HomeAgni PuranaKoshaAdhyaya 364Shloka 11
Previous Verse

Agni Purana — Kosha, Shloka 11

Chapter 364 — ब्रह्मवर्गः

Brahmavarga: Lexical Classification of Brahminical/Ritual Terms

शरीरसाधनापेक्षं नित्यं यत् कर्म तद्यमः नियमस्तु स यत् कर्मानित्यमागन्तुसाधनम् स्याद् ब्रह्मभूयं ब्रह्मत्वं ब्रह्मसायुज्यमित्यपि

śarīrasādhanāpekṣaṃ nityaṃ yat karma tadyamaḥ niyamastu sa yat karmānityamāgantusādhanam syād brahmabhūyaṃ brahmatvaṃ brahmasāyujyamityapi

ਜੋ ਕਰਮ ਸਰੀਰਕ ਸਾਧਨਾ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੋ ਕੇ ਨਿੱਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ‘ਯਮ’ ਹੈ। ‘ਨਿਯਮ’ ਉਹ ਕਰਮ ਹੈ ਜੋ ਅਨਿੱਤ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਕਦੇ-ਕਦੇ/ਬਾਹਰੀ ਸਾਧਨਾਂ ਨਾਲ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਫਲ ‘ਬ੍ਰਹਮਭੂਯ’ (ਬ੍ਰਹਮ ਹੋ ਜਾਣਾ), ‘ਬ੍ਰਹਮਤਵ’ ਅਤੇ ‘ਬ੍ਰਹਮਸਾਯੁਜ੍ਯ’ (ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਲ ਏਕਤਾ) ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

शरीरसाधनापेक्षम्dependent on bodily means
शरीरसाधनापेक्षम्:
Visheshana (विशेषण/qualifier)
TypeAdjective
Rootशरीर + साधन + अपेक्ष (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; समासः—तत्पुरुष (षष्ठी-तत्पुरुष: ‘dependent on bodily means’)
नित्यम्constant; daily
नित्यम्:
Visheshana (विशेषण/qualifier)
TypeAdjective
Rootनित्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; क्रियाविशेषणवत् (adverbially)
यत्which
यत्:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; सम्बन्धक (relative pronoun)
कर्मact; duty
कर्म:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootकर्मन् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
तत्that
तत्:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; तद्-सम्बन्ध (correlative)
यमःyama (restraint)
यमः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootयम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
नियमःniyama (observance)
नियमः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootनियम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
तुbut
तु:
Sambandha (सम्बन्ध/connector)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formअव्यय; निपात (particle)
सःthat (it/he)
सः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; सर्वनाम
यत्which
यत्:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; सम्बन्धक
कर्मact; duty
कर्म:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootकर्मन् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
अनित्यम्non-permanent; occasional
अनित्यम्:
Visheshana (विशेषण/qualifier)
TypeAdjective
Rootअनित्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषण
आगन्तुसाधनम्having external/occasional means
आगन्तुसाधनम्:
Visheshana (विशेषण/qualifier)
TypeAdjective
Rootआगन्तु + साधन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; समासः—तत्पुरुष (कर्मधारय-भाव: ‘having external/accidental means’)
स्यात्should be
स्यात्:
Kriya (क्रिया/verb)
TypeVerb
Rootअस् (धातु)
Formविधिलिङ्, प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद
ब्रह्मभूयम्Brahmanhood; becoming Brahman
ब्रह्मभूयम्:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootब्रह्म + भूय (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; समासः—तत्पुरुष (‘state of being Brahman’)
ब्रह्मत्वम्Brahmanhood
ब्रह्मत्वम्:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootब्रह्म + त्व (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; तद्धितान्त (त्व-प्रत्यय: abstract noun)
ब्रह्मसायुज्यम्union with Brahman
ब्रह्मसायुज्यम्:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootब्रह्म + सायुज्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; समासः—तत्पुरुष (‘union with Brahman’)
इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध/marker)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formअव्यय; उद्धरण/समाप्तिबोधक (quotative particle)
अपिalso
अपि:
Sambandha (सम्बन्ध/connector)
TypeIndeclinable
Rootअपि (अव्यय)
Formअव्यय; निपात (particle), समुच्चयार्थे

Lord Agni (traditional Agni Purana narrator) instructing Vasiṣṭha (contextual attribution)

Vidya Category: {"primary_vidya":"Philosophy","secondary_vidya":"Dharmashastra","practical_application":"Differentiate yama and niyama by constancy and dependence on bodily discipline vs occasional/external means, and connect disciplined practice to Brahman-realization terminology (brahma-bhūya/brahmatva/brahma-sāyujya).","sutra_style":true}

Encyclopedic Reference: {"reference_type":"Definition","entry_title":"Yama and Niyama; Terms for Brahman-Realization (Brahma-bhūya, Brahmatva, Brahma-sāyujya)","lookup_keywords":["yama","niyama","brahma-bhūya","brahmatva","brahma-sāyujya"],"quick_summary":"Yama is constant discipline grounded in bodily practice; niyama is occasional discipline supported by external/auxiliary means. These support the culminating state described as becoming/being united with Brahman."}

Concept: Ethical-disciplinarian practice (yama/niyama) is framed as a sādhanā leading toward Brahman-state, named through multiple synonymous liberation terms.

Application: Keep daily, non-negotiable restraints as yama; schedule periodic observances (fasts, pilgrimages, special rites) as niyama; use both to stabilize mind for Brahman-oriented contemplation.

Khanda Section: Yoga & Dharma-śāstra (Yama–Niyama and Brahma-realization terminology)

Primary Rasa: shanta

Secondary Rasa: adbhuta

Visual Art Cues: {"scene_description":"A yogin practices steady daily restraint (simple posture, controlled breath) while a calendar-like panel shows occasional observances (fasting, pilgrimage, special rites); above, a luminous formless Brahman symbol indicates brahma-sāyujya.","kerala_mural_prompt":"Kerala mural, yogin in calm seated posture, symbolic panels for yama (daily discipline) and niyama (occasional rites), glowing abstract Brahman aura above, earthy reds and ochres, temple-mural stylization","tanjore_prompt":"Tanjore painting, yogin with gold aura, two side vignettes—daily restraint and occasional observance—culminating in radiant golden Brahman light, ornate frame and gilded highlights","mysore_prompt":"Mysore painting, instructional composition with clear separation of yama vs niyama practices, labels, serene yogin, subtle depiction of brahma-bhūya as luminous space","mughal_miniature_prompt":"Mughal miniature, contemplative yogin in pavilion, marginal mini-scenes of fasting and ritual observance, delicate cloud-like abstraction above representing union with Brahman"}

Audio Atmosphere: {"recitation_mood":"contemplative","suggested_raga":"Darbari Kanada","pace":"slow","voice_tone":"contemplative"}

Sandhi Resolution Notes: तद्यमः = तत् + यमः; नियमस्तु = नियमः + तु; कर्मानित्यमागन्तुसाधनम् = कर्म + अनित्यम् + आगन्तुसाधनम्; ब्रह्मसायुज्यमित्यपि = ब्रह्मसायुज्यम् + इति + अपि

Related Themes: Agni Purana: yama–niyama and yoga terminology; mokṣa/lakṣaṇa discussions; vrata and upavāsa as niyama-like observances

B
Brahman
Y
Yama
N
Niyama

FAQs

It gives a technical distinction between yama (regular restraints tied to bodily self-discipline) and niyama (observances performed occasionally with auxiliary/external means), and names standard liberation terms such as brahma-bhūya and brahma-sāyujya.

By defining yoga-ethical categories (yama/niyama) and pairing them with Vedāntic liberation vocabulary, it shows the text’s compendium style—cataloging precise terminology across dharma, yoga practice, and mokṣa doctrine.

It frames disciplined conduct (yama/niyama) as structured means that culminate in Brahman-realization—described as becoming Brahman, attaining Brahmanhood, or union with Brahman.