Adhyaya 14: Ritual Procedure for Śrāddha: Sequence, Eligibility, and Offerings to Ancestors
Śrāddha-vidhiḥ (Paitṛkakriyā-kramāḥ)
Ritual-Manual
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବରାହ–ପୃଥିବୀ ସଂବାଦରେ ଋଷିପରମ୍ପରାରେ ପ୍ରାପ୍ତ ଶ୍ରାଦ୍ଧବିଧିର କ୍ରମବଦ୍ଧ ବର୍ଣ୍ଣନା ମିଳେ। ବେଦଜ୍ଞ, ନିୟମଶୀଳ ତପସ୍ବୀ ଓ ସଦାଚାରୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଆମନ୍ତ୍ରଣଯୋଗ୍ୟ; ଦୁରାଚାରୀ, ଅଶୌଚୀ ଓ କର୍ମଦୋଷୀ ବ୍ୟକ୍ତି ବର୍ଜନୀୟ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ନିମନ୍ତ୍ରଣ, ଶୁଦ୍ଧି, ଆସନଦାନ, ଦେବ–ପିତୃଙ୍କ ପାଇଁ ପୃଥକ୍ ଅର୍ପଣ, ଅର୍ଘ୍ୟ-ଧୂପ-ଦୀପ ସହ ଆବାହନ ଏବଂ ତିଳମିଶ୍ରିତ ଜଳର ବିଶେଷ ବିଧାନ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଅପ୍ରତ୍ୟାଶିତ ଅତିଥିଙ୍କ ସତ୍କାର ଶ୍ରାଦ୍ଧଫଳ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ବୋଲି ଜୋର ଦିଆଯାଇଛି। ଅଗ୍ନି, ସୋମ ଓ ବୈବସ୍ୱତଙ୍କୁ ହୋମ, ଭୋଜନକ୍ରମ, ରକ୍ଷାପାଠ, ପିଣ୍ଡନ୍ୟାସ, ତର୍ପଣ, ଦକ୍ଷିଣା, ଆଶୀର୍ବାଦ ଓ କ୍ରମବଦ୍ଧ ବିସର୍ଜନ—ଏହାଦ୍ୱାରା କୁଳଧାରା ଓ ସାମାଜିକ-ଧର୍ମବ୍ୟବସ୍ଥା ସ୍ଥିର ରହେ ବୋଲି ପ୍ରତିପାଦିତ।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 14
Verse 1
मार्कण्डेय उवाच । एतन्मे कथितं पूर्वं ब्रह्मपुत्रेण धीमता । सनकानुजेन विप्रर्षे ब्राह्मणान् शृणु साम्प्रतम् ॥ १४.१ ॥
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ—ଏହା ମୋତେ ପୂର୍ବେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର, ସନକଙ୍କ ଅନୁଜ, କହିଥିଲେ। ହେ ବିପ୍ରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏବେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ବିଷୟ ଶୁଣ।
Verse 2
त्रिणाचिकेतस्त्रिमधुस्त्रिसुपर्णः षडङ्गवित् । वेदवित् श्रोत्रियो योगी तथा वै ज्योष्ठसामगः ॥ १४.२ ॥
ସେ ତ୍ରିଣାଚିକେତ, ତ୍ରିମଧୁ ଓ ତ୍ରିସୁପର୍ଣ୍ଣ ପାଠରେ ପାରଙ୍ଗତ; ବେଦର ଷଡ଼ଙ୍ଗବିଦ୍, ବେଦବିଦ୍, ଯଥାବିଧି ଶ୍ରୋତ୍ରିୟ, ଯୋଗୀ ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସାମଗାୟକ।
Verse 3
ऋत्विजं भागिनेयं च दौहित्रं श्वशुरं तथा । जामातरं मातुलं च तपोनिष्ठं च ब्राह्मणम् ॥ १४.३ ॥
ଋତ୍ୱିଜ (ଯଜ୍ଞ ପୁରୋହିତ), ଭଗିନେୟ, ଦୌହିତ୍ର, ଶ୍ୱଶୁର, ଜାମାତା, ମାତୁଳ ଏବଂ ତପୋନିଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ—ଏମାନଙ୍କୁ ଯଥୋଚିତ ସମ୍ମାନ କରି ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 4
पञ्चाग्न्यभिरतं चैव शिष्यं संबन्धिनं तथा । मातापितॄरतं चैव एताञ्छ्राद्धे नियोजयेत् ॥ १४.४ ॥
ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ପଞ୍ଚାଗ୍ନିରେ ଅଭିରତ ବ୍ୟକ୍ତି, ଶିଷ୍ୟ, ସମ୍ବନ୍ଧୀ ଏବଂ ମାତାପିତାଙ୍କ ସେବାରେ ରତ ବ୍ୟକ୍ତି—ଏମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନିଯୁକ୍ତ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 5
मित्रध्रुक् कुनखी चैव श्यावदन्तस्तथा द्विजः । कन्यादूषयिता वह्निवेदोज्झः सोमविक्रयी ॥ १४.५ ॥
ମିତ୍ରଦ୍ରୋହୀ, ବିକୃତ ନଖଯୁକ୍ତ, ଶ୍ୟାବଦନ୍ତ ଦ୍ୱିଜ, କନ୍ୟାଦୂଷକ, ଅଗ୍ନି ଓ ବେଦକୁ ତ୍ୟାଗ କରୁଥିବା ଏବଂ ସୋମ ବିକ୍ରେତା—ଏମାନେ ନିନ୍ଦନୀୟ।
Verse 6
अभिशप्तस्तथा स्तेनः पिशुनो ग्रामयाजकः । भृतकाध्यापकश्चैव भृतकाध्यापितश्च यः ॥ १४.६ ॥
ଅଭିଶପ୍ତ, ଚୋର, ପିଶୁନ (ପରନିନ୍ଦକ), ଗ୍ରାମଯାଜକ, ଭୃତକାଧ୍ୟାପକ ଏବଂ ଭୃତକାଧ୍ୟାପିତ—ଏମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ନିନ୍ଦନୀୟ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖିତ।
Verse 7
परपूर्वापतिश्चैव मातापित्रोस्तथोज्झकः । वृषलीसूतिपोष्यश्च वृषलीपतिर एव च । तथा देवलकश्चापि श्राद्धे नार्हन्ति केतनम् ॥ १४.७ ॥
ଯେ ପୂର୍ବେ ଅନ୍ୟ ନାରୀର ପତି ଥିଲା, ଯେ ମାତାପିତାଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରେ, ଯେ ବୃଷଳୀର ସନ୍ତାନଦ୍ୱାରା ପୋଷିତ, ବୃଷଳୀପତି ଏବଂ ଦେବଲକ—ଏମାନେ ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ପାତ୍ର ନୁହେଁ।
Verse 8
प्रथमेऽह्नि बुधः कुर्याद् विप्राग्र्याणां निमन्त्रणम् । आनिमन्त्र्य द्विजान् गेहमागतान् भोजयेद् यतीन् ॥ १४.८ ॥
ପ୍ରଥମ ଦିନ ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ନିମନ୍ତ୍ରଣ କରିବ; ନିମନ୍ତ୍ରିତ ହୋଇ ଘରକୁ ଆସିଥିବା ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ ଓ ଯତିମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଭୋଜନ କରାଇବ।
Verse 9
पादशौचादिना गृहमागतान् भोजयेद् द्विजान् । पवित्रपाणिराचान्तानासनेषूपवेशयेत् ॥ १४.९ ॥
ପାଦପ୍ରକ୍ଷାଳନ ଆଦି ବିଧି କରି ଘରକୁ ଆସିଥିବା ଦ୍ୱିଜ ଅତିଥିମାନଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଇବ; ଶୁଦ୍ଧ ହାତରେ, ଆଚମନ କରିଥିବା ତାଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ ଆସନରେ ବସାଇବ।
Verse 10
पितॄणामयुजो युग्मान् देवानामपि योजयेत् । देवानामेकमेकं वा पितॄणां च नियोजयेत् ॥ १४.१० ॥
ପିତୃମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବିଷମ-ସମ ଯୁଗଳରେ ଏବଂ ଦେବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ଭାଗ ନିୟୋଜନ କରିବ; କିମ୍ବା ଦେବ ଓ ପିତୃ—ଦୁହିଁଙ୍କୁ—ଏକେକ କରି ମଧ୍ୟ ନିୟୋଜନ କରିପାରିବ।
Verse 11
तथा मातामहश्राद्धं वैश्वदेवसमन्वितम् । कुर्वीत भक्तिसम्पन्नः सक्तन्त्रं वा वैश्वदेविकम् ॥ १४.११ ॥
ସେହିପରି ମାତାମହଙ୍କ ଶ୍ରାଦ୍ଧକୁ ବୈଶ୍ୱଦେବ ସହିତ କରିବ; କିମ୍ବା ଭକ୍ତିସମ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ତନ୍ତ୍ର-ବିଧି ସହ ବୈଶ୍ୱଦେବିକ କର୍ମ କରିବ।
Verse 12
प्राङ्मुखं भोजयेद्विप्रं देवानामुभयात्मकम् । पितृपैतामहानां च भोजयेच्चाप्युदङ्मुखान् ॥ १४.१२ ॥
ପୂର୍ବମୁଖ ଦ୍ୱିଜଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଇବା ଉଚିତ, ତାଙ୍କୁ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଉଭୟାତ୍ମକ ପ୍ରତିନିଧି ଭାବେ ମାନିବା; ଏବଂ ପିତୃ‑ପିତାମହଙ୍କ ନିମିତ୍ତେ ଉତ୍ତରମୁଖ କରି ମଧ୍ୟ ଭୋଜନ କରାଇବା।
Verse 13
पृथक् तयोः केचिदाहुः श्राद्धस्य करणं द्विज । एकत्रैकेन पाकेन वदन्त्यन्ये महर्षयः ॥ १४.१३ ॥
ହେ ଦ୍ୱିଜ! କେହି କହନ୍ତି ଯେ ଦୁଇଜଣଙ୍କ ପାଇଁ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ କରିବା ଉଚିତ; ଅନ୍ୟ ମହର୍ଷିମାନେ କହନ୍ତି ଏକେ ପାକରେ ଏକତ୍ର କରିହେବ।
Verse 14
विष्टारार्थं कुशान् दत्त्वा सम्पूज्यार्घविधानतः । कुर्यादावाहनं प्राज्ञो देवानां तदनुज्ञया ॥ १४.१४ ॥
ବିଷ୍ଟାର ପାଇଁ କୁଶ ପତ୍ର ରଖି, ଅର୍ଘ୍ୟବିଧାନ ଅନୁସାରେ ସମ୍ୟକ୍ ପୂଜା କରି; ତାଙ୍କ ଅନୁଜ୍ଞାରେ ପ୍ରାଜ୍ଞ ଦେବମାନଙ୍କ ଆବାହନ କରିବ।
Verse 15
यवाम्बुना च देवानां दद्यादर्घ्यं विधानवित् । सुगन्धधूपदीपांश्च दत्त्वा तेभ्यो यथाविधि । पितॄणामपसकव्येन सर्वमेवोपकल्पयेत् ॥ १४.१५ ॥
ବିଧାନଜ୍ଞ ବ୍ୟକ୍ତି ଯବମିଶ୍ରିତ ଜଳରେ ଦେବମାନଙ୍କୁ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେବ; ଏବଂ ଯଥାବିଧି ସୁଗନ୍ଧ ଧୂପ‑ଦୀପ ଅର୍ପଣ କରି, ପିତୃମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅପସକବ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସବୁ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିବ।
Verse 16
अनुज्ञां च ततः प्राप्य दत्त्वा दर्भान् द्विधाकृतान् । मन्त्रपूर्वं पितॄणां तु कुर्यादावाहनं बुधः । तिलाम्बुना चापसव्यं दद्यादर्घ्यादिकं बुधः ॥ १४.१६ ॥
ତାପରେ ଅନୁଜ୍ଞା ପାଇ, ଦ୍ୱିଧା କରା ଦର୍ଭ ରଖି; ମନ୍ତ୍ରପୂର୍ବକ ପିତୃମାନଙ୍କ ଆବାହନ ବୁଧ ଲୋକ କରିବ। ତିଳମିଶ୍ରିତ ଜଳରେ, ଯଜ୍ଞୋପବୀତକୁ ଅପସବ୍ୟ କରି, ଅର୍ଘ୍ୟାଦି ଅର୍ପଣ କରିବ।
Verse 17
काले तत्रातिथिं प्राप्तमन्नकामं द्विजाध्वगम् । ब्राह्मणैरभ्यनुज्ञातः कामं तमपि पूजयेत् ॥ १४.१७ ॥
ଯଥାସମୟରେ ସେଠାରେ ଅନ୍ନକାମୀ ଦ୍ୱିଜ ପଥିକ ଅତିଥି ଆସିଲେ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ଅନୁମତି ପାଇ ତାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦରେ ସମ୍ମାନ କରି ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
Verse 18
योगिनो विविधैरूपैर्नराणामुपकारिणः । भ्रमन्ति पृथिवीमेतामविज्ञातस्वरूपिणः ॥ १४.१८ ॥
ଯୋଗୀମାନେ—ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ଉପକାରୀ—ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଧାରଣ କରି ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଭ୍ରମଣ କରନ୍ତି; ତାଙ୍କର ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ ଅଜ୍ଞାତ ରହିଯାଏ।
Verse 19
तस्मादभ्यर्चयेत् प्राप्तं श्राद्धकालेऽतिथिं बुधः । श्राद्धक्रियाफलं हन्ति द्विजेन्द्रापूजितोऽतिथिः ॥ १४.१९ ॥
ଏହେତୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି ଶ୍ରାଦ୍ଧକାଳରେ ଆସିଥିବା ଅତିଥିଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ସମ୍ମାନ କରି ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ବିଶେଷକରି ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅତିଥି ଅପୂଜିତ ହେଲେ ଶ୍ରାଦ୍ଧକ୍ରିୟାର ଫଳ ନଷ୍ଟ ହୁଏ।
Verse 20
जुहुयाद् व्यञ्जनं क्षारैर्वर्ज्यमन्नं ततोऽनले । अनुज्ञातो द्विजैस्तैस्तु त्रिः कृत्वा पुरुषर्षभ ॥ १४.२० ॥
ସେ ଅଗ୍ନିରେ ବ୍ୟଞ୍ଜନ ଆଦିକୁ ହୋମରୂପେ ଆହୁତି ଦେବ; କିନ୍ତୁ କ୍ଷାରଯୁକ୍ତ ଅନ୍ନକୁ ବର୍ଜନ କରିବ। ପରେ ସେହି ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ଅନୁମତି ପାଇ, ହେ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତାହାକୁ ତିନିଥର କରିବ।
Verse 21
अग्नये काव्यवाहनाय स्वाहेति प्रथमा हुतिः । सोमाय वै पितृमते दातव्या तदनन्तरम् ॥ १४.२१ ॥
ପ୍ରଥମ ଆହୁତି ‘ସ୍ୱାହା’ ମନ୍ତ୍ର ସହ କାବ୍ୟବାହନ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ଦେବା ଉଚିତ। ତାହା ପରେ ପିତୃସମ୍ବନ୍ଧୀ ସୋମଙ୍କୁ ଆହୁତି ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 22
वैवस्वताय चैवान्या तृतीया दीयताहुतिः । हुतावशिष्टमल्पाल्पं विप्रपात्रेषु निर्वपेत् ॥ १४.२२ ॥
ବୈବସ୍ୱତଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ତୃତୀୟ ଆହୁତି ଦେବା ଉଚିତ। ତାପରେ ହୋମରେ ଅବଶିଷ୍ଟ ଯାହା ରହେ, ତାହାକୁ ଅଳ୍ପ ଅଳ୍ପ କରି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ପାତ୍ରରେ ବଣ୍ଟନ କରିବ।
Verse 23
ततोऽन्नं मृष्टमत्यर्थमभीष्टमभिसंस्कृतम् । दत्त्वा जुषध्वमिच्छातो वाच्यमेतदनिष्ठुरम् ॥ १४.२३ ॥
ତାପରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁସ୍ୱାଦୁ, ଇଚ୍ଛିତ ଓ ଭଲଭାବେ ସଂସ୍କୃତ ଅନ୍ନ ଦେଇ, ନିଜ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ କଠୋରତା ବିନା କହିବ—“ଦୟାକରି ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ (ଜୁଷଧ୍ୱମ୍)”。
Verse 24
भोक्तव्यं तैश्च तच्चित्तैर्मौनिभिः सुमुखैः सुखम् । अक्रुध्यता अत्वरता देयं तेनापि भक्तितः ॥ १४.२४ ॥
ଶାନ୍ତଚିତ୍ତ ଓ ପ୍ରସନ୍ନମୁଖ ମୁନିମାନେ ମୌନରେ ତାହାକୁ ସୁଖରେ ଭୋଗ କରିବେ। ଦାତା ମଧ୍ୟ କ୍ରୋଧ ଓ ତ୍ୱରା ବିନା ଭକ୍ତିରେ ଦେବ।
Verse 25
रक्षोघ्नमन्त्रपठनं भूमेरास्तरणं तिलैः । कृत्वाऽध्येयाश्च पितरस्त एव द्विजसत्तमाः ॥ १४.२५ ॥
ରକ୍ଷୋଘ୍ନ ମନ୍ତ୍ର ପାଠ କରି ଏବଂ ଭୂମିରେ ତିଳ ଛଡ଼ାଇ, ସେହି ପିତୃମାନଙ୍କୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଆହ୍ୱାନ/ପାଠ କରିବେ।
Verse 26
पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः । मम तृप्तिं प्रयान्त्वद्य होमाप्यायितमूर्त्तयः ॥ १४.२६ ॥
ମୋ ପିତା, ପିତାମହ ଏବଂ ପ୍ରପିତାମହ—ଆଜି ହୋମଦ୍ୱାରା ପୁଷ୍ଟ ହୋଇଥିବା ରୂପ ସହ—ତୃପ୍ତି ପ୍ରାପ୍ତ କରୁନ୍ତୁ।
Verse 27
पितापितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः । मम तृप्तिं प्रयान्त्वद्य विप्रदेहेषु संस्थिताः ॥ १४.२७ ॥
ଆଜି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ଦେହରେ ଅବସ୍ଥିତ ମୋ ପିତା, ପିତାମହ ଓ ପ୍ରପିତାମହ ମୋ ଦ୍ୱାରା ତୃପ୍ତି ପାଉନ୍ତୁ।
Verse 28
पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः । तृप्तिं प्रयान्तु पिण्डेषु मया दत्तेषु भूतले ॥ १४.२८ ॥
ଭୂତଳରେ ମୋ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ପିଣ୍ଡଦାନରେ ମୋ ପିତା, ପିତାମହ ଓ ପ୍ରପିତାମହ ତୃପ୍ତି ପାଉନ୍ତୁ।
Verse 29
पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः । तृप्तिं प्रयान्तु मे भक्त्या यन्मयैतदुदाहृतम् ॥ १४.२९ ॥
ଏହା ମୋ ଦ୍ୱାରା ଉଚ୍ଚାରିତ ହୋଇଥିବାରୁ, ମୋର ଭକ୍ତିଦ୍ୱାରା ମୋ ପିତା, ପିତାମହ ଓ ପ୍ରପିତାମହ ତୃପ୍ତି ପାଉନ୍ତୁ।
Verse 30
मातामहस्तृप्तिमुपैतु तस्य तथा पिता तस्य पिता ततोऽन्यः । विश्वेऽथ देवाः परमां प्रयान्तु तृप्तिं प्रणश्यन्तु च यातुधानाः ॥ १४.३० ॥
ତାଙ୍କର ମାତାମହ ତୃପ୍ତି ପାଉନ୍ତୁ; ତଥା ତାଙ୍କର ପିତା, ପିତାଙ୍କ ପିତା, ଏବଂ ପରେ ଅନ୍ୟ ପିତୃଗଣ। ବିଶ୍ୱେଦେବମାନେ ପରମ ତୃପ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଉନ୍ତୁ; ଯାତୁଧାନମାନଙ୍କର ତୃପ୍ତି ନଶି ଯାଉ ଏବଂ ସେମାନେ ଦୂର ହେଉନ୍ତୁ।
Verse 31
यज्ञेश्वरो हव्यसमस्तकाव्यभोक्ता । अव्ययात्मा हरिरीश्वरॊऽत्र । तत्सन्निधानादपयान्तु सद्यो रक्षांस्यशेषाण्यसुराश्च सर्वे ॥ १४.३१ ॥
ଏଠାରେ ଯଜ୍ଞେଶ୍ୱର ହରି—ଅବ୍ୟୟ ଆତ୍ମା, ହବ୍ୟ ଓ ସମସ୍ତ କାବ୍ୟର ଭୋକ୍ତା—ସନ୍ନିହିତ ଅଛନ୍ତି। ତାଙ୍କ ସନ୍ନିଧାନରୁ ଅଶେଷ ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଅସୁର ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଦୂର ହେଉନ୍ତୁ।
Verse 32
तृप्तेष्वेतेषु विप्रेषु किरेदन्नं महीतले । दद्यादाचमनार्थाय तेभ्यो वारि सकृत्सकृत् ॥ १४.३२ ॥
ସେହି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅତିଥିମାନେ ତୃପ୍ତ ହେଲେ, ଭୂମିରେ ଅନ୍ନ ଛିଟାଇବା ଉଚିତ। ଏବଂ ଆଚମନ ପାଇଁ ସେମାନଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନଃ ଜଳ ଦେବା ଉଚିତ।
Verse 33
सुतृप्तैस्तैरणुज्ञातः सर्वेणान्नेन भूतले । सलिलेन ततः पिण्डान् समागृह्य समाहितः ॥ १४.३३ ॥
ସେମାନଙ୍କୁ ସୁତୃପ୍ତ କରି, ସମସ୍ତ ଅନ୍ନ ଭୂମିରେ ଅର୍ପଣ କରି ସେମାନଙ୍କ ଅନୁମତି ପାଇ, ମନକୁ ସମାହିତ କରି ଜଳ ସହିତ ପିଣ୍ଡଗୁଡ଼ିକୁ ସଂଗ୍ରହ କଲା।
Verse 34
पितृतीर्थेन सलिलं तथैव सलिलाञ्जलिम् । मातामहेभ्यस्तेनैव पिण्डांस्तीर्थेन निर्वपेत् । दक्षिणाग्रेषु दर्भेषु पुष्पधूपादिपूजिताम् ॥ १४.३४ ॥
ପିତୃତୀର୍ଥ ଦ୍ୱାରା ଜଳ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ସେହିପରି ଅଞ୍ଜଳି-ଜଳ ମଧ୍ୟ ନିବେଦନ କରିବା ଉଚିତ। ସେହି ଏକେ ତୀର୍ଥବିଧିରେ ମାତାମହମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପିଣ୍ଡଗୁଡ଼ିକୁ ଦକ୍ଷିଣାଗ୍ର ଦର୍ଭ ଉପରେ ରଖି, ପୁଷ୍ପ-ଧୂପ ଆଦିଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
Verse 35
स्वपित्रे प्रथमं पिण्डं दद्यादुच्छिष्टसन्निधौ । पितामहाय चैवान्यं तत्पित्रे च तथापरम् ॥ १४.३५ ॥
ଉଚ୍ଛିଷ୍ଟର ସନ୍ନିଧିରେ ପ୍ରଥମ ପିଣ୍ଡ ନିଜ ପିତାଙ୍କୁ ଦେବା ଉଚିତ। ଅନ୍ୟ ପିଣ୍ଡ ପିତାମହଙ୍କୁ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ (ପ୍ରପିତାମହଙ୍କୁ) ତଥାପରି ଆଉ ଗୋଟିଏ ଦେବା ଉଚିତ।
Verse 36
दर्भमूले लेपभुजः प्रीणयेल्लेपघर्षणात् । पिण्डे मातामहे तद्वद्गन्धमाल्यादिसंयुतैः ॥ १४.३६ ॥
ଦର୍ଭର ମୂଳରେ ଲେପଭୁଜ ସତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କୁ ଲେପକୁ ମୃଦୁଭାବେ ଘସି ତୃପ୍ତ କରିବା ଉଚିତ। ସେହିପରି ମାତାମହଙ୍କ ପିଣ୍ଡକୁ ମଧ୍ୟ ଗନ୍ଧ, ମାଳା ଆଦି ସହିତ ଯୁକ୍ତ କରି ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 37
पूजयित्वा द्विजाग्र्याणां दद्यादाचमनं बुधः । पैत्रेभ्यः प्रथमं भक्त्या तन्मनस्को द्विजेश्वर ॥ १४.३७ ॥
ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ ପୂଜା କରି ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି ଆଚମନ ପାଇଁ ଜଳ ଦେବା ଉଚିତ। ହେ ଦ୍ୱିଜେଶ୍ୱର, ପ୍ରଥମେ ଭକ୍ତି ଓ ଏକାଗ୍ର ମନରେ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କର।
Verse 38
सुस्वधेत्याशिषा युक्तां दद्याच्छक्त्या च दक्षिणाम् । दत्त्वा च दक्षिणां तेभ्यो वाचयेद्वैश्वदेविकान् । प्रीयन्तामिति ये विश्वे देवास्तेन इतीरयेत् ॥ १४.३८ ॥
“ସୁ-ସ୍ୱଧା” ଏହି ଆଶୀର୍ବାଦ ସହିତ ଯଥାଶକ୍ତି ଦକ୍ଷିଣା ଦେବା ଉଚିତ। ତାଙ୍କୁ ଦକ୍ଷିଣା ଦେଇ ପରେ ବୈଶ୍ୱଦେବିକ ମନ୍ତ୍ର ପାଠ କରାଇ—“ଏହାଦ୍ୱାରା ବିଶ୍ୱେ ଦେବମାନେ ପ୍ରୀତ ହେଉନ୍ତୁ” ବୋଲି କହିବା ଉଚିତ।
Verse 39
तथेति चोक्ते तैर्विप्रैः प्रार्थनीयास्तथाशिषः । पश्चाद्विसर्जयेद्देवान् पूर्वं पैत्रान्महामते ॥ १४.३९ ॥
ସେହି ବିପ୍ରମାନେ “ତଥାସ୍ତୁ” ବୋଲି କହିଲେ, ସେହିପରି ଆଶୀର୍ବାଦ ପ୍ରାର୍ଥନା କରିବା ଉଚିତ। ତାପରେ, ହେ ମହାମତେ, ଦେବମାନଙ୍କୁ ବିସର୍ଜନ କର—ପ୍ରଥମେ ପିତୃମାନଙ୍କୁ।
Verse 40
मातामहानामप्येवं सह देवैः क्रमः स्मृतः । भोजने च स्वशक्त्या च दाने तद्वद्विसर्जने । आपादशौचनात् पूर्वं कुर्यादेव द्विजन्मसु ॥ १४.४० ॥
ଏହିପରି ଦେବମାନଙ୍କ ସହିତ ମାତାମହମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ କ୍ରମ ସ୍ମୃତ ହୋଇଛି। ଭୋଜନ ଓ ଦାନରେ ଯଥାଶକ୍ତି, ଏବଂ ସେହିପରି ବିସର୍ଜନରେ ମଧ୍ୟ; ପାଦଶୌଚନ ପୂର୍ବରୁ ଏହା ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ପାଇଁ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 41
जानन्तं प्रथमं पित्र्यं तथा मातामहेषु च । विसर्जयेत् प्रीतिवचः सम्मान्याभ्यर्थितांस्ततः । निवर्त्तेताभ्यनुज्ञात आद्वारान्तमनुव्रजेत् ॥ १४.४१ ॥
ପ୍ରଥମେ ଜ୍ଞାନୀ ପିତୃପକ୍ଷୀୟମାନଙ୍କୁ ଏବଂ ସେହିପରି ମାତାମହପକ୍ଷୀୟମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରୀତିକର ବଚନ ଓ ସମ୍ମାନ ସହିତ ବିସର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ। ପରେ ଆଦରପୂର୍ବକ ଅଭ୍ୟର୍ଥନା କରି, ଅନୁମତି ମିଳିଲେ ଫେରିବା ଓ ଦ୍ୱାରସୀମା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସହଯାତ୍ରା କରିବା ଉଚିତ।
Verse 42
ततस्तु वैश्वदेवाख्यां कुर्यान्नित्यक्रियां ततः । भुञ्जीयाच्च समं पूज्य भृत्यबान्धुभिरात्मना ॥ १४.४२ ॥
ତାପରେ ‘ବୈଶ୍ୱଦେବ’ ନାମକ ନିତ୍ୟକ୍ରିୟା କରିବା ଉଚିତ। ତାହା ପରେ ପୂଜ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ସମ୍ମାନ କରି, ନିଜ ଭୃତ୍ୟ ଓ ବାନ୍ଧବମାନଙ୍କ ସହ ଏକାସଙ୍ଗେ ଭୋଜନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 43
एवं श्राद्धं बुधः कुर्यात् पितृयं मातामहं तथा । श्राद्धैराप्यायिता दद्युः सर्वान् कामान् पितामहाः ॥ १४.४३ ॥
ଏଭଳି ଜ୍ଞାନୀ ଲୋକ ପିତୃୟ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଏବଂ ସେହିପରି ମାତାମହମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ। ଶ୍ରାଦ୍ଧଦାନରେ ତୃପ୍ତ ପିତାମହମାନେ ସମସ୍ତ କାମ୍ୟ ଫଳ ଦେଇଥାନ୍ତି।
Verse 44
त्रीणि श्राद्धे पवित्राणि दौहित्रः कुतपस्तिलाः । रजतस्य तथा दानं तथा संदर्शनादिकम् ॥ १४.४४ ॥
ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ତିନିଟି ବସ୍ତୁ ପବିତ୍ର ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି—ଦୌହିତ୍ର (କନ୍ୟାର ପୁତ୍ର), କୁତପ (ଉଲ୍ଲ ବସ୍ତ୍ର/ଆସନ) ଏବଂ ତିଳ। ଏହିପରି ରୌପ୍ୟଦାନ ଓ ‘ସନ୍ଦର୍ଶନ’ ଆଦି କର୍ମମାନେ ମଧ୍ୟ ପୁଣ୍ୟକର ବୋଲି କଥିତ।
Verse 45
वर्ज्यस्तु कुर्वता श्राद्धं क्रोधोऽध्वगमनं त्वरा । भोक्तुरप्यत्र विप्रेन्द्र त्रयमेतन्न संशयः ॥ १४.४५ ॥
ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି କ୍ରୋଧ, ଯାତ୍ରାକୁ ବାହାରିବା, ଏବଂ ତ୍ୱରା—ଏ ତିନିଟିକୁ ବର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ। ହେ ବିପ୍ରେନ୍ଦ୍ର, ଭୋଜନ ଗ୍ରହଣକାରୀ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଏହି ତିନିଟି ନିଷିଦ୍ଧ; ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
Verse 46
विश्वेदेवाः सपितरस्तथा मातामहाः द्विज । कुलं चाप्यायते पुंसां सर्वं श्राद्धं प्रकुर्वताम् ॥ १४.४६ ॥
ହେ ଦ୍ୱିଜ, ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିଲେ ବିଶ୍ୱେଦେବମାନେ, ପିତୃଗଣ ଏବଂ ମାତାମହମାନେ ତୃପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି; ଏବଂ ଯେ ପୁରୁଷମାନେ ବିଧିପୂର୍ବକ ସମସ୍ତ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ସମଗ୍ର କୁଳ ପୋଷିତ ହୋଇ ଉନ୍ନତି ପାଏ।
Verse 47
सोमाधारः पितृगणो योगाधारश्च चन्द्रमाः । श्राद्धं योगिनियुक्तं तु तस्मद्विप्रेन्द्र शस्यते ॥ १४.४७ ॥
ପିତୃଗଣଙ୍କ ଆଧାର ସୋମ, ଏବଂ ଯୋଗମାନଙ୍କ ଆଧାର ଚନ୍ଦ୍ର। ତେଣୁ, ହେ ବିପ୍ରେନ୍ଦ୍ର, ଯୋଗସହିତ କୃତ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ପ୍ରଶଂସନୀୟ।
Verse 48
सहस्रस्यापि विप्राणां योगी चेत् पुरतः स्थितः । सर्वान् भोक्तॄंस्तारयति यजमानं तथा द्विज ॥ १४.४८ ॥
ସହସ୍ର ବିପ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଯଦି ଅଗ୍ରଭାଗରେ ଏକ ଯୋଗୀ ଥାଏ, ସେ ଭୋଗକର୍ତ୍ତା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଏବଂ ଯଜମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ, ହେ ଦ୍ୱିଜ, ତାରେ।
Verse 49
मह्यं सनत्कुमारेण पूर्वकल्पे द्विजोत्तम । कथितं वायुना चापि देवानां शम्भुना तथा ॥ १४.४९ ॥
ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ, ପୂର୍ବକଳ୍ପରେ ସନତ୍କୁମାର ମୋତେ ଏହା କହିଥିଲେ; ବାୟୁ ମଧ୍ୟ କହିଥିଲେ, ଏବଂ ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶମ୍ଭୁ ମଧ୍ୟ ତଥା କହିଥିଲେ।
Verse 50
इयं सर्वपुराणेषु सामान्यापैत्रिकी क्रिया । एतत् क्रमात् कर्मकाण्डं ज्ञात्वा मुच्येत बन्धनात् ॥ १४.५१ ॥
ଏହା ସମସ୍ତ ପୁରାଣରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ସାଧାରଣ ପୈତୃକ କ୍ରିୟା। ଏହି କର୍ମକାଣ୍ଡକୁ କ୍ରମେ ଜାଣିଲେ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।
Verse 51
एतदाश्रित्य निर्वाणं ऋषयः संशितव्रताः । प्राप्ता गौरमुखेदानीं त्वमप्येवं परो भव ॥ १४.५२ ॥
ଏହାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ସଂଶିତବ୍ରତ ଋଷିମାନେ ନିର୍ବାଣ (ମୋକ୍ଷ) ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି। ଏବେ, ହେ ଗୌରମୁଖ, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ପରମ ହେଉ।
Verse 52
इति ते कथितं भक्त्या पृच्छतो द्विजसत्तम । पितॄन्यष्ट्वा हरिं ध्यायेद्यस्तस्य किमतः परम् । न तस्मात् परतः पित्र्यं तन्त्रमस्तीति निश्चयः ॥ १४.५३ ॥
ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଭକ୍ତିସହିତ ତୁମେ ପଚାରିଥିବାରୁ ମୁଁ ଏହା କହିଲି। ପିତୃମାନଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା କରି ପରେ ଯେ ହରିଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରେ, ତାହାଠାରୁ ଉଚ୍ଚ କ’ଣ? ଏହାଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପିତୃ-ତନ୍ତ୍ର ନାହିଁ ବୋଲି ନିଶ୍ଚୟ।
Verse 53
धरण्युवाच ॥
ଧରଣୀ (ପୃଥିବୀ) କହିଲେ:
Frequently Asked Questions
The text frames śrāddha as a disciplined social-ethical technology: it instructs careful selection of recipients, controlled speech and demeanor during feeding, and mandatory hospitality to an arriving atithi. The internal logic links moral conduct (non-anger, non-haste, respectful hosting) to ritual efficacy, presenting orderly reciprocity among household, community specialists, and ancestral memory as the stabilizing principle.
A relative timing marker is specified: on the prathama ahan (the first day), the officiant should invite eminent Brāhmaṇas. Beyond this, the chapter emphasizes kāla in the sense of the proper ritual moment (śrāddha-kāla) and sequence (krama), but it does not name specific tithis, pakṣas, months, or seasons.
Environmental stewardship appears implicitly through terrestrial handling of offerings: food is respectfully placed on the bhūmi at prescribed moments, and piṇḍas are deposited on darbha with controlled water-libations (pitṛtīrtha). Read as ecological ethics, the chapter models regulated interaction with land—minimizing disorder (rakṣas-expelling recitations, purity rules) and treating the ground as an active ritual surface whose integrity supports social continuity.
The chapter cites a didactic transmission chain rather than royal genealogy: Sanatkumāra is named as an earlier source, alongside Śambhu (Śiva) and Vāyu as transmitters of the teaching; later it references Śakti’s son (commonly identifiable as Parāśara in Purāṇic contexts) and Maitreya as part of the relay. These references situate the rite within a pan-Purāṇic scholastic lineage of sages and deity-linked authorities.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.