Adhyaya 34
Book 2 operationalizes state power by specifying the offices, instruments, and routines that convert royal intent into daily governance. Chapter 2.34 situates mobility-control and frontier security as a durga-function: the realm is protected not only by walls but by regulated entry/exit, verified documents, and continuous reconnaissance of liminal spaces—forests, lowlands, village margins, and trade routes. Kautilya treats movement as both economic lifeblood (caravans, cattle, forest produce) and a strategic vulnerability (thieves and enemy agents). Hence the text couples facilitation (passes, route-support works like wells and embankments) with deterrence (penalties for forged seals) and with early-warning systems (sound signals, fast riders, message-carrying pigeons, smoke-fire relays). The Vijigīṣu’s power structure depends on this choreography: secure routes sustain treasury inflows and provisioning, while controlled corridors deny the amitra covert access and stabilize the countryside, preventing matsya-nyāya conditions from re-emerging in the king’s shadow.
Sutras
Sutra 1
मुद्राध्यक्षो मुद्रां माषकेण दद्यात् ॥ कZ_०२.३४.०१ ॥
ਮੁਦ੍ਰਾਧ੍ਯਕ੍ਸ਼ ਇੱਕ ਮਾਸ਼ਕ ਦੀ ਅਦਾਇਗੀ ’ਤੇ ਮੋਹਰ/ਪਾਸ ਜਾਰੀ ਕਰੇ।
Sutra 2
समुद्रो जनपदं प्रवेष्टुं निष्क्रमितुं वा लभेत ॥ कZ_०२.३४.०२ ॥
ਸਮੁੰਦਰੀ ਵਪਾਰੀ/ਵਿਦੇਸ਼ ਯਾਤਰੀ ਨੂੰ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਣ ਜਾਂ ਬਾਹਰ ਜਾਣ ਲਈ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Sutra 3
द्वादशपणममुद्रो जानपदो दद्यात् ॥ कZ_०२.३४.०३ ॥
‘ਸਮੁੰਦਰ’ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਜਨਪਦਵਾਸੀ ਪਾਸ ਲਈ ਬਾਰਾਂ ਪਣ ਅਦਾ ਕਰੇ।
Sutra 4
कूटमुद्रायां पूर्वः साहसदण्डः तिरोजनपदस्योत्तमः ॥ कZ_०२.३४.०४ ॥
ਰਾਜੀ ਮੋਹਰ ਦੀ ਨਕਲ (ਕੂਟ-ਮੁਦਰਾ) ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸਿਆ ਸਾਹਸ-ਦੰਡ ਹੈ; ਪਰ ਦੂਜੇ ਦੇਸ਼/ਜਨਪਦ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਣ ਜਾਂ ਲੰਘਣ ਲਈ (ਝੂਠੇ ਅਧਿਕਾਰ ਨਾਲ) ਮੋਹਰ ਘੜਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਦੰਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ।
Sutra 5
विवीताध्यक्षो मुद्रां पश्येत् ॥ कZ_०२.३४.०५ ॥
ਵਿਵੀਤ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਮੋਹਰ ਦੀ ਜਾਂਚ/ਤਸਦੀਕ ਕਰੇ।
Sutra 6
ग्रामान्तरेषु च विवीतं स्थापयेत् ॥ कZ_०२.३४.०६ ॥
ਅਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਅੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਿਵੀਤ ਦੀਆਂ ਚੌਕੀਆਂ/ਬਸਤੀਆਂ ਕਾਇਮ ਕਰੇ।
Sutra 7
चोरव्यालभयान्निम्नारण्यानि शोधयेत् ॥ कZ_०२.३४.०७ ॥
ਚੋਰਾਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਡਰ ਕਰਕੇ ਨੀਚਲੇ ਜੰਗਲਾਂ ਨੂੰ ਸਾਫ਼/ਤਲਾਸ਼ ਕਰੇ।
Sutra 8
अनुदके कूपसेतुबन्धोत्सान् स्थापयेत्पुष्पफलवाटांश्च ॥ कZ_०२.३४.०८ ॥
ਪਾਣੀ ਦੀ ਘਾਟ ਵਾਲੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੂਏਂ, ਪੁਲ/ਬੰਧ ਅਤੇ ਮੇੜਾਂ (ਬੰਡ) ਬਣਾਏ, ਅਤੇ ਫੁੱਲ-ਫਲਾਂ ਦੇ ਬਾਗ ਵੀ।
Sutra 9
लुब्धकश्वगणिनः परिव्रजेयुररण्यानि ॥ कZ_०२.३४.०९ ॥
ਸ਼ਿਕਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਕੁੱਤੇ ਸੰਭਾਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਟੋਲੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਣ/ਗਸ਼ਤ ਕਰਨ।
Sutra 10
तस्करामित्राभ्यागमे शङ्खदुन्दुभिशब्दमग्राह्याः कुर्युः शैलवृक्षाधिरूढा वा शीघ्रवाहना वा ॥ कZ_०२.३४.१० ॥
ਡਾਕੂਆਂ ਜਾਂ ਵੈਰੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਉਣ ਤੇ ਸ਼ੰਖ ਅਤੇ ਦੁੰਦੁਭੀ (ਨਗਾਰੇ) ਦੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਨਾਲ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦੇਣ; ਇਹ ਕੰਮ ਪਹਾੜਾਂ ਤੋਂ ਜਾਂ ਦਰੱਖਤਾਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਜਾਂ ਤੇਜ਼ ਸਵਾਰੀ ਵਾਲੇ ਦੂਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Sutra 11
अमित्राटवीसंचारं च राज्ञो गृहकपोतैर्मुद्रायुक्तैर्हारयेत्धूमाग्निपरम्परया वा ॥ कZ_०२.३४.११ ॥
ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੈਰੀ ਦੀ ਆਵਾਜਾਈ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਰਾਜੇ ਤੱਕ ਘਰੇਲੂ ਕਬੂਤਰਾਂ ਰਾਹੀਂ—ਮੋਹਰ ਲੱਗੇ ਨਿਸ਼ਾਨ/ਟੋਕਨ ਸਮੇਤ—ਪਹੁੰਚਾਈ ਜਾਵੇ; ਜਾਂ ਧੂੰਏਂ ਅਤੇ ਅੱਗ ਦੇ ਸੰਕੇਤਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਰਾਹੀਂ।
Sutra 12
सार्थातिवाह्यं गोरक्ष्यं व्यवहारं च कारयेत् ॥ कZ_०२.३४.१२च्द् ॥
ਉਹ ਕਾਫ਼ਲੇ ਦੀ ਢੁਆਈ, ਗੋ-ਰੱਖਿਆ, ਅਤੇ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਤੇ ਝਗੜਿਆਂ ਦੇ ਨਿਪਟਾਰੇ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰੇ।
Frequently Asked Questions
Safe, predictable movement of people and goods; reduced banditry; quicker response to threats; sustained trade and provisioning—thereby stabilizing rural life and increasing reliable revenue without allowing enemy infiltration.
For counterfeit seals (kūṭamudrā), the prescribed sāhasa fine applies—earlier/standard rate within the realm and the highest rate for outsiders/those beyond the janapada (tirojanapada). Unauthorized or unverified movement is deterred through fees, inspection, and escalated punishment when linked to theft or hostile entry.