Adhyaya 38: The Hunter’s Austerity and the Gaining of Durvāsas’ Favor

Verse 1

श्रीवराह उवाच । स शुभं शोभनं मार्गमास्थाय व्याधसत्तमः । तपस्तेपे निराहारस्तं गुरुं मनसा स्मरन् ॥ ३८.१ ॥

ଶ୍ରୀବରାହ କହିଲେ—ସେଇ ଶୁଭ ଓ ଶୋଭନ ମାର୍ଗ ଅବଲମ୍ବନ କରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ୟାଧ ତପ କଲା। ନିରାହାର ରହି ମନରେ ଗୁରୁଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରୁଥିଲା।

Verse 2

भिक्षाकाले तु संप्राप्ते शीर्णपर्णान्यभक्षयत् । स कदाचित् क्षुधाविष्टो वृक्षमूलं समाश्रितः ॥ ३८.२ ॥

ଭିକ୍ଷାକାଳ ଆସିଲେ ସେ କେବଳ ଝରିପଡ଼ା ପତ୍ର ଖାଉଥିଲା। ଏକଥର ଭୋକରେ ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ ସେ ଗଛମୂଳେ ଆଶ୍ରୟ ନେଲା।

Verse 3

बुभुक्षितस्तरोः पर्णमैच्छद् भक्षितुमन्तिकात् । इत्येवं कुर्वतो व्योम्नि वागुवाचाशरीरिणी ॥ ३८.३ ॥

ଭୋକା ହୋଇ ସେ ନିକଟରୁ ଗଛର ଗୋଟିଏ ପତ୍ର ଖାଇବାକୁ ଇଚ୍ଛା କଲା। ସେ ଏପରି କରୁଥିବାବେଳେ ଆକାଶରୁ ଏକ ଅଶରୀରୀ ବାଣୀ ଶୁଣାଗଲା।

Verse 4

मा भक्षयस्व सकटमुच्चैरेवं प्रभाषिते । ततोऽसौ तं विहायान्यद् वार्क्षं पतितमग्रहीत् ॥ ३८.४ ॥

“ଗାଡ଼ିଟିକୁ ଭକ୍ଷଣ କରନି”—ବୋଲି ଉଚ୍ଚସ୍ୱରେ କୁହାଗଲା। ତେବେ ସେ ତାହାକୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ ଗଛରୁ ପଡ଼ିଥିବା କାଠ ଖଣ୍ଡ ଧରିଲା।

Verse 5

तमप्येवं निषिद्धं स्यादन्यं तथैवमेव च । एवं स सकटं मत्वा व्याधः किञ्चिन्न भक्षयत् ॥ ३८.५ ॥

ଏହା ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ନିଷିଦ୍ଧ ହେବ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି। ଏଭଳି ‘ଶକଟ’ ବୋଲି ଭାବି ବ୍ୟାଧ କିଛି ମଧ୍ୟ ଭକ୍ଷଣ କଲା ନାହିଁ।

Verse 6

निराहारस्तपस्तेपे स्मरन् गुरुमतन्द्रितः । तस्याथ बहुना काले गते ऋषिवरोऽभ्यगात् ॥ ३८.६ ॥

ନିରାହାର ରହି, ଗୁରୁଙ୍କୁ ଅକ୍ଳାନ୍ତ ସ୍ମରଣ କରି ସେ ତପ କଲା। ପରେ ବହୁ କାଳ ଗତ ହେଲାପରେ ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷି ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସିଲେ।

Verse 7

दुर्वासाः शंसितात्मा वै किञ्चित्प्राणमपश्यत । व्याधं तपोत्थतेजोभिर्ज्वलमानं हविर्यथा ॥ ३८.७ ॥

ଶଂସିତାତ୍ମା ଦୁର୍ବାସା ତେବେ ପ୍ରାଣର ସାନା ଚଳନ ଦେଖିଲେ; ତପଃଜନିତ ତେଜରେ ବ୍ୟାଧକୁ ହବିଷ୍ୟ ପରି ଜ୍ୱଳମାନ ଦେଖିଲେ।

Verse 8

सोऽपि व्याधस्तं नत्वा शिरसा ।अथ महामुनिम् । उवाच स कृतार्थोऽस्मि भगवन् दर्शनात् तव ॥ ३८.८ ॥

ବ୍ୟାଧ ମଧ୍ୟ ଶିର ନମାଇ ସେଇ ମହାମୁନିଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି କହିଲା—“ଭଗବନ୍, ଆପଣଙ୍କ ଦର୍ଶନରେ ମୁଁ କୃତାର୍ଥ ହେଲି।”

Verse 9

इदानीं श्राद्धकालं मे प्राप्तं त्वमवधारय । शीर्णपर्णानि भक्षयन् वै तैरेवाहं महामुने । भवन्तं प्रीणयामीति व्याधस्तं वाक्यमब्रवीत् ॥ ३८.९ ॥

“ଏବେ ମୋର ଶ୍ରାଦ୍ଧକାଳ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛି—ଆପଣ ଅବଧାରଣ କରନ୍ତୁ। ହେ ମହାମୁନେ, ଝରିପଡ଼ା ପତ୍ରମାନେ ଭକ୍ଷଣ କରି, ସେମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ପ୍ରୀଣ କରିବି।” ବ୍ୟାଧ ଏହି କଥା କହିଲା।

Verse 10

दुर्वासा अपि तं शुद्धं शुद्धभावं जितेन्द्रियम् । जिज्ञासुस्तत्तपो वाक्यमिदमुच्चैरुवाच ह ॥ ३८.१० ॥

ଦୁର୍ବାସା ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଶୁଦ୍ଧ, ଶୁଦ୍ଧଭାବସମ୍ପନ୍ନ ଓ ଜିତେନ୍ଦ୍ରିୟ ଦେଖି, ସେହି ତପସ୍ୟା ଜାଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି ଉଚ୍ଚସ୍ୱରେ ଏହି ବଚନ କହିଲେ।

Verse 11

यवगोधूमशालीनामन्नं चैव सुसंस्कृतम् । दीयतां मे क्षुधार्ताय त्वामुद्दिश्यागताय च ॥ ३८.११ ॥

ଯବ, ଗୋଧୂମ ଓ ଶାଳି ଧାନରୁ ଭଲଭାବେ ପକାଇଥିବା ଅନ୍ନ ମୋତେ ଦିଅ; ମୁଁ ଭୁଖରେ ପୀଡିତ, ତୁମକୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି ଏଠାକୁ ଆସିଛି।

Verse 12

इत्युक्तेन त्वसौ व्याधश्चिन्तां परमिकीं गतः । क्व सम्भविष्यते मह्यमिति चिन्तापरोऽभवत् ॥ ३८.१२ ॥

ଏପରି କୁହାଯାଇବା ପରେ ସେ ବ୍ୟାଧ ଅତ୍ୟଧିକ ଚିନ୍ତାରେ ପଡ଼ିଲା; ‘ମୋ ପାଇଁ ଜୀବିକା କେଉଁଠୁ ହେବ?’ ବୋଲି ଚିନ୍ତାରେ ଲୀନ ହେଲା।

Verse 13

तस्य चिन्तयतः पात्रमाकाशात् पतितं शुभम् । सौवर्णं सिद्धिसंयुक्तं तज्जग्राह करेण सः ॥ ३८.१३ ॥

ସେ ଚିନ୍ତା କରୁଥିବାବେଳେ ଆକାଶରୁ ଏକ ଶୁଭ ପାତ୍ର ପଡ଼ିଲା—ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ ଓ ସିଦ୍ଧିସମ୍ପନ୍ନ; ସେ ତାହାକୁ ହାତରେ ଧରିଲା।

Verse 14

तद् गृहीत्वा मुनिं प्राह दुर्वासाख्यं ससाध्वसः । अत्रैव स्थीयतां ब्रह्मन् यावद् भिक्षाटनं त्वहम् । करोमि तत्प्रसादोऽयं क्रियतां ब्रह्मवित्तम ॥ ३८.१४ ॥

ସେ ପାତ୍ରଟି ନେଇ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ଦୁର୍ବାସା ନାମକ ମୁନିଙ୍କୁ କହିଲା—“ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୁଁ ଭିକ୍ଷା ଆଣିବାକୁ ଯାଉଅଛି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆପଣ ଏଠିଏ ରୁହନ୍ତୁ। ଏହା ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରସାଦ; ଦୟାକରି ଏହାକୁ ସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତୁ, ହେ ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ମାନଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।”

Verse 15

एवमुक्त्वा ततो भिक्षामटनं व्याधसत्तमः । नातिदूरेण नगरं धनयोषासमन्वितम् ॥ ३८.१५ ॥

ଏହିପରି କହି ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ୟାଧ ଭିକ୍ଷା ଖୋଜି ଭ୍ରମଣକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲା। ଅତି ଦୂର ନୁହେଁ, ଧନ ଓ ଯୋଷାସମୃଦ୍ଧ ଏକ ନଗର ଥିଲା।

Verse 16

तस्य तत्र प्रयातस्य अग्रतः सर्वशोभनाः । वृक्षेभ्यो निर्ययुश्चान्या हेमपात्राग्रपाणयः । विविधान्नानि तस्याशु दत्त्वा पात्रं प्रपूरितम् ॥ ३८.१६ ॥

ସେ ଯେତେବେଳେ ସେଠାରେ ଅଗ୍ରସର ହେଉଥିଲା, ତାହାର ସମ୍ମୁଖରେ ସର୍ବଶୋଭନ ଆକୃତିମାନେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ଅନ୍ୟ କେତେକ ଗଛମାନଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ବାହାରି ହାତରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପାତ୍ର ଧରି, ଶୀଘ୍ର ନାନା ପ୍ରକାର ଅନ୍ନ ଦେଇ ତାହାର ପାତ୍ର ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଦେଲେ।

Verse 17

स च भूतार्थमात्मानं मत्वा पुनरथाश्रमम् । आजगाम ततोऽपश्यत्तं ऋषिं जपतां वरम् ॥ ३८.१७ ॥

ସେ ନିଜକୁ ଭୂତମାନଙ୍କର ସତ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସହ ଯୁକ୍ତ ବୋଲି ବୁଝି ପୁନର୍ବାର ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରିଲା। ତାପରେ ଜପକାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସେଇ ଋଷିଙ୍କୁ ଦେଖିଲା।

Verse 18

तं दृष्ट्वा स्थाप्य तां भिक्षां शुचौ देशे प्रसन्नधीः । प्रणम्य तमृषिं वाक्यमुवाच व्याधसत्तमः ॥ ३८.१८ ॥

ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ସେ ଭିକ୍ଷାକୁ ଶୁଚି ସ୍ଥାନରେ ରଖିଲା। ପ୍ରସନ୍ନଧୀ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ୟାଧ ସେଇ ଋଷିଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ଏହି ବାକ୍ୟ କହିଲା।

Verse 19

भगवन् क्षालनं पद्भ्यां क्रियतामृषिपुङ्गव । यदि त्वहमनुग्राह्यस्तदेवं कर्त्तुमर्हसि ॥ ३८.१९ ॥

ଭଗବନ୍! ହେ ଋଷିପୁଙ୍ଗବ! ଦୟାକରି ମୋ ପାଦଦ୍ୱୟ ଧୋଇଦିଅନ୍ତୁ। ଯଦି ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହର ପାତ୍ର, ତେବେ ଏହିପରି କରିବା ଆପଣଙ୍କୁ ଉଚିତ।

Verse 20

एवमुक्तः स जिज्ञासुस्तपोवीर्यं शुभं मुनिः । नदीं गन्तुं न शक्नोमि जलपात्रं न चास्ति मे ॥ ३८.२० ॥

ଏଭଳି କୁହାଯାଇଲେ ଶୁଭ ତପୋବଳଯୁକ୍ତ ସେଇ ଜିଜ୍ଞାସୁ ମୁନି କହିଲେ—“ମୁଁ ନଦୀକୁ ଯାଇପାରୁନି, ଏବଂ ମୋ ପାଖରେ ଜଳପାତ୍ର ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।”

Verse 21

कथं प्रक्षालयाम्याशु व्याध पादौ महामते । इत्येतन्मुनिना व्याधः श्रुत्वा चिन्तापरोऽभवत् । किं करोमि कथं चास्य भोजनं वै भविष्यति ॥ ३८.२१ ॥

“ହେ ବ୍ୟାଧ, ହେ ମହାମତେ! ମୁଁ ଶୀଘ୍ର ତୁମ ପାଦ କିପରି ପ୍ରକ୍ଷାଳନ କରିବି?”—ମୁନିଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି ବ୍ୟାଧ ଚିନ୍ତାଗ୍ରସ୍ତ ହେଲା—“ମୁଁ କ’ଣ କରିବି, ଏବଂ ତାଙ୍କର ଭୋଜନ କିପରି ହେବ?”

Verse 22

एवं सञ्चिन्त्य मनसा गुरुं स्मृत्वा विचक्षणः । जगाम शरणं तां तु सरितं देविकां सुधीः ॥ ३८.२२ ॥

ଏଭଳି ମନରେ ଚିନ୍ତା କରି ଏବଂ ଗୁରୁଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି, ସେଇ ବିଚକ୍ଷଣ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି ଦେବିକା ନାମକ ସେଇ ନଦୀର ଶରଣକୁ ଗଲା।

Verse 23

व्याध उवाच । व्याधोऽस्मि पापकर्मास्मि ब्रह्महास्मि सरिद्वरे । तथापि संस्मृता देवि पाहि मां शरणं गतम् ॥ ३८.२३ ॥

ବ୍ୟାଧ କହିଲା—“ମୁଁ ବ୍ୟାଧ; ମୁଁ ପାପକର୍ମୀ; ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନଦୀ-ତୀର୍ଥରେ ମୁଁ ବ୍ରାହ୍ମଣହତ୍ୟାକାରୀ। ତଥାପି, ହେ ଦେବୀ! ସ୍ମରଣମାତ୍ରେ ମୋତେ ରକ୍ଷା କର; ମୁଁ ଶରଣାଗତ।”

Verse 24

देवतां नैव जानामि न मन्त्रं न तथार्चनम् । गुरुपादौ परं ध्यात्वा पश्यामि सततं शुभे ॥ ३८.२४ ॥

“ମୁଁ ଦେବତାକୁ ଜାଣେନି, ନ ମନ୍ତ୍ରକୁ, ନ ତଥା ପୂଜାବିଧିକୁ। ତଥାପି, ହେ ଶୁଭେ! ଗୁରୁପାଦକୁ ପରମ ଧ୍ୟାନ କରି ମୁଁ ସଦା (ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ) ଦେଖୁଛି।”

Verse 25

एवं विधस्य मे देवि दयां कुरु सरिद्वरे । ऋषेः क्षालार्थसलिलं समीपं कुरु माचिरम् ॥ ३८.२५ ॥

ହେ ଦେବୀ, ନଦୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠେ! ମୋ ପରି ଜନଙ୍କୁ ଦୟା କର। ଋଷିଙ୍କ ଶୁଦ୍ଧିସ୍ନାନ ପାଇଁ ଜଳକୁ ବିଳମ୍ବ ନ କରି ନିକଟକୁ ଆଣ।

Verse 26

एवमुक्त्वा । अथ व्याधेन देविका पापनाशिनी । आजगाम यतस्तस्थौ दुर्वासाः संशितव्रतः ॥ ३८.२६ ॥

ଏପରି କହି, ପାପନାଶିନୀ ଦେବିକା ତେବେ ବ୍ୟାଧ ସହିତ ସେଠାକୁ ଆସିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଦୃଢବ୍ରତୀ ଦୁର୍ବାସା ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲେ।

Verse 27

तस्य पादौ स्वयं देवी क्षालयन्ती सरिद्वरा । जगाम ह्रादिनी भूत्वा व्याधाश्रमसमीपतः ॥ ३८.२७ ॥

ତାଙ୍କ ପାଦଦ୍ୱୟକୁ ସ୍ୱୟଂ ଦେବୀ—ନଦୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠା—ନିଜ ହସ୍ତଦ୍ୱାରା ପ୍ରକ୍ଷାଳନ କରି, ପରେ ‘ହ୍ରାଦିନୀ’ ନଦୀ ରୂପ ଧାରଣ କରି ବ୍ୟାଧାଶ୍ରମ ସମୀପକୁ ଗଲେ।

Verse 28

तं दृष्ट्वा महदाश्चर्यं दुर्वासा विस्मयं ययौ । प्रक्षाल्य हस्तौ पादौ च तदन्तं श्रद्धयान्वितम् । बुभुजे परमप्रीतस्तथाचम्य विचक्षणः ॥ ३८.२८ ॥

ସେ ମହାଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଦେଖି ଦୁର୍ବାସା ବିସ୍ମିତ ହେଲେ। ସେ ହସ୍ତ ଓ ପାଦ ପ୍ରକ୍ଷାଳନ କରି, ଶ୍ରଦ୍ଧାସହିତ ସେଇ ଭୋଜନକୁ ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭୁଞ୍ଜିଲେ; ପରେ ଆଚମନ କରି ସେ ବିବେକୀ ମୁନି ପରମ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ।

Verse 29

तमस्थिशेषं व्याधं तु क्षुधादुर्बलतां गतम् । उवाच वेदाध्ययनं सर्वे वेदाः ससंग्रहाः । ब्रह्मविद्या पुराणानि प्रत्यक्षाणि भवन्तु ते ॥ ३८.२९ ॥

ତାପରେ ଭୁଖରେ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇ ଅସ୍ଥିମାତ୍ର ରହିଥିବା ସେ ବ୍ୟାଧକୁ ସେ କହିଲେ—“ତୋତେ ବେଦାଧ୍ୟୟନ ଲାଭ ହେଉ; ସଂଗ୍ରହ ସହିତ ସମସ୍ତ ବେଦ ତୋ ପାଇଁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ହେଉ; ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟା ଓ ପୁରାଣମାନେ ମଧ୍ୟ ତୋ ପାଇଁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ହେଉ।”

Verse 30

एवं प्रादाद् वरं तस्य दुर्वासा नाम चाकरॊत् । भवान् सत्यतपा नाम ऋषिराद्यो भविष्यति ॥ ३८.३० ॥

ଏହିପରି ସେ ତାହାକୁ ବର ଦେଲେ ଏବଂ ‘ଦୁର୍ବାସା’ ନାମ ମଧ୍ୟ ଦେଲେ। ଆଉ କହିଲେ—“ତୁମେ ‘ସତ୍ୟତପା’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୋଇ ଋଷିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଗ୍ରଣୀ ହେବ।”

Verse 31

एवं दत्तवरो व्याधस्तमाह मुनिसत्तमम् । व्याधो भूत्वा कथं ब्रह्मन् वेदानध्यापयाम्यहम् ॥ ३८.३१ ॥

ବର ପାଇ ସେଇ ବ୍ୟାଧ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କୁ କହିଲା—“ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ବ୍ୟାଧ ହୋଇ ମୁଁ ବେଦମାନଙ୍କୁ କିପରି ପଢ଼ାଇବି?”

Verse 32

ऋषिरुवाच । प्राक्षरीरं गतं तेऽद्य निराहारस्य सत्तम । तपोमयं शरीरं ते पृथग्भूतं न संशयः ॥ ३८.३२ ॥

ଋଷି କହିଲେ—“ହେ ନିରାହାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆଜି ତୁମେ ପ୍ରାକ୍‌ଶରୀର (ସୂକ୍ଷ୍ମ) ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛ। ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ତୁମର ତପୋମୟ ଶରୀର ପୃଥକ୍ ହୋଇଛି।”

Verse 33

प्राग्विज्ञानं गतं नाशमिदानीं शुद्धमक्षरम् । विद्धि तं शुद्धकायोऽसि तथाऽन्यत् ते शरीरकम् । तेन वेदाः समं शास्त्रैः प्रतिभास्यन्ति ते मुने ॥ ३८.३३ ॥

ତୁମର ପୂର୍ବତନ (ସୀମିତ) ବିଜ୍ଞାନ ନଶ୍ଟ ହୋଇଗଲା; ଏବେ ଶୁଦ୍ଧ ଅକ୍ଷର-ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଅବିନାଶୀ ବୋଲି ଜାଣ। ବୁଝ, ତୁମେ ଶୁଦ୍ଧକାୟ ହୋଇଛ ଏବଂ ତୁମକୁ ଅନ୍ୟ (ପରିଶୁଦ୍ଧ) ଶରୀର ମିଳିଛି। ତାହାଦ୍ୱାରା, ହେ ମୁନି, ଶାସ୍ତ୍ରସହିତ ବେଦମାନେ ତୁମ ପାଖରେ ପ୍ରକାଶିତ ହେବେ।