Adhyaya 16
Book 2 operationalizes the Vijigīṣu’s power by making administration a revenue-engine that is also a stability-engine. Chapter 2.16 treats commerce as a regulated circulatory system: prices are not left to private manipulation but are ‘made single-faced’ (ekamukha) for royal goods and managed through timed buying/selling, aggregation of abundant commodities, and controlled price-variation once a benchmark is reached. Kautilya’s objective is twofold: (1) protect prajā from predatory profit and supply disruption (kāloparodha, saṃkuladoṣa), and (2) convert trade into steady kośa growth through calibrated transaction charges (māna-vyāji, tulā-māna, gaṇya shares) and disciplined record-keeping. Foreign goods are welcomed through incentives and safe-conduct (anabhiyoga), showing that prosperity is expanded by attracting flows, not by isolating markets. The chapter’s placement under Adhyakṣa administration signals that conquest-capacity depends on mundane market governance: a well-fed populace, liquid trade, and auditable receipts underpin army maintenance and diplomatic leverage.
Sutras
Sutra 1
विक्षेपसंक्षेपक्रयविक्रयप्रयोगकालान् ॥ कZ_०२.१६.०१ ॥
ਸਾਮਾਨ ਫੈਲਾਉਣਾ/ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ, ਸਮੇਟਣਾ/ਇਕੱਠਾ ਕਰਨਾ, ਖਰੀਦ, ਵਿਕਰੀ ਅਤੇ ਵਰਤੋਂ/ਵਿਨਿਯੋਗ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮਿਆਂ ਦਾ [ਉਹ] ਨਿਯਮਨ/ਰਿਕਾਰਡ ਕਰੇ।
Sutra 2
यच्च पण्यं प्रचुरं स्यात्तदेकीकृत्यार्घमारोपयेत् ॥ कZ_०२.१६.०२ ॥
ਜੋ ਵਸਤੂ ਵੱਧ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ (ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ) ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਉਸ ਦੀ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਮਤ ਵਧਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Sutra 3
प्राप्तेऽर्घे वार्घान्तरं कारयेत् ॥ कZ_०२.१६.०३ ॥
ਲਕਸ਼ ਕੀਮਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਉਹ ਸੋਧੀ ਹੋਈ ਕੀਮਤ (ਨਵਾਂ ਕੀਮਤ-ਬਿੰਦੂ) ਲਾਗੂ ਕਰਵਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Sutra 4
स्वभूमिजानां राजपण्यानामेकमुखं व्यवहारं स्थापयेत्परभूमिजानामनेकमुखम् ॥ कZ_०२.१६.०४ ॥
ਰਾਜ ਦੇ ਅੰਦਰ ਉਤਪੰਨ ਰਾਜਕੀ ਵਸਤੂਆਂ ਲਈ ਉਹ ਇਕ-ਮੁਖੀ (ਇਕ-ਚੈਨਲ) ਲੈਣ-ਦੇਣ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਾਇਮ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਰਾਜ ਤੋਂ ਬਾਹਰੋਂ ਆਈਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਲਈ ਬਹੁ-ਮੁਖੀ (ਬਹੁ-ਚੈਨਲ) ਵਿਵਸਥਾ।
Sutra 5
उभयं च प्रजानामनुग्रहेण विक्रापयेत् ॥ कZ_०२.१६.०५ ॥
ਅਤੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ (ਦੇਸੀ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ) ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖਦਿਆਂ ਵਿਕਵਾਏ।
Sutra 6
स्थूलमपि च लाभं प्रजानामौपघातिकं वारयेत् ॥ कZ_०२.१६.०६ ॥
ਵੱਡਾ ਨਫ਼ਾ ਵੀ ਜੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਨੁਕਸਾਨਦਾਇਕ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Sutra 7
अजस्रपण्यानां कालोपरोधं संकुलदोषं वा नोत्पादयेत् ॥ कZ_०२.१६.०७ ॥
ਨਿਯਮਿਤ ਚਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਲਈ ਉਹ ਨਾ ਤਾਂ ਸਮੇਂ/ਮੌਸਮ ਦੀ ਦੇਰੀ ਪੈਦਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਭੀੜ-ਭਾੜ/ਉਲਝਣ (ਸੰਕੁਲ) ਦਾ ਦੋਸ਼।
Sutra 8
बहुमुखं वा राजपण्यं वैदेहकाः कृतार्घं विक्रीणीरन् ॥ कZ_०२.१६.०८ ॥
ਜਾਂ ਵੈਦੇਹਕ ਮੁਲਾਂਕਿਤ ਕੀਮਤ ਤੈਅ ਕਰਕੇ ਰਾਜ ਦੇ ਮਾਲ ਨੂੰ ਕਈ ਵਿਕਰੀ-ਕੇਂਦਰਾਂ/ਮਾਧਿਅਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵੇਚਣ।
Sutra 9
छेदानुरूपं च वैधरणं दद्युः ॥ कZ_०२.१६.०९ ॥
ਅਤੇ ਕਟੌਤੀ/ਛੇਦ ਦੇ ਅਨੁਪਾਤ ਅਨੁਸਾਰ ਵੈਧਰਣ (ਸ਼ੁਲਕ) ਦੇਣ।
Sutra 10
षोडशभागो मानव्याजी विंशतिभागस्तुलामानं गण्यपण्यानामेकादशभागः ॥ कZ_०२.१६.१० ॥
ਮਾਪ/ਆਯਤਨ ਨਾਲ ਮਾਪੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਮਾਲ ‘ਤੇ ਸ਼ੁਲਕ ਸੋਲ੍ਹਵਾਂ ਹਿੱਸਾ; ਤੋਲ (ਤਰਾਜੂ) ਨਾਲ ਮਾਪੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ‘ਤੇ ਵੀਹਵਾਂ ਹਿੱਸਾ; ਅਤੇ ਗਿਣਤੀ ਵਾਲੇ ਮਾਲ ‘ਤੇ ਗਿਆਰ੍ਹਵਾਂ ਹਿੱਸਾ।
Sutra 11
परभूमिजं पण्यमनुग्रहेणावाहयेत् ॥ कZ_०२.१६.११ ॥
ਵਿਦੇਸ਼/ਪਰ-ਭੂਮੀ ਦੇ ਮਾਲ ਦੀ ਆਮਦ/ਆਯਾਤ ਨੂੰ ਅਨੁਕੂਲ ਉਪਾਵਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰੋਤਸਾਹਿਤ ਕਰੇ।
Sutra 12
नाविकसार्थवाहेभ्यश्च परिहारमायतिक्षमं दद्यात् ॥ कZ_०२.१६.१२ ॥
ਨਾਵਿਕਾਂ ਅਤੇ ਕਾਰਵਾਂ-ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਟਿਕਾਊ ਢੰਗ ਨਾਲ ਰਾਹਤ/ਛੂਟ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Sutra 13
अनभियोगश्चार्थेष्वागन्तूनामन्यत्र सभ्योपकारिभ्यः ॥ कZ_०२.१६.१३ ॥
ਵਪਾਰਕ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਾਹਰੋਂ ਆਏ ਵਪਾਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਦਾਅਵੇ/ਤੰਗ-ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ—ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਵੇਲੇ ਛੋਟ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਾਣਯੋਗ ਨਾਗਰਿਕਾਂ (ਜਾਂ ਨਾਗਰਿਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਹੇਠ ਆਉਣ ਵਾਲਿਆਂ) ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਹੋਵੇ।
Sutra 14
पण्याधिष्ठातारः पण्यमूल्यमेकमुखं काष्ठद्रोण्यामेकच्छिद्रापिधानायां निदध्युः ॥ कZ_०२.१६.१४ ॥
ਬਜ਼ਾਰ ਅਧਿਕਾਰੀ ਮਾਲ ਦੀ ਕੀਮਤ ਵਾਲਾ ਧਨ ਇੱਕ ਹੀ ਮੂੰਹ ਵਾਲੀ ਲੱਕੜੀ ਦੀ ਦ੍ਰੋਣੀ ਵਿੱਚ ਜਮ੍ਹਾਂ ਕਰਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹੀ ਛੇਦ ਵਾਲੇ ਢੱਕਣ ਨਾਲ ਬੰਦ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ (ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਜਮ੍ਹਾਂ-ਪੇਟੀ)।
Sutra 15
अह्नश्चाष्टमे भागे पण्याध्यक्षस्यार्पयेयुः इदं विक्रीतमिदं शेषमिति ॥ कZ_०२.१६.१५ ॥
ਦਿਨ ਦੇ ਅੱਠਵੇਂ ਹਿੱਸੇ (ਨਿਯਤ ਸਮੇਂ) ਤੇ ਉਹ ਵਪਾਰ ਅਧੀक्षक ਨੂੰ ਰਿਪੋਰਟ ਦੇਣ: ‘ਇਹ ਵਿਕ ਗਿਆ; ਇਹ ਬਾਕੀ ਹੈ’।
Sutra 16
तुलामानभाण्डं चार्पयेयुः ॥ कZ_०२.१६.१६ ॥
ਉਹ ਤੋਲ-ਤਰਾਜੂ, ਮਾਪ ਅਤੇ ਭਾਂਡੇ ਵੀ (ਜਾਂਚ ਲਈ) ਪੇਸ਼ ਕਰਨ।
Sutra 17
इति स्वविषये व्याख्यातम् ॥ कZ_०२.१६.१७ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਖੇਤਰ (ਸਵ-ਵਿਸ਼ੇ) ਅੰਦਰ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।
Sutra 18
परविषये तु पण्यप्रतिपण्ययोरर्घं मूल्यं चागमय्य शुल्कवर्तन्यातिवाहिकगुल्मतरदेयभक्तभागव्ययशुद्धमुदयं पश्येत् ॥ कZ_०२.१६.१८ ॥
ਪਰਦੇਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮਾਲ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਮਾਲ ਦੀ ਬਾਜ਼ਾਰ-ਦਰ ਅਤੇ ਲਾਗਤ-ਦਰ ਪਤਾ ਕਰਕੇ, ਸ਼ੁਲਕ, ਰਾਹਦਾਰੀ/ਸੜਕ-ਕਰ, ਢੁਆਈ-ਖਰਚ, ਚੌਕੀ/ਪਹਿਰੇ ਦਾ ਖਰਚ, ਤਰ/ਫੈਰੀ-ਸ਼ੁਲਕ, ਦੇਯ ਭੁਗਤਾਨ, ਰਾਸ਼ਨ, ਹਿੱਸੇ/ਕਮਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਖਰਚੇ ਘਟਾ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਆਮਦਨ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰੇ।
Sutra 19
असत्युदये भाण्डनिर्वहणेन पण्यप्रतिपण्यानयनेन वा लाभं पश्येत् ॥ कZ_०२.१६.१९ ॥
ਜੇ ਉਮੀਦ ਕੀਤੀ ਆਮਦਨ ਹਾਸਲ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਜਾਂ ਤਾਂ ਮਾਲ ਨੂੰ ਹੋਰ ਥਾਂ ਲੈ ਜਾ ਕੇ, ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸਮ ਦਾ ਮਾਲ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਮਾਲ ਮੰਗਵਾ ਕੇ ਨਫ਼ਾ ਵੇਖੇ।
Sutra 20
ततः सारपादेन स्थलव्यवहारमध्वना क्षेमेण प्रयोजयेत् ॥ कZ_०२.१६.२० ॥
ਫਿਰ ਉਹ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਏਜੰਟ ਰਾਹੀਂ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਸਤੇ ਨਾਲ, ਸੁਰੱਖਿਆ ਯਕੀਨੀ ਕਰਕੇ ਥਲ-ਵਪਾਰ ਕਰਵਾਏ।
Sutra 21
अटव्यन्तपालपुरराष्ट्रमुख्यैश्च प्रतिसंसर्गं गच्छेदनुग्रहार्थम् ॥ कZ_०२.१६.२१ ॥
ਅਤੇ ਸਹਾਇਤਾ/ਹਮਾਇਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਉਹ ਜੰਗਲ-ਸਰਹੱਦੀ ਰਖਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਤੇ ਦੇਹਾਤ ਦੇ ਮੁਖੀਆਂ ਨਾਲ ਨਿਯਮਿਤ ਸੰਪਰਕ ਰੱਖੇ।
Sutra 22
आपदि सारमात्मानं वा मोक्षयेत् ॥ कZ_०२.१६.२२ ॥
ਆਪੱਤੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮੁੱਢਲੀ ਪੂੰਜੀ (ਸਾਰ) ਜਾਂ ਆਪਣੀ ਜਾਨ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਨੂੰ ਬਚਾਏ।
Sutra 23
आत्मनो वा भूमिं प्राप्तः सर्वदेयविशुद्धं व्यवहरेत ॥ कZ_०२.१६.२३ ॥
ਜਾਂ, ਆਪਣੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਦੇਯ (ਟੈਕਸ/ਸ਼ੁਲਕ) ਅਦਾ ਕਰਕੇ ਹੀ ਵਪਾਰ ਕਰੇ।
Sutra 24
वारिपथे वा यानभागकपथ्यदनपण्यप्रतिपण्यार्घप्रमाणयात्राकालभयप्रतीकारपण्यपत्तनचारित्राण्युपलभेत ॥ कZ_०२.१६.२४ ॥
ਜਾਂ, ਜਲ-ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਉਹ ਆਵਾਜਾਈ ਦਾ ਹਿੱਸਾ/ਸ਼ੁਲਕ, ਲਿਜਾਣ ਯੋਗ-ਅਯੋਗ ਵਸਤੂਆਂ, ਨਾ-ਵਿਕਣ ਵਾਲਾ ਮਾਲ, ਬਦਲੇ/ਵਾਪਸੀ ਵਾਲੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ, ਚਲਦੇ ਭਾਅ, ਮਾਪ-ਤੋਲ ਦੇ ਮਿਆਰ, ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਸਮਾਂ, ਖਤਰੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਪਾਅ, ਵਿਕਣ ਯੋਗ ਮਾਲ, ਬੰਦਰਗਾਹ ਦੀ ਰੀਤ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਵਪਾਰਕ ਰਿਵਾਜ—ਇਹ ਸਭ ਜਾਣੇ।
Sutra 25
यतो लाभस्ततो गच्छेदलाभं परिवर्जयेत् ॥ कZ_०२.१६.२५च्द् ॥
ਜਿੱਥੇ ਲਾਭ ਹੋਵੇ ਉੱਥੇ ਜਾਵੇ; ਜੋ ਘਾਟਾ ਦੇਵੇ ਉਹ ਤੋਂ ਬਚੇ।
Frequently Asked Questions
Stable prices, continuous availability of essentials (ajasrapaṇya), reduced hoarding and market congestion faults, and protection of consumers from injurious profiteering—thereby sustaining social order and productive confidence while still maintaining predictable state revenue.
This unit implies danda through administrative control: denial of license/market access, imposition of assessed charges (vaidharaṇa/vyāji) and recovery for irregularities, and punitive action for disruptions like kāloparodha (supply obstruction) or falsified accounts—enforced via the Paṇyādhyakṣa’s audits and end-of-day reconciliation.