Adhyaya 32
Book 2 operationalizes the Vijigīṣu’s power by converting resources into administrable capabilities through specialized superintendents. Chapter 2.32 is a technical state manual for elephant management, treating elephants as strategic military capital requiring classification, training protocols, restraint systems, and battlefield outfitting. Kautilya’s pragmatic objective is risk-managed force projection: elephants amplify shock, morale, and siege capacity, yet are uniquely prone to panic, musth, and stampede. Hence the text enumerates training “kriyāpathas,” sub-procedures (upavicāra), and material standards (bandhana, upakaraṇa, bhūṣaṇa, sāṃgrāmikālaṃkāra). In the Saptāṅga organism this strengthens the Army limb by ensuring reliable obedience, safe handling, and standardized equipment—so that the king’s coercive power (daṇḍa) remains precise rather than self-destructive. The chapter’s placement inside Adhyakṣapracāra signals Kautilya’s doctrine that conquest depends not only on strategy but on bureaucratically repeatable training and logistics.
Sutras
Sutra 1
कर्मस्कन्धाश्चत्वारो दम्यः साम्नाह्य औपवाह्यो व्यालश्च ॥ कZ_०२.३२.०१ ॥
ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਕੰਮ-ਵਿਭਾਗ ਚਾਰ ਹਨ—ਦਮ੍ਯ (ਤਾਲੀਮ-ਯੋਗ), ਸਾਮ੍ਨਾਹ੍ਯ (ਯੁੱਧ-ਸੱਜ), ਔਪਵਾਹ੍ਯ (ਸਵਾਰੀ/ਆਵਾਜਾਈ), ਅਤੇ ਵ੍ਯਾਲ (ਖ਼ਤਰਨਾਕ/ਉੱਛ੍ਰਿੰਖਲ)।
Sutra 2
तत्र दम्यः पञ्चविधः स्कन्धगतः स्तम्भगतो वारिगतोऽवपातगतो यूथगतश्चेति ॥ कZ_०२.३२.०२ ॥
ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦਮ੍ਯ (ਤਾਲੀਮ-ਯੋਗ) ਪੰਜ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਹੈ—ਸਕੰਧਗਤ (ਜੰਗਲ-ਇਲਾਕੇ ਤੋਂ ਫੜਿਆ), ਸਤੰਭਗਤ (ਖੂੰਟੇ/ਸਤੰਭਾਂ ਉੱਤੇ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਫੜਿਆ), ਵਾਰਿਗਤ (ਪਾਣੀ ਵਾਲੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਫੜਿਆ), ਅਵਪਾਤਗਤ (ਉਤਰਾਈ/ਘਾਤ ਵਾਲੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਫੜਿਆ), ਅਤੇ ਯੂਥਗਤ (ਝੁੰਡ ਤੋਂ ਫੜਿਆ)।
Sutra 3
तस्योपविचारो विक्ककर्म ॥ कZ_०२.३२.०३ ॥
ਉਸ ਦੀ ਅਗਲੀ ਸੰਭਾਲ/ਪਰਿਚਰਿਆ ‘ਵਿਕ্কਕਰਮ’ ਹੈ।
Sutra 4
साम्नाह्यः सप्तक्रियापथ उपस्थानं संवर्तनं सम्यानं वधावधो हस्तियुद्धं नागरायणं सांग्रामिकं च ॥ कZ_०२.३२.०४ ॥
ਸਾਮ੍ਨਾਹ੍ਯ (ਯੁੱਧ-ਸੱਜ) ਵਰਗ ਦੇ ਸੱਤ ਕ੍ਰਿਆਪਥ ਹਨ—ਉਪਸਥਾਨ (ਕਤਾਰ/ਸਥਿਤੀ ਲੈਣਾ), ਸੰਵਰਤਨ (ਘੁੰਮਾਉ/ਮੋੜ), ਸਮ੍ਯਾਨ (ਸਿੱਧੀ ਕਤਾਰ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਵਧਣਾ), ਵਧਾਵਧ (ਪ੍ਰਹਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਪ੍ਰਹਾਰ), ਹਸਤੀਯੁੱਧ (ਹਾਥੀ-ਯੁੱਧ), ਨਾਗਰਾਯਣ (ਨਾਗਰਾਯਣ ਚਾਲ), ਅਤੇ ਸਾਂਗ੍ਰਾਮਿਕ (ਪੂਰੀ ਜੰਗੀ ਤੈਨਾਤੀ)।
Sutra 5
तस्योपविचारः कक्ष्याकर्म ग्रैवेयकर्म यूथकर्म च ॥ कZ_०२.३२.०५ ॥
ਉਸ ਦੀ ਅਗਲੀ ਵਿਵਸਥਾ—ਕਕ੍ਸ਼੍ਯਾਕਰਮ, ਗ੍ਰੈਵੇਯਕਰਮ ਅਤੇ ਯੂਥਕਰਮ ਹੈ।
Sutra 6
औपवाह्योऽष्टविध आचरणः कुञ्जराउपवाह्यो धोरण आधानगतिको यष्ट्युपवाह्यस्तोत्रोपवाह्यः शुद्धोपवाह्यो मार्गयुकश्चेति ॥ कZ_०२.३२.०६ ॥
ਉਪਵਾਹ੍ਯ (ਸਵਾਰੀ/ਆਵਾਜਾਈ) ਵਰਗ ਦਾ ਆਚਰਨ ਅੱਠ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੈ—ਕੁੰਜਰ-ਉਪਵਾਹ੍ਯ, ਧੋਰਨ, ਆਧਾਨ-ਗਤਿਕ, ਯਸ਼ਟੀ-ਉਪਵਾਹ੍ਯ, ਸਤੋਤ੍ਰ-ਉਪਵਾਹ੍ਯ, ਸ਼ੁੱਧ-ਉਪਵਾਹ੍ਯ ਅਤੇ ਮਾਰਗ-ਯੁਕਤ (ਆਦਿ; ਕੁੱਲ ਅੱਠ ਉਪ-ਪ੍ਰਕਾਰ)।
Sutra 7
तस्योपविचारः शारदकर्म हीनकर्म नारोष्ट्रकर्म च ॥ कZ_०२.३२.०७ ॥
ਇਸ ਦਾ ਉਪਵਿਚਾਰ (ਅਨੁਵਰਤੀ ਨਿਯਮ/ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ)—ਸ਼ਾਰਦ-ਕਰਮ, ਹੀਨ-ਕਰਮ ਅਤੇ ਨਾਰੋਸ਼ਟ੍ਰ-ਕਰਮ।
Sutra 8
व्यालैकक्रियापथः शङ्कितोऽवरुद्धो विषमः प्रभिन्नः प्रभिन्नविनिश्चयो मदहेतुविनिश्चयश्च ॥ कZ_०२.३२.०८ ॥
ਵਿਆਲ (ਖ਼ਤਰਨਾਕ/ਉੱਛ੍ਰਿੰਖਲ) ਵਰਗ ਦਾ ਕ੍ਰਿਆਪਥ ਇੱਕ ਹੀ ਹੈ; ਜੋਖ਼ਮ-ਹਾਲਤਾਂ—ਸ਼ੰਕਿਤ, ਅਵਰੁੱਧ, ਵਿਸ਼ਮ, ਪ੍ਰਭਿੰਨ, ਪ੍ਰਭਿੰਨ-ਵਿਨਿਸ਼ਚਯ ਅਤੇ ਮਦ-ਹੇਤੂ-ਵਿਨਿਸ਼ਚਯ।
Sutra 9
तस्योपविचार आयम्यैकरक्षाकर्म ॥ कZ_०२.३२.०९ ॥
ਇਸ ਦਾ ਉਪਵਿਚਾਰ—ਆਯਮ੍ਯ (ਸੰਯਮ/ਨਿਯੰਤਰਣ) ਅਤੇ ਏਕਰਕਸ਼ਾ-ਕਰਮ (ਇੱਕ-ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰੋਟੋਕੋਲ)।
Sutra 10
क्रियाविपन्नो व्यालः शुद्धः सुव्रतो विषमः सर्वदोषप्रदुष्टश्च ॥ कZ_०२.३२.१० ॥
ਹਾਥੀਆਂ ਦੀ (ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ) ਵਰਗੀਕਰਨ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ—ਕੰਮ ਲਈ ਅਯੋਗ, ਖ਼ਤਰਨਾਕ, ਸ਼ੁੱਧ/ਵਸ਼, ਸੁਵ੍ਰਤ (ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਖਿਆ ਹੋਇਆ/ਆਗਿਆਕਾਰੀ), ਵਿਸ਼ਮ (ਅਨਿਯਮਿਤ/ਅਣਪੇਖਿਆ), ਅਤੇ ਸਭ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੂਸ਼ਿਤ।
Sutra 11
तेषां बन्धनोपकरणमनीकस्थप्रमाणम् ॥ कZ_०२.३२.११ ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ (ਹਾਥੀਆਂ) ਲਈ ਬੰਧਨ ਅਤੇ ਸੰਭਾਲਣ ਵਾਲੇ ਉਪਕਰਣ ਅਨੀਕਸਥ (ਇਕਾਈ/ਸਥਾਪਨਾ) ਮਿਆਰ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਏ ਜਾਣ।
Sutra 12
आलानग्रैवेयकक्ष्यापारायणपरिक्षेपोत्तरादिकं बन्धनम् ॥ कZ_०२.३२.१२ ॥
ਬੰਧਨਾਂ ਵਿੱਚ: ਆਲਾਨ (ਖੂੰਟਾ/ਜ਼ੰਜੀਰ-ਬੰਨ੍ਹਤ), ਗ੍ਰੈਵੇਯ (ਗਲ੍ਹ ਦਾ ਕਾਲਰ), ਕਕਸ਼ਿਆ (ਪੱਟੇ/ਸਟ੍ਰੈਪ), ਪਾਰਾਯਣ (ਲੀਡ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਰੱਸੀ), ਪਰਿਕਸ਼ੇਪ (ਘੇਰਾ/ਬਾੜ), ਉੱਤਰ (ਉਪਰਲਾ ਬੰਧਨ) ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
Sutra 13
अङ्कुशवेणुयन्त्रादिकमुपकरणम् ॥ कZ_०२.३२.१३ ॥
ਉਪਕਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਕੁਸ਼ (ਗੋਡ), ਵੇਣੁ (ਬਾਂਸ ਦੇ ਸਾਧਨ), ਯੰਤਰ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
Sutra 14
वैजयन्तीक्षुरप्रमालास्तरणकुथादिकं भूषणम् ॥ कZ_०२.३२.१४ ॥
ਭੂਸ਼ਣਾਂ ਵਿੱਚ ਵੈਜਯੰਤੀ (ਵਿਜੈ-ਝੰਡਾ/ਕ੍ਰੈਸਟ), ਮਾਲਾਵਾਂ, ਆਸਤਰਨ (ਢੱਕਣ), ਕੁਥ (ਕੰਬਲ/ਚਾਦਰ) ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
Sutra 15
वर्मतोमरशरावापयन्त्रादिकः सांग्रामिकालंकारः ॥ कZ_०२.३२.१५ ॥
ਯੁੱਧਕਾਲੀਨ ਸਾਜੋ-ਸਾਮਾਨ ਵਿੱਚ ਵਰਮ (ਕਵਚ), ਤੋਮਰ (ਭਾਲਾ), ਸ਼ਰ-ਆਵਾਪ (ਤੀਰ/ਪ੍ਰਕਸ਼ੇਪ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ), ਯੰਤਰ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
Sutra 16
चिकित्सकानीकस्थारोहकाधोरणहस्तिपकौपचारिकविधापाचकयावसिकपादपाशिककुटीर्रक्षकाउपशयैकादिरौपस्थायिकवर्गः ॥ कZ_०२.३२.१६ ॥
ਅਸਵ-ਸ਼ਾਲਾ/ਸਥਿਰ-ਸੇਵਾ ਦਾ ਸਟਾਫ਼ ਇਹ ਹੈ: ਪਸ਼ੂ-ਚਿਕਿਤਸਕ, ਦਲ/ਇਕਾਈ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸੇਵਕ, ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਵਾਲੇ/ਸਵਾਰ, ਹੰਕਾਉਣ/ਲੈ ਜਾਣ ਵਾਲੇ, ਹਾਥੀ-ਪਾਲਕ (ਮਹਾਵਤ), ਪਰਿਚਾਰਕ, ਰਸੋਈਏ/ਭੋਜਨ ਪਰੋਸਣ ਵਾਲੇ, ਚਾਰਾ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲੇ, ਪੈਰਾਂ ਨੂੰ ਰੱਸੇ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਣ ਵਾਲੇ, ਕੁਟੀਆ/ਸ਼ੈਡ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ, ਵਿਸ਼ਰਾਮ-ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਯੁਕਤ ਲੋਕ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਵਰਗ ਦੇ ਹੋਰ।
Sutra 17
चिकित्सककुटीरक्षविधापाचकाः प्रस्थौदनं स्नेहप्रसृतिं क्षारलवणयोश्च द्विपलिकं हरेयुः दशपलं मांसस्य अन्यत्र चिकित्सकेभ्यः ॥ कZ_०२.३२.१७ ॥
ਪਸ਼ੂ-ਚਿਕਿਤਸਕ, ਕੁਟੀਆ-ਰਖਵਾਲੇ ਅਤੇ ਰਸੋਈਏ ਨੂੰ ਇਹ ਰਾਸ਼ਨ ਮਿਲੇ: ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਥ ਪੱਕਾ ਚੌਲ, ਇੱਕ ਪ੍ਰਸ੍ਰਿਤੀ ਘਿਉ/ਤੇਲ, ਅਤੇ ਖਾਰ ਤੇ ਨਮਕ—ਦੋ-ਦੋ ਪਲ; ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਮਾਸ ਦਸ ਪਲ—ਪਰ ਚਿਕਿਤਸਕਾਂ (ਫਿਜ਼ੀਸ਼ਨ) ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ।
Sutra 18
पथिव्याधिकर्ममदजराभितप्तानां चिकित्सकाः प्रतिकुर्युः ॥ कZ_०२.३२.१८ ॥
ਰੋਗ, ਅਤਿ-ਮਿਹਨਤ, ਮਦ/ਉਨਮਾਦ (ਮਸਤ-ਵਾਂਗ ਹਾਲਤ) ਅਤੇ ਬੁਢਾਪੇ ਦੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤਾਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਪਸ਼ੂ-ਚਿਕਿਤਸਕ ਕਰਨ।
Sutra 19
स्थानस्याशुद्धिर्यवसस्याग्रहणं स्थले शायनमभागे घातः परारोहणमकाले यानमभूमावतीर्थेऽवतारणं तरुषण्ड इत्यत्ययस्थानानि ॥ कZ_०२.३२.१९ ॥
ਹਾਦਸੇ/ਖ਼ਤਰੇ ਦੇ ਸਥਾਨ ਇਹ ਹਨ: ਠਿਕਾਣੇ ਦੀ ਗੰਦਗੀ, ਚਾਰੇ ਦਾ ਨਾ ਮਿਲਣਾ, ਸਖ਼ਤ ਜ਼ਮੀਨ ‘ਤੇ ਲਿਟਾਉਣਾ, ਗਲਤ ਅੰਗ ‘ਤੇ ਚੋਟ ਲੱਗਣਾ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵੱਲੋਂ ਚੜ੍ਹਨਾ, ਗਲਤ ਵੇਲੇ ਯਾਤਰਾ, ਅਣਉਚਿਤ ਥਾਂ ਜਾਂ ਬਿਨਾਂ ਘਾਟ/ਪਾਰ-ਥਾਂ (ਫੋਰਡ) ਦੇ ਉਤਾਰਨਾ, ਅਤੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ/ਘਣੀ ਝਾੜੀ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਣਾ—ਇਹ ਖ਼ਤਰੇ ਦੇ ਬਿੰਦੂ ਹਨ।
Sutra 20
तमेषां भक्तवेतनादाददीत ॥ कZ_०२.३२.२० ॥
ਉਹ (ਉਹ ਰਕਮ/ਜੁਰਮਾਨਾ) ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਾਸ਼ਨ ਅਤੇ ਤਨਖਾਹ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਟ ਲਵੇ।
Sutra 21
भूतानां कृष्णसंधीज्याः सेनान्यः शुक्लसंधुषु ॥ कZ_०२.३२.२१च्द् ॥
ਭੂਤਾਂ (ਪ੍ਰੇਤ ਆਦਿ) ਲਈ ਰਸਮਾਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਦੀਆਂ ਸੰਧੀਆਂ ‘ਤੇ, ਅਤੇ ਸੈਨਾਨਾਇਕਾਂ ਲਈ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀਆਂ ਸੰਧੀਆਂ ‘ਤੇ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਣ।
Sutra 22
अब्दे द्व्यर्धे नदीजानां पञ्चाब्दे पर्वतौकसाम् ॥ कZ_०२.३२.२२च्द् ॥
ਨਦੀ-ਜਾਤ (ਸਟਾਕ) ਲਈ ਮਿਆਦ ਡੇਢ ਸਾਲ; ਪਹਾੜੀ ਵਸਨੀਕ (ਸਟਾਕ) ਲਈ ਪੰਜ ਸਾਲ।
Frequently Asked Questions
Operational safety and strategic reliability: trained, classified, and properly equipped elephants reduce accidental killings, prevent panic-stampedes, preserve expensive assets, and provide disciplined battlefield advantage—thereby stabilizing public order and improving victory prospects.
This unit does not specify explicit fines/punishments; the implied daṇḍa logic is administrative liability—handlers and officers are accountable for breaches of training/ restraint protocol because failures create immediate lethal risk and degrade the king’s coercive instrument.