः यथादिशं च दिग्देवताः ॥ कZ_०२.४.२० ॥
ਖਾਈ (ਪਰਿਖਾ) ਤੋਂ ਬਾਹਰ, ਸੌ ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਦੂਰੀ ’ਤੇ, ਚੈਤ੍ਯ, ਪੁੰਨ੍ਯ-ਸਥਾਨ, ਰਾਖਵੇਂ ਜੰਗਲ ਅਤੇ ਸੇਤੁ-ਬੰਧ (ਬੰਧ/ਕਾਜ਼ਵੇ) ਬਣਾਏ ਜਾਣ; ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ-ਆਪਣੀ ਦਿਸ਼ਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।
Sutra 21
उत्तरः पूर्वो वा श्मशानभागो वर्णोत्तमानाम् दक्षिणेन श्मशानं वर्णावराणाम् ॥ कZ_०२.४.२१ ॥
ਉੱਚ ਵਰਣਾਂ ਲਈ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ-ਖੇਤਰ ਉੱਤਰ ਜਾਂ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਨੀਵੇਂ ਵਰਣਾਂ ਲਈ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Sutra 22
तस्यातिक्रमे पूर्वः साहसदण्डः ॥ कZ_०२.४.२२ ॥
ਉਸ ਨਿਯਮ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕਰਨ ‘ਤੇ ਪਹਿਲਾ (ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਦਰਜੇ ਦਾ) ਸਾਹਸ ਦੰਡ ਲਾਇਆ ਜਾਵੇ।
Sutra 23
पाषण्डचण्डालानां श्मशानान्ते वासः ॥ कZ_०२.४.२३ ॥
ਪਾਸ਼ੰਡਾਂ ਅਤੇ ਚੰਡਾਲਾਂ ਦਾ ਵਾਸ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਹੋਵੇ।
Sutra 24
कर्मान्तक्षेत्रवशेन कुटुम्बिनां सीमानं स्थापयेत् ॥ कZ_०२.४.२४ ॥
ਕੰਮ-ਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਕਾਸ਼ਤ ਵਾਲੇ ਖੇਤਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਅਨੁਸਾਰ ਗ੍ਰਿਹਸਥਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਣ।
Sutra 25
तेषु पुष्पफलवाटान्धान्यपण्यनिचयांश्चानुज्ञाताः कुर्युः ॥ कZ_०२.४.२५ ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਨੁਮਤੀ ਹੋਵੇ ਉਹ ਫੁੱਲ-ਫਲਾਂ ਦੇ ਬਾਗ ਅਤੇ ਅਨਾਜ ਤੇ ਵਪਾਰਕ ਸਮਾਨ ਦੇ ਭੰਡਾਰ/ਢੇਰ ਬਣਾਈ ਰੱਖ ਸਕਦੇ ਹਨ।
Sutra 26
दशकुलीवाटं कूपस्थानम् ॥ कZ_०२.४.२६ ॥
ਕੂਏਂ ਦੀ ਥਾਂ ਦਸ ਪਰਿਵਾਰਾਂ/ਘਰਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਇਕਾਈ ਲਈ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Sutra 27
सर्वस्नेहधान्यक्षारलवणगन्धभैषज्यशुष्कशाकयवसवल्लूरतृणकाष्ठलोहचर्माङ्गारस्नायुविषविषाणवेणुवल्कलसारदारुप्रहरणावरणाश्मनिचयाननेकवर्षोपभोगसहान् कारयेत् ॥ कZ_०२.४.२७ ॥
ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਤੇਲ ਅਤੇ ਚਰਬੀਆਂ, ਅਨਾਜ, ਖਾਰ, ਨਮਕ, ਸੁਗੰਧਿਤ ਪਦਾਰਥ, ਦਵਾਈਆਂ, ਸੁੱਕੀਆਂ ਸਬਜ਼ੀਆਂ, ਜੌ, ਚਾਰਾ, ਘਾਹ, ਲੱਕੜ, ਧਾਤਾਂ, ਚਮੜਾ, ਕੋਇਲਾ, ਸਨਾਇੂ, ਵਿਸ਼, ਸਿੰਗ, ਬਾਂਸ, ਛਾਲ-ਰੇਸ਼ਾ, ਰਾਲ/ਸਾਰ, ਇਮਾਰਤੀ ਲੱਕੜ, ਹਥਿਆਰ, ਰੱਖਿਆ ਸਾਜ਼ੋ-ਸਾਮਾਨ ਅਤੇ ਪੱਥਰਾਂ ਦੇ ਜਥੇ—ਜੋ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਵਰਤੋਂਯੋਗ ਹੋਣ—ਤਿਆਰ ਕਰਵਾ ਕੇ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
Sutra 28
नवेनानवं शोधयेत् ॥ कZ_०२.४.२८ ॥
ਪੁਰਾਣੇ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਨਾਲ ਬਦਲ ਕੇ ਭੰਡਾਰ ਦੀ ਨਿਯਮਤ ਜਾਂਚ ਅਤੇ ਨਵੀਨੀਕਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Sutra 29
हस्त्यश्वरथपादातमनेकमुख्यमवस्थापयेत् ॥ कZ_०२.४.२९ ॥
ਉਸ ਨੂੰ ਹਾਥੀਆਂ, ਘੁੜਸਵਾਰ, ਰਥ ਅਤੇ ਪੈਦਲ ਸੈਨਿਕਾਂ ਤੋਂ ਬਣੀ ਬਹੁ-ਮੁਖੀ ਮੁੱਖ ਫੌਜ ਤਾਇਨਾਤ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Sutra 30
अनेकमुख्यं हि परस्परभयात्परोपजापं नोपैति ॥ कZ_०२.४.३० ॥
ਕਈ ਨੇਤਾਵਾਂ ਵਾਲਾ ਸਮੂਹ ਆਪਸੀ ਡਰ ਕਰਕੇ ਦੂਜੇ ਦੀ ਉਕਸਾਹਟ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ।
Sutra 31
एतेनान्तपालदुर्गसंस्कारा व्याख्याताः ॥ कZ_०२.४.३१ ॥
ਇਸ ਨਾਲ ਸਰਹੱਦੀ ਪਹਿਰੇਦਾਰਾਂ ਦੇ ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਸਮਝਾਈ ਗਈ ਹੈ।
Sutra 32
क्षिपेज्जनपदे चैतान् सर्वान्वा दापयेत्करान् ॥ कZ_०२.४.३२च्द् ॥
ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਿੰਡ-ਪੱਖ ਵੱਲ ਕੱਢ ਦੇਵੇ, ਜਾਂ ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਕਰ ਵਸੂਲ ਕਰੇ।
Frequently Asked Questions
A city that is habitable and siege-resilient: stable markets through regulated storage and renewal, reduced fire/riot/sabotage risk via zoning and supervised quarters, dependable water access (wells), and higher compliance through legitimacy markers (vāstudevatā, directional order).
For violating the prescribed cemetery/zoning arrangement (tasyātikrame), the text specifies the 'pūrvaḥ sāhasadaṇḍaḥ'—the first/lowest grade of sāhasa fine (a coercive penalty for transgressive, disorder-causing acts). Other directives imply administrative correction and enforcement by city and gate authorities.