Adhyaya 125: The Cycle of Māyā (Illusory Causation and Perceptual Reversal)

Verse 1

अथ मायाचक्रम् ॥ सूत उवाच ॥ श्रुत्वा षडृतुकर्माणि पृथिवी संशितव्रता ॥ ततो नारायणं भूयः प्रत्युवाच वसुन्धरा ॥

ଏବେ ମାୟାଚକ୍ର। ସୂତ କହିଲେ— ଷଡଋତୁର କର୍ମବିଧି ଶୁଣି, ବ୍ରତରେ ଦୃଢ଼ ପୃଥିବୀ; ତାପରେ ସେଇ ବସୁନ୍ଧରା ପୁନଃ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ପ୍ରତ୍ୟୁତ୍ତର ଦେଲେ।

Verse 2

मङ्गल्याश्च पवित्राश्च ये त्वया समुदाहृताः ॥ मम लोकेषु विख्याता मनः प्रह्लादयन्ति ते ॥

ତୁମେ ଯେ ଉପଦେଶ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିଛ—ମଙ୍ଗଳମୟ ଓ ପବିତ୍ର—ସେଗୁଡ଼ିକ ମୋ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ସେମାନେ ମନକୁ ପ୍ରହ୍ଲାଦିତ କରନ୍ତି।

Verse 3

श्रुत्वा त्वेतानि कर्माणि त्वन्मुखोक्तानि माधव ॥ जातास्मि निर्मला देव शशाङ्क इव शारदः ॥

ହେ ମାଧବ, ତୁମ ମୁଖରୁ କହିତ ଏହି କର୍ମଗୁଡ଼ିକ ଶୁଣି, ହେ ଦେବ, ମୁଁ ନିର୍ମଳ ହୋଇଛି—ଶରଦ୍କାଳୀନ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି।

Verse 4

एतन्मे परमं गुह्यं परं कौतूहलं तथा ॥ मम चैव हितार्थाय त्वं विष्णो वक्तुमर्हसि ॥

ଏହା ମୋର ପରମ ଗୁହ୍ୟ ପ୍ରଶ୍ନ ଓ ସର୍ବୋଚ୍ଚ କୌତୁହଳ; ମୋର ହିତାର୍ଥେ, ହେ ବିଷ୍ଣୁ, ଆପଣ ଏହା କହିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ।

Verse 5

यामेनां भाषसे देव मम मायेत्य नित्यशः ॥ का माया कीदृशी विष्णो किं वा मायेत्य चोच्यते ॥

ହେ ଦେବ, ଆପଣ ଯାହାକୁ ସଦା ‘ମୋର ମାୟା’ ବୋଲି କହନ୍ତି—ସେ ମାୟା କ’ଣ, କେମିତି, ହେ ବିଷ୍ଣୁ, ଏବଂ କାହିଁକି ‘ମାୟା’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ?

Verse 6

ज्ञातुमिच्छामि मायार्थं रहस्यं परमुत्तमम् ॥ ततस्तस्य वचः श्रुत्वा विष्णुर्मायाकरण्डकः ॥

ମାୟାର ଅର୍ଥ—ଏହି ପରମୋତ୍ତମ ରହସ୍ୟ—ମୁଁ ଜାଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି; ତାପରେ ତାହାର କଥା ଶୁଣି, ମାୟାକରଣ୍ଡକ ବିଷ୍ଣୁ ଉତ୍ତର ଦେବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ।

Verse 7

प्रत्युवाच तदा वाक्यं प्रहस्य तु वसुन्धराम् ॥ भूमे मा पृच्छ मायां मे यन्मां पृच्छसि सादरम् ॥

ତେବେ ବସୁନ୍ଧରାଙ୍କୁ ହସି ଦେଖି ସେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ: “ହେ ଭୂମେ, ମୋର ମାୟା ବିଷୟରେ ପଚାରିବା ନାହିଁ—ଯାହାକୁ ତୁମେ ଏତେ ଆଦରରେ ମୋତେ ପଚାରୁଛ।”

Verse 8

वृथाक्लेशं किमर्थं त्वं प्राप्स्यते यद्विलोकनात् ॥ अद्यापि मां न जानन्ति रुद्रेन्द्राः सपितामहाः ॥

ତାହାକୁ ଦେଖିବା ପ୍ରୟାସରୁ ତୁମେ କାହିଁକି ବ୍ୟର୍ଥ କ୍ଲେଶ ପାଇବ? ଆଜି ମଧ୍ୟ ପିତାମହ (ବ୍ରହ୍ମା) ସହିତ ରୁଦ୍ର ଓ ଇନ୍ଦ୍ରମାନେ ମୋତେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 9

मम मायां विशालाक्षि किं पुनस्त्वं वसुन्धरे ॥ पर्जन्यो वर्षते यत्र तज्जलेन प्रपूर्यते ॥

ହେ ବିଶାଳାକ୍ଷି! ଏହା ମୋର ମାୟା; ତେବେ ହେ ବସୁନ୍ଧରେ, ତୁମ କଥା ତ ଆହୁରି ଅଧିକ। ଯେଉଁଠି ମେଘ ବର୍ଷେ, ସେଠା ତାହାର ଜଳରେ ପୂରିଯାଏ।

Verse 10

अमायां न स दृश्येत मायैयं मम तत्त्वतः ॥ हेमन्ते सलिलं कूपे उष्णं भवति सुन्दरी ॥

ମାୟା ନଥିଲେ ସେ ଦେଖାଯିବ ନାହିଁ; ଏହା ସତ୍ୟରେ ମୋର ମାୟା। ହେ ସୁନ୍ଦରୀ! ହେମନ୍ତରେ କୂପର ଜଳ ଉଷ୍ଣ ହୁଏ।

Verse 11

भवेच्च शीतलं ग्रीष्मे मायैयं मम तत्त्वतः ॥ पश्चिमां दिशमास्थाय यदस्तं याति भास्करः ॥

ଏବଂ ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ସେ ଶୀତଳ ହୁଏ—ଏହା ସତ୍ୟରେ ମୋର ମାୟା। ଯେପରି ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ଯାଏ।

Verse 12

उदेति पूर्वतः प्रातर्मायैयं मम सुन्दरी ॥ शोणितं चैव शुक्रं च उभे च प्राणिसंस्थिते ॥

ପ୍ରାତଃକାଳେ ସେ ପୂର୍ବଦିଗରୁ ଉଦୟ ହୁଏ—ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ଏହା ମୋର ମାୟା। ଏବଂ ରକ୍ତ ଓ ଶୁକ୍ର—ଉଭୟ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ।

Verse 13

गर्भे च जायते जन्तुर्मायेयं मम सुन्दरी। जीवः प्रविश्य गर्भं तु सुखदुःखे च विन्दति॥

ଗର୍ଭରେ ଜନ୍ତୁ ଜନ୍ମ ନେଉଛି—ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ଏହା ମୋର ମାୟା। ଜୀବ ଗର୍ଭକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ସୁଖଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରେ।

Verse 14

जातश्च विस्मरेत्सर्वमेषा माया ममोत्तमा॥ आत्मकर्माश्रितो जीवो नष्टसंज्ञो गतस्पृहः॥

ଜନ୍ମ ହେଲେ ସେ ସବୁକିଛି ଭୁଲିଯାଏ—ଏହା ମୋର ପରମ ମାୟା। ନିଜ କର୍ମରେ ଆଶ୍ରିତ ଜୀବର ସ୍ପଷ୍ଟ ସଞ୍ଜ୍ଞା ନଷ୍ଟ ହୁଏ ଏବଂ ସେ ନିସ୍ପୃହ ହୁଏ।

Verse 15

कर्मणा नीयतेऽन्यत्र मायैषा मम चोत्तमा॥ शुक्रशोणितसंयोगाज्जायते मम जन्तवः॥

କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଜୀବ ଅନ୍ୟତ୍ର ନୀତ ହୁଏ—ଏହା ମଧ୍ୟ ମୋର ପରମ ମାୟା। ଶୁକ୍ର-ଶୋଣିତ ସଂଯୋଗରୁ ମୋର ପ୍ରାଣୀମାନେ ଜନ୍ମ ନେଉଛନ୍ତି।

Verse 16

अङ्गुल्यश्चरणौ चैव भुजौ शीर्षं कटिस्तथा॥ पृष्ठं तथोदरं चैव दन्तौष्ठपुटनासिकम्॥

ଆଙ୍ଗୁଳି, ଚରଣ ଓ ଭୁଜ; ଶିର ଏବଂ କଟି; ପୃଷ୍ଠ ଓ ଉଦର; ଦାନ୍ତ, ଓଠ, ଗାଲ ଓ ନାସିକା—

Verse 17

कर्णौ नेत्रे कपालौ च ललाटं जिह्वया सह॥ एतया मायया युक्ता जायन्ते यदि जन्तवः॥

କାନ, ଆଖି, କପାଳ ଓ ଲଲାଟ ଜିହ୍ୱା ସହ—ଏହି ମାୟାରେ ଯୁକ୍ତ ହେଲେ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଜନ୍ମ ନେଉଛନ୍ତି।

Verse 18

तस्यैव जीर्यते भुक्तमग्निना पीतमेव च॥ अधश्च स्रवते जन्तुरेषा माया ममोत्तमा॥

ସେହି ପ୍ରାଣୀର ଭୋଜିତ ଦ୍ରବ୍ୟ ଅଗ୍ନିଦ୍ୱାରା ଜୀର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, ପୀତ ମଧ୍ୟ ତେଣୁ; ଏବଂ ସେ ତଳକୁ ମଳମୂତ୍ର ତ୍ୟାଗ କରେ—ଏହା ମୋର ପରମ ମାୟା।

Verse 19

सर्वर्तुषु निजाकारः स्थावरे जङ्गमे तथा॥ तत्त्वं न ज्ञायते तस्य मायैषा मम सुन्दरी॥

ସମସ୍ତ ଋତୁରେ, ସ୍ଥାବର ଓ ଜଙ୍ଗମ ସମସ୍ତରେ ଏକେ ନିଜାକାର ଅଛି; କିନ୍ତୁ ତାହାର ତତ୍ତ୍ୱ ଜଣାଯାଏ ନାହିଁ—ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ଏହା ମୋର ମାୟା।

Verse 20

आपो दिव्यास्तथा भौमा आपो येषु प्रतिष्ठिताः॥ नद्यो वृद्धिं प्रयान्त्यत्र मायैषा मम सुन्दरी॥

ଜଳ ଦିବ୍ୟ ମଧ୍ୟ, ଭୌମ ମଧ୍ୟ; ଯେଉଁଠି ଯେଉଁଠି ଜଳ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ, ସେଠି ନଦୀମାନେ ବୃଦ୍ଧି ପାଆନ୍ତି—ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ଏହା ମୋର ମାୟା।

Verse 21

वृष्टौ बहूदकाः सर्वे पल्वलानि सरांसि च॥ ग्रीष्मे सर्वाणि शुष्यन्ति एतन्मायाबलं मम॥

ବର୍ଷାକାଳରେ ସମସ୍ତ ପଲ୍ୱଳ ଓ ସରୋବର ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ; ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ସବୁ ଶୁଷ୍କ ହୁଏ—ଏହା ମୋର ମାୟାବଳ।

Verse 22

मायामेतामहं कृत्वा तोषयामि दिवौकसः॥ लोकाः सर्वे विजानन्ति देवा नित्यं मखाशिनः॥

ଏହି ମାୟାକୁ ମୁଁ ସୃଷ୍ଟି କରି ଦିବ୍ୟଲୋକବାସୀମାନଙ୍କୁ ତୃପ୍ତ କରେ; ସମସ୍ତ ଲୋକ ଜାଣନ୍ତି—ଦେବମାନେ ନିତ୍ୟ ଯଜ୍ଞଭାଗ ଭୋଗ କରନ୍ତି।

Verse 23

हिमवच्छिखरान्मुक्ता नाम्ना मन्दाकिनी नदी ॥ गां गता सा भवेद्गङ्गा मायैषा मम कीर्तिता

ହିମବତର ଶିଖରରୁ ମୁକ୍ତ ‘ମନ୍ଦାକିନୀ’ ନାମକ ନଦୀ ପୃଥିବୀକୁ ଆସିଲେ ‘ଗଙ୍ଗା’ ହୁଏ—ଏହା ମୋର ମାୟା ବୋଲି କୀର୍ତିତ।

Verse 24

मेघा वहन्ति सलिलमुद्धृत्य लवणार्णवात् ॥ वर्षन्ति मधुरं लोके एतन्मायाबलं मम

ମେଘମାନେ ଲବଣ ସମୁଦ୍ରରୁ ଜଳ ଉଠାଇ ବହନ କରନ୍ତି ଏବଂ ଲୋକେ ତାହାକୁ ମଧୁର (ମିଠା) ଜଳରୂପେ ବର୍ଷା କରନ୍ତି—ଏହା ମୋର ମାୟାବଳ।

Verse 25

रोगार्ता जन्तवः केचिद्भक्षयन्ति महौषधम् ॥ तस्य वीर्यं समाश्रित्य मायां तु विसृजाम्यहम्

ରୋଗାକ୍ରାନ୍ତ କେତେକ ପ୍ରାଣୀ ମହୌଷଧ ଭକ୍ଷଣ କରନ୍ତି; ତାହାର ବୀର୍ୟକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ମୁଁ ମାୟାକୁ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ଶକ୍ତିରୂପେ ପ୍ରକାଶ କରେ।

Verse 26

औषधे दीयमानेऽपि जन्तुः पञ्चत्वमेति यत् ॥ निर्वीर्यमौषधं कृत्वा कालो भूत्वा हराम्यहम्

ଔଷଧ ଦିଆଯାଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାଣୀ ମୃତ୍ୟୁକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇପାରେ; ଔଷଧକୁ ନିର୍ବୀର୍ୟ କରି, କାଳରୂପେ ମୁଁ ପ୍ରାଣ ହରଣ କରେ।

Verse 27

प्रथमं जायते गर्भः पश्चात्संजायते पुमान् ॥ जायते मध्यमं रूपं ततोऽपि जरया युतः

ପ୍ରଥମେ ଗର୍ଭ ଜନ୍ମେ, ପରେ ମନୁଷ୍ୟ ଜନ୍ମ ନେଉଛି। ମଧ୍ୟରେ ରୂପର ଅବସ୍ଥା ହୁଏ, ତାପରେ ପୁଣି ଜରା ସହିତ ଯୁକ୍ତ ହୁଏ।

Verse 28

तत इन्द्रियनाशश्च एतन्मायाबलं मम ॥ यद्भूमौ विहितं बीजं तस्मात्तज्जायतेऽङ्कुरम्

ତାପରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟନାଶ ହୁଏ—ଏହା ମୋର ମାୟାବଳ। ଏବଂ ଯେ ବୀଜ ଭୂମିରେ ରଖାଯାଏ, ସେଠାରୁ ହିଁ ଅଙ୍କୁର ଜନ୍ମେ।

Verse 29

तत्रामृतं विसृजामि मायायोगेन भूरिशः ॥ लोक एवम् विजानाति गरुडो वहतेऽच्युतम्

ସେଠାରେ ମୁଁ ମାୟା-ଯୋଗର ଅନୁଷ୍ଠାନଦ୍ୱାରା ପ୍ରଚୁର ଅମୃତ ପ୍ରସ୍ରବଣ କରେ; ଏହିପରି ଲୋକ ଜାଣେ— ‘ଗରୁଡ ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କୁ ବହନ କରେ’।

Verse 30

भूत्वा वेगेन गरुडो वहाम्यात्मानमात्मना ॥ या एता देवताः सर्वा यज्ञभागेन तोषिताः

ବେଗରେ ଗରୁଡ ହୋଇ ମୁଁ ନିଜକୁ ନିଜେ ବହନ କରେ। ଯେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଯଜ୍ଞ-ଭାଗରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି…

Verse 31

मायामेतामहं कृत्वा यक्ष्यामि त्रिदिवौकसः ॥ सर्वोऽपि भजते लोके यष्टारं च बृहस्पतिम्

ଏହି ମାୟାକୁ ମୁଁ ଗଢ଼ି ତ୍ରିଦିବବାସୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଯଜ୍ଞ କରିବି; ଏବଂ ଲୋକେ ସମସ୍ତେ ଯଜମାନଙ୍କୁ ଓ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଭଜନ୍ତି।

Verse 32

मायामाङ्गिरसीं कृत्वा याजयामि दिवौकसः ॥ सर्वे लोका विजानन्ति वरुणः पाति सागरम्

ଆଙ୍ଗିରସ ପରମ୍ପରାସଂବନ୍ଧୀ ମାୟା ଗଢ଼ି ମୁଁ ଦିବୌକସମାନଙ୍କୁ ଯଜ୍ଞ କରାଏ; ସମସ୍ତ ଲୋକ ଜାଣନ୍ତି— ବରୁଣ ସାଗରକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି।

Verse 33

मायां तु वारुणीं कृत्वा रक्षामि च महार्णवम् ॥ सर्वे लोकाः विजानन्ति कुबेरोऽयं धनेश्वरः ॥

ବାରୁଣୀ ମାୟା ଧାରଣ କରି ମୁଁ ମହାସମୁଦ୍ରକୁ ରକ୍ଷା କରେ; ସମସ୍ତ ଲୋକ ଜାଣନ୍ତି— ‘ଏହି କୁବେର, ଧନେଶ୍ୱର।’

Verse 34

कुबेरमायामादाय अहं रक्षामि तद्धनम् ॥ एवं लोकाः विजानन्ति वृत्रः शक्रेण सूदितः ॥

କୁବେରଙ୍କ ମାୟାକୁ ଧାରଣ କରି ମୁଁ ସେହି ଧନକୁ ରକ୍ଷା କରେ। ଏଭଳି ଲୋକେ ଜାଣନ୍ତି— ‘ବୃତ୍ର ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର) ଦ୍ୱାରା ନିହତ ହେଲା।’

Verse 35

शाक्रीं मायां समास्थाय मया वृत्रो निषूदितः ॥ एवं लोकाः विजानन्ति आदित्यश्च ध्रुवो महान् ॥

ଶକ୍ରସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ମାୟାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ମୋ ଦ୍ୱାରା ବୃତ୍ର ନିହତ ହେଲା। ଏଭଳି ଲୋକେ ଜାଣନ୍ତି— ‘ଆଦିତ୍ୟ (ସୂର୍ଯ୍ୟ) ମଧ୍ୟ ମହାନ୍ ଧ୍ରୁବ, ଅଚଳ।’

Verse 36

मेरुं मायामयं कृत्वा वहाम्यादित्यमेव च ॥ एवमाभाषते लोको जलं वा नश्यतेऽखिलम् ॥

ମେରୁକୁ ମାୟାମୟ କରି ମୁଁ ଆଦିତ୍ୟ (ସୂର୍ଯ୍ୟ)କୁ ମଧ୍ୟ ବହନ କରେ। ଏଭଳି ଲୋକେ କହନ୍ତି— ‘ନହେଲେ ସମସ୍ତ ଜଳ ନଶିଯାଇଥାନ୍ତା।’

Verse 37

यदीदं भाषते लोकः कुत्रैतत्तिष्ठते जलम् ॥ देवा अपि न जानन्ति अमृतं कुत्र तिष्ठति ॥

ଲୋକେ ଯଦି ଏଭଳି କହନ୍ତି— ‘ଏହି ଜଳ କେଉଁଠି ରହେ?’—ତେବେ ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ— ‘ଅମୃତ କେଉଁଠି ଅବସ୍ଥିତ?’

Verse 38

मम मायानियोगेन तिष्ठति ह्यौषधं वने ॥ लोको ह्येवं विजानाति राजा पालयते प्रजाः ॥

ମୋର ମାୟା-ନିୟୋଗରେ ବନରେ ଔଷଧି (ଜଡିବୁଟି) ନିଶ୍ଚୟ ରହିଥାଏ। ଏଭଳି ଲୋକେ ବୁଝନ୍ତି— ‘ରାଜା ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ପାଳନ-ରକ୍ଷା କରନ୍ତି।’

Verse 39

राजमायामहं कृत्वा पालयामि वसुन्धराम् ॥ ये तु वै द्वादशादित्या उदेष्यन्ति युगक्षये ॥

ମୁଁ ରାଜମାୟାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ବସୁନ୍ଧରାକୁ ପାଳନ କରେ। ଏବଂ ଯୁଗକ୍ଷୟେ ଯେ ଦ୍ୱାଦଶ ଆଦିତ୍ୟ ଉଦିତ ହେବେ—

Verse 40

प्रविश्य तानहं भूमे मायां लोके सृजाम्यहम् ॥ सूर्यश्च चांशुना भूमे सदा लोकेषु पच्यते ॥

ହେ ଭୂମେ, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରି ମୁଁ ଲୋକରେ ମାୟା ସୃଷ୍ଟି କରେ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାହାର କିରଣଦ୍ୱାରା ସଦା ଲୋକମାନେ ଭୂମିକୁ ତାପିତ/ପକାଏ।

Verse 41

मायामंशुमयीं कृत्वा पूरयाम्यखिलं जगत् ॥ वर्षन्ते यत्र संवर्त्ता धारैर्मुसलसन्निभैः ॥

ମାୟାକୁ କିରଣମୟ ରୂପ କରି ମୁଁ ସମଗ୍ର ଜଗତକୁ ପୂରଣ କରେ। ଯେଉଁଠି ପ୍ରଳୟକାଳୀନ ବର୍ଷା ମୁସଳ ସଦୃଶ ଧାରାରେ ବର୍ଷେ।

Verse 42

मायां सांवर्त्तकीं गृहीत्वा पूरयाम्यखिलं जगत् ॥ यत्स्वपामि वरारोहे शेषस्योपरि धारिणि ॥

ସଂବର୍ତ୍ତ (ପ୍ରଳୟ) ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ମାୟାକୁ ଧାରଣ କରି ମୁଁ ସମଗ୍ର ଜଗତକୁ ପୂରଣ କରେ—ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ଶେଷଙ୍କ ଉପରେ ଶୟନ କରେ, ହେ ସୁନ୍ଦର-ନିତମ୍ବିନୀ, ହେ ଧାରିଣୀ।

Verse 43

अनन्तमायया चाहं धारयामि स्वपामि च ॥ वराहमायामादाय भूमे जानासि किं न वै ॥

ଅନନ୍ତ ମାୟାଦ୍ୱାରା ମୁଁ (ଜଗତକୁ) ଧାରଣ କରେ ଏବଂ ଶୟନ ମଧ୍ୟ କରେ। ହେ ଭୂମେ, ବରାହମାୟାକୁ ଧାରଣ କରି—ତୁମେ ଏହା ଜାଣ ନାହଁ କି?

Verse 44

देवा यत्र निलीयन्ते सा माया मम कीर्तिता ॥ त्वं चापि वैष्णवीं मायां कृत्वा जानासि किं न तत् ॥

ଯେଉଁଠାରେ ଦେବମାନେ ଲୀନ ହୋଇ ଗୁପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି, ସେହିଟି ମୋର ମାୟା ବୋଲି କଥିତ। ତୁମେ ମଧ୍ୟ ବୈଷ୍ଣବୀ ମାୟା ଧାରଣ କରି ତାହା ଜାଣ ନାହିଁ କି?

Verse 45

धारितासि च सुष्रोणि वारान् सप्तदशैव तु ॥ माया तु मम देवीयं कृत्वा ह्येकार्णवां महीम् ॥

ହେ ସୁଶ୍ରୋଣି! ତୁମେ ନିଶ୍ଚୟ ସତରଥର ଧାରିତ ହୋଇଛ। ମୋର ଏହି ଦିବ୍ୟ ମାୟା ପ୍ରଳୟେ ପୃଥିବୀକୁ ଏକମାତ୍ର ମହାସମୁଦ୍ର କରେ…

Verse 46

तेऽपि मायां न जानन्ति मम मायाविमोहिताः ॥ अथो पितृगणाश्चापि य एते सूर्यवर्चसः ॥

ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ମୋର ମାୟାରେ ମୋହିତ ହୋଇ ଏହି ମାୟାକୁ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ। ସେହିପରି ସୂର୍ଯ୍ୟସମ ତେଜସ୍ବୀ ପିତୃଗଣମାନେ ମଧ୍ୟ (ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ)।

Verse 47

मायां पितृमयीं ह्येतां गृह्णामीति च तत्त्वतः ॥ किन्तु त्वयैव सुष्रोणि अन्यच्च शृणु सुन्दरी ॥

‘ପିତୃମୟୀ ଏହି ମାୟାକୁ ମୁଁ ଗ୍ରହଣ କରେ’—ଏହିପରି ତତ୍ତ୍ୱତଃ କୁହାଯାଏ। କିନ୍ତୁ ହେ ସୁଶ୍ରୋଣି, ହେ ସୁନ୍ଦରୀ! ତୁମେ ନିଜେ ଆଉ ଏକ କଥା ଶୁଣ।

Verse 48

ऋषिर्मायानुसारेण स्त्रिया योनिं प्रवेशितः ॥ ततो विष्णोर्वचः श्रुत्वा श्रोतुकामा वसुन्धरा ॥

ମାୟାନୁସାରେ ଏକ ଋଷିଙ୍କୁ ନାରୀର ଗର୍ଭରେ ପ୍ରବେଶ କରାଯାଇଲା। ତାପରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି ବସୁନ୍ଧରା (ପୃଥିବୀ) ଆହୁରି ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କଲା।

Verse 49

कराभ्यामञ्जलिं कृत्वा वाक्यमेतत्तदब्रवीत् ॥ किं तेन ऋषिमुख्येन कृतं कर्म सुदुष्करम् ॥

ସେ ଦୁଇହାତ ଯୋଡ଼ି ଭକ୍ତିପୂର୍ବକ ଅଞ୍ଜଳି କରି ଏହି କଥା କହିଲା— “ସେ ଋଷିମୁଖ୍ୟ କେଉଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଷ୍କର କର୍ମ କରିଥିଲେ?”

Verse 50

स्त्रीत्वं चैव पुनः प्राप्तं स्त्रीयोनिं चैव प्रापितः ॥ एतन्मे सर्वमाख्याहि परं कौतूहलं मम ॥

ଏବଂ (କିପରି) ପୁନଃ ସ୍ତ୍ରୀତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲା, ଏବଂ (କିପରି) ସେ ସ୍ତ୍ରୀୟୋନିକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ— ଏ ସବୁ ମୋତେ କୁହ; ମୋର କୌତୁହଳ ଅତ୍ୟନ୍ତ।

Verse 51

तस्य ब्राह्मणमुख्यस्य स्त्रीत्वे यत्कर्म पापकम् ॥ ततो मह्या वचः श्रुत्वा हृष्टतुष्टमना हरिः ॥

ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣମୁଖ୍ୟଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀତ୍ୱରେ ଯେ ପାପକର୍ମ ଥିଲା (ତାହା ମଧ୍ୟ କୁହ). ତାପରେ ମୋ କଥା ଶୁଣି ହରି ହୃଷ୍ଟ ଓ ତୁଷ୍ଟମନା ହେଲେ।

Verse 52

मधुरं वाक्यमादाय प्रत्युवाच वसुन्धराम् ॥ शृणु तत्त्वेन मे देवि धर्माख्याने च सुन्दरी ॥

ମଧୁର ବଚନ ଧରି ସେ ବସୁନ୍ଧରାଙ୍କୁ ପ୍ରତ୍ୟୁତ୍ତର ଦେଲେ— “ହେ ଦେବୀ, ତତ୍ତ୍ୱରୂପେ ମୋ କଥା ଶୁଣ; ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ଧର୍ମାଖ୍ୟାନ ମଧ୍ୟ ଶୁଣ।”

Verse 53

माया मम विशालाक्षि रोहिणी लोमहर्षिणी ॥ मायाया मम योगेन सोमशर्मा च कर्षितः

ହେ ବିଶାଳାକ୍ଷି! ମୋର ମାୟା—ରୋହିଣୀ, ଯାହା ରୋମାଞ୍ଚ ଜଗାଏ—ମୋର ସେଇ ମାୟାର ଯୋଗବଳରେ ସୋମଶର୍ମା ମଧ୍ୟ ଆକର୍ଷିତ (ବଶୀଭୂତ) ହେଲେ।

Verse 54

गतो गतिरनेकाश्च उत्तमाधममध्यमाः ॥ ब्राह्मणत्वं पुनः प्राप्तो मम मायाप्रचोदितः

ସେ ଉତ୍ତମ, ଅଧମ ଓ ମଧ୍ୟମ—ଏମିତି ଅନେକ ଗତି ଅତିକ୍ରମ କରି, ମୋର ମାୟାର ପ୍ରେରଣାରେ ପୁନଃ ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କଲା।

Verse 55

ममैवाराधनपरो मम कर्मपरायणः ॥ नित्यं चिन्तयते भूमे मम मूर्तिं मनोरमाम्

ସେ କେବଳ ମୋର ଆରାଧନାରେ ପର, ମୋ ପାଇଁ କର୍ମରେ ପରାୟଣ; ହେ ଭୂମେ, ସେ ନିତ୍ୟ ମୋର ମନୋହର ମୂର୍ତ୍ତିକୁ ଚିନ୍ତନ କରେ।

Verse 56

अयं दीर्घेण कालेन तस्य तुष्टोऽस्मि सुन्दरी ॥ तपसा कर्मणा भक्त्या अनन्यमनसा स्तुतः

ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ଦୀର୍ଘ କାଳ ପରେ ମୁଁ ତାହାରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇଛି; ତପସ୍ୟା, କର୍ମ, ଭକ୍ତି ଓ ଅନନ୍ୟ ମନରେ ସେ ମୋତେ ସ୍ତୁତି କରିଛି।

Verse 57

ततस्तस्य मया देवि दत्त्वा दर्शनमुत्तमम् ॥ वरेण छन्दितो विप्र तपस्तुष्टोऽस्मि ते द्विज

ତାପରେ, ହେ ଦେବୀ, ମୁଁ ତାହାକୁ ଉତ୍ତମ ଦର୍ଶନ ଦେଇ ବର ଦ୍ୱାରା ପ୍ରେରିତ କଲି: ‘ହେ ବିପ୍ର, ହେ ଦ୍ୱିଜ, ତୋର ତପସ୍ୟାରେ ମୁଁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ।’

Verse 58

वरं वरय भद्रं ते तव यद्धृदि वर्त्तते ॥ रत्नानि काञ्चनं गावस्तथा राज्यमकण्टकम्

ବର ଚାହ—ତୋର ମଙ୍ଗଳ ହେଉ—ତୋ ହୃଦୟରେ ଯାହା ଅଛି: ରତ୍ନ, ସୁନା, ଗାଈ, ଏବଂ ଅକଣ୍ଟକ ରାଜ୍ୟ ମଧ୍ୟ।

Verse 59

अथवेच्छसि तं स्वर्गं यत्र सौख्यं वराङ्गनाः ॥ धनरत्नं समृद्धं हि हेमभाण्डविभूषितम्

ଅଥବା ଯଦି ତୁମେ ସେଇ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଇଚ୍ଛା କର, ଯେଉଁଠାରେ ସୁଖ ଓ ସୁନ୍ଦର ବରାଙ୍ଗନାମାନେ ଅଛନ୍ତି; ସେଠାରେ ଧନ-ରତ୍ନର ପ୍ରଚୁର ସମୃଦ୍ଧି ଏବଂ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପାତ୍ରଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତତା ଅଛି।

Verse 60

यत्र सर्वा दिव्यरूपा भवन्त्यप्सरसः पराः ॥ ददामि ते वरं विप्र यावत्ते चित्तचिन्तितम् ॥ ततो मम वचः श्रुत्वा स च ब्राह्मणपुङ्गवः ॥ शिरसा पतितो भूमौ मामुवाच प्रियं वचः

ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ ଅପ୍ସରାମାନେ ଦିବ୍ୟରୂପା ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ—ସେଠାରେ, ହେ ବିପ୍ର, ତୁମ ଚିତ୍ତ ଯେତେ ଚିନ୍ତା କରିଛି ସେତେ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ ତୁମକୁ ବର ଦେଉଛି। ତାପରେ ମୋର ବଚନ ଶୁଣି ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣପୁଙ୍ଗବ ଶିରସା ଭୂମିରେ ପତିତ ହୋଇ ମୋତେ ପ୍ରିୟ ବଚନ କହିଲେ।

Verse 61

अथ नो कुप्यसे देव वरं समनुयाचते ॥ यत्त्वया भाषितं देव मम देयं यदृच्छया

ଏବେ, ହେ ଦେବ, କ୍ରୋଧ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ; ସେ ବିନୟରେ ବର ଅନୁରୋଧ କରୁଛି—“ହେ ଦେବ, ଆପଣ ଯାହା କହିଛନ୍ତି, ତାହା ଆପଣଙ୍କ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ମୋତେ ସ୍ୱତଃ ଦେୟ ହେଉ।”

Verse 62

न चाहं काञ्चनं गावो न च स्त्रीराज्यमेव च ॥ स्वर्गं वाप्सरसो वापि ऐश्वर्यं न मनोहरम्

ମୁଁ ସୁନା ଚାହେଁ ନାହିଁ, ଗାଈ ଚାହେଁ ନାହିଁ, ନା ନାରୀ-ସହିତ ରାଜ୍ୟ; ସ୍ୱର୍ଗ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ, ଅପ୍ସରାମାନେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ—କେବଳ ମନୋହର ଐଶ୍ୱର୍ୟ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।

Verse 63

ततस्तस्य वचः श्रुत्वा समयात् तत्र भाषितः ॥ किं मायया ते विप्रेन्द्र अकार्यं पृच्छसे द्विज ॥

ତାଙ୍କର ବଚନ ଶୁଣି, ପରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟରେ ସେଠାରେ ସେ କହିଲେ—“ହେ ବିପ୍ରେନ୍ଦ୍ର, ହେ ଦ୍ୱିଜ, ମାୟାର ପ୍ରଭାବରେ ତୁମେ ଅକାର୍ଯ୍ୟ ବିଷୟରେ କାହିଁକି ପଚାରୁଛ?”

Verse 64

देवा अपि न जानन्ति विष्णुमायाविमोहिताः ॥ ततो मम वचः श्रुत्वा स च ब्राह्मणपुङ्गवः ॥

ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ମାୟାରେ ମୋହିତ ହୋଇ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ। ତାପରେ ମୋର ବଚନ ଶୁଣି ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ…

Verse 65

उवाच मधुरं वाक्यं मायया च प्रचोदितः ॥ यदि तुष्टोऽसि मे देव कर्मणा तपसा अथवा ॥

ମାୟାରେ ପ୍ରଚୋଦିତ ହୋଇ ସେ ମଧୁର ବଚନ କହିଲା— “ହେ ଦେବ! ମୋର କର୍ମରେ କିମ୍ବା ତପସ୍ୟାରେ ଯଦି ଆପଣ ପ୍ରସନ୍ନ, ତେବେ…”

Verse 66

तव देव प्रसादेन ममैवं दीयतां वरः ॥ ततस्तु स मया प्रोक्तस्तपस्वी ब्राह्मणस्तथा ॥

“ହେ ଦେବ! ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରସାଦରେ ମୋତେ ଏପରି ବର ଦିଆଯାଉ।” ତାପରେ ସେ ତପସ୍ବୀ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ମୁଁ ସେହିପରି କହିଲି।

Verse 67

गच्छ कुब्जाम्रके गङ्गास्नातो मायां तु गच्छसि ॥ ममैव वचनं श्रुत्वा कृत्वा चैव प्रदक्षिणम् ॥ कुब्जाम्रके देवि विप्रो मम मायाभिलाषुकः ॥ ततः कुण्डी त्रिदण्डी च मातृभाण्डं च यत्नतः ॥

“କୁବ୍ଜାମ୍ରକକୁ ଯାଅ; ଗଙ୍ଗାରେ ସ୍ନାନ କରିଲେ ତୁମେ ନିଶ୍ଚୟ ମାୟାରେ ପ୍ରବେଶ କରିବ।” ମୋର ବଚନ ଶୁଣି ଏବଂ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣ କରି, ହେ ଦେବୀ, ମୋର ମାୟାକୁ ଆକାଙ୍କ୍ଷା କରୁଥିବା ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ କୁବ୍ଜାମ୍ରକକୁ ଗଲା। ପରେ ସେ ଯତ୍ନରେ କମଣ୍ଡଳୁ, ତ୍ରିଦଣ୍ଡ ଓ ଭିକ୍ଷାପାତ୍ର/ସାମଗ୍ରୀ ରଖିଲା।

Verse 68

स्थापयित्वा यथान्यायं तीर्थमाराधयद्यथा ॥ ततो ह्यवतारद्गङ्गां विधिदृष्टेन कर्मणा ॥

ଯଥାନ୍ୟାୟ (ସାମଗ୍ରୀ) ସ୍ଥାପନ କରି ସେ ବିଧିଅନୁସାରେ ତୀର୍ଥର ଆରାଧନା କଲା। ପରେ ବିଧିସମ୍ମତ କର୍ମ କରି ସେ ଗଙ୍ଗାରେ ଅବତରଣ କଲା।

Verse 69

अवगाह्य ततो गङ्गां सर्वगात्रे च क्लेदिते ॥ तावन्निषादसदने तस्त्रीगर्भे गतोऽभवत् ॥

ତାପରେ ଗଙ୍ଗାରେ ଅବଗାହନ କରି ଯେତେବେଳେ ତାହାର ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗ ଭିଜିଗଲା, ସେହି କ୍ଷଣେ ନିଷାଦମାନଙ୍କ ବସତିରେ ଏକ ନିଷାଦ ସ୍ତ୍ରୀର ଗର୍ଭରେ ସେ ପ୍ରବେଶ କଲା।

Verse 70

हृदयेऽचिन्तयत्तत्र गर्भक्लेशेन पीडितः ॥ अहो कष्टं मया किंस्वित्कर्म वा दुष्कृतं कृतम् ॥

ଗର୍ଭକ୍ଲେଶରେ ପୀଡିତ ହୋଇ ସେ ତାହାଁ ହୃଦୟରେ ଚିନ୍ତା କଲା— “ହାୟ, କି ଦୁଃଖ! ମୁଁ କେଉଁ କର୍ମ, କେଉଁ ଦୁଷ୍କୃତ୍ୟ କରିଛି?”

Verse 71

योऽहं निषादगर्भेऽस्मिन्पीडास्ति मलसङ्कुले ॥ अस्थ्नां त्रिशतसङ्कीर्णे नवद्वाराभिसंवृते ॥

“ମୁଁ ଯେ ଏହି ନିଷାଦ-ଗର୍ଭରେ ଅଛି, ମଳସଙ୍କୁଳ ଅବସ୍ଥାରେ ପୀଡିତ— ତିନିଶ ଅସ୍ଥିରେ ଭରିଥିବା ଦେହରେ, ନବଦ୍ୱାରରେ ଆବୃତ।”

Verse 72

पुरीषमूत्रसङ्कीर्णे मांसशोणितकर्दमे ॥ दुर्गन्धे दुःसहे चैव वातिकश्लेष्मपत्तिके ॥

“ଏହା ପୁରୀଷ ଓ ମୂତ୍ରରେ ସଙ୍କୀର୍ଣ୍ଣ, ମାଂସ ଓ ରକ୍ତର କାଦା ପରି; ଦୁର୍ଗନ୍ଧମୟ, ଦୁସ୍ସହ, ଏବଂ ବାତ-ଶ୍ଲେଷ୍ମ ବିକାରରେ ପୀଡିତ।”

Verse 73

बहुरोगसमाकीर्णे बहुदुःखतमाकुले ॥ अलं किं तेन शोक्तेन दुःखान्यनुभवामि च

ବହୁ ରୋଗରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ଅତ୍ୟଧିକ ଦୁଃଖରେ ଆକୁଳ ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ— ଯଥେଷ୍ଟ; ତାହାକୁ ନେଇ ଶୋକ କରି କ’ଣ ଲାଭ? ମୁଁ ପୁନଃ ପୁନଃ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରୁଛି।

Verse 74

कुतो विष्णुः कुतो वाहं कुतो गङ्गाजलानि च ॥ गर्भसंसारनिष्क्रान्तः पश्चादाप्यामि तां क्रियाम्

‘ବିଷ୍ଣୁ କେଉଁଠି, ଆଉ ମୁଁ କେଉଁଠି? ଗଙ୍ଗାଜଳ ମଧ୍ୟ କେଉଁଠି?’ ଗର୍ଭ-ସଂସାରଚକ୍ରରୁ ନିଷ୍କ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ ମଧ୍ୟ, ପରେ ମୁଁ ସେଇ କ୍ରିୟାକୁ ପୁନଃ ପାଉଛି।

Verse 75

एवं चिन्तयमानस्तु शीघ्रं गर्भाद्विनिःसृतः ॥ भूम्यां तु पततस्तस्य नष्टं यत्पूर्वचिन्तितम्

ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରୁଥିବା ସମୟରେ ସେ ଶୀଘ୍ର ଗର୍ଭରୁ ବାହାରିଲା; କିନ୍ତୁ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିବା ସହିତ, ପୂର୍ବରୁ ଯାହା ଚିନ୍ତିଥିଲା ତାହା (ସ୍ମୃତିରୁ) ନଷ୍ଟ ହେଲା।

Verse 76

अजायत ततः कन्या निषादस्य गृहे तदा ॥ धनधान्यसमृद्धस्य ब्राह्मणो वर्त्तते स च

ତାପରେ ସେହି ସମୟରେ ଏକ ନିଷାଦର ଘରେ ଏକ କନ୍ୟା ଜନ୍ମ ନେଲା; ଏବଂ ସେଠାରେ ଧନ-ଧାନ୍ୟରେ ସମୃଦ୍ଧ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ବସୁଥିଲେ।

Verse 77

न च संज्ञायते किञ्चिद्विष्णुमायाविमोहिता ॥ अथ दीर्घस्य कालस्य कृतोद्वाहा यशस्विनी

ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ମାୟାରେ ବିମୋହିତ ହୋଇ ସେ କିଛି ମଧ୍ୟ ଚିହ୍ନି ପାରିଲା ନାହିଁ। ତାପରେ ଦୀର୍ଘ କାଳ ପରେ ସେଇ ଯଶସ୍ୱିନୀର ବିବାହ ହେଲା।

Verse 78

पुत्रान्दुहितरश्चैव जनयामास मायया ॥ भक्ष्याभक्ष्यं च खादेत पेयापेयं च तत्पिबेत्

ମାୟାର ବଶରେ ସେ ପୁତ୍ର ଓ କନ୍ୟାମାନଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲା; ଭକ୍ଷ୍ୟ-ଅଭକ୍ଷ୍ୟ ଖାଉଥିଲା, ଏବଂ ପେୟ-ଅପେୟ ମଧ୍ୟ ପିଉଥିଲା।

Verse 79

जीवानि चैव सततं घातितानि ततस्ततः ॥ कार्याकार्यं न जानीते वाच्यावाच्यं तथैति च

ଜୀବମାନେ ସଦା ଏଠି-ସେଠି ହତ ହେଉଥିଲେ; କ’ଣ କରିବା ଉଚିତ ଓ କ’ଣ ଅନୁଚିତ, ଏବଂ କ’ଣ କହିବା ଉଚିତ ଓ କ’ଣ ଅକଥ୍ୟ—ସେ ଜାଣୁନଥିଲା।

Verse 80

घटं गृहीत्वा विड्लिप्तवस्त्रक्षालनकारणात् ॥ तीरे निक्षिप्य वस्त्रं स घटं च विनिधाय हि

ବିଷ୍ଠାଲିପ୍ତ ବସ୍ତ୍ର ଧୋଇବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ସେ ଏକ ଘଟ ନେଲା; ତୀରେ ବସ୍ତ୍ରଟି ରଖି, ସେଠାରେ ଘଟଟିକୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ଥାପନ କଲା।

Verse 81

स्नातुं गङ्गाजले स्थित्वा विगाहयति जाह्नवीम् ॥ प्रस्वेदघर्मसन्तप्तः स शिरःस्नानमीहते

ସ୍ନାନ ପାଇଁ ଗଙ୍ଗାଜଳରେ ଦାଁଡି ସେ ଜାହ୍ନବୀରେ ଡୁବେ; ଘାମ ଓ ତାପରେ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇ ସେ ଶିରଃସ୍ନାନ କରିବାକୁ ଚାହେ।

Verse 82

जातस्तपोधनस्तत्र दण्डी कुण्डीधरः पुनः ॥ यत्र पश्यति विप्रोऽसौ मात्रां कुण्डीं त्रिदण्डकम्

ସେଠାରେ ପୁନଃ ତପୋଧନ ଏକ ଦଣ୍ଡୀ ଓ କୁଣ୍ଡୀଧର ତପସ୍ବୀ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହେଲା; ଯେଉଁଠାରେ ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ମାତା, କୁଣ୍ଡୀ ଓ ତ୍ରିଦଣ୍ଡକୁ ଦେଖେ।

Verse 83

वस्त्रादि दर्शितं चैव यत्र संस्थापितं पुरा ॥ तत्तेन सर्वं सन्दृष्टं जाते ज्ञाने तु पूर्ववत् ॥

ପୂର୍ବେ ଯେଉଁଠାରେ ବସ୍ତ୍ରାଦି ଦେଖାଇ ସ୍ଥାପିତ କରାଯାଇଥିଲା, ସେ ସବୁକୁ ସେ ଚିହ୍ନି ଦେଖିଲା; ଜ୍ଞାନ ଉଦୟ ହେଲେ ସବୁ ପୂର୍ବବତ୍ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲା।

Verse 84

विप्रेण ज्ञातुकामेन विष्णुमायां यथा पुरा ॥ तत उत्तरतस्तत्र गङ्गायां तु तपोधनः ॥

ପୂର୍ବବତ୍ ବିଷ୍ଣୁମାୟା ଜାଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛୁକ ବ୍ରାହ୍ମଣ; ତାପରେ ସେ ଉତ୍ତରଦିଗରେ ସେଠାରେ ଗଙ୍ଗାତୀରେ ତପୋଧନ ରହିଲେ।

Verse 85

वासो गृह्णाति सव्रीडो योगं च परिचिन्तयन् ॥ उपविश्य च गङ्गायाः पुलिने समबालुके ॥

ଲଜ୍ଜିତ ହୋଇ ସେ ନିଜ ବସ୍ତ୍ର ଗ୍ରହଣ କଲେ, ଏବଂ ଯୋଗକୁ ଚିନ୍ତନ କରୁଥିବାବେଳେ ଗଙ୍ଗାର ବାଲୁକାମୟ ତଟରେ ବସିଲେ।

Verse 86

ततो विन्दति चात्मानं तपसा यत्तदा कृतम् ॥ मया किं कर्म पापेन कृतं निन्द्यं सुदुष्करम् ॥

ତାପରେ ସେ ସେତେବେଳେ କରା ତପସ୍ୟାରେ ନିଜକୁ ଅନୁଭବ କଲେ ଏବଂ ଭାବିଲେ—‘ପାପବଶେ ମୁଁ କେଉଁ ନିନ୍ଦ୍ୟ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଷ୍କର କର୍ମ କରିଛି?’

Verse 87

एवं निन्दति चात्मानं धिक्कुर्वन् साधुदूषितम् ॥ आचारो वा परिभ्रष्टो येनाहं प्रापितस्त्विमाम् ॥

ଏଭଳି ସେ ନିଜକୁ ନିନ୍ଦା କରି, ସଦାଚାର ଦୂଷଣକୁ ଧିକ୍କାର କରି କହିଲେ—‘ମୋର ଆଚାର କି ଭ୍ରଷ୍ଟ ହୋଇଥିଲା, ଯାହାଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଏହି ଦଶାକୁ ପହଞ୍ଚିଲି?’

Verse 88

निषादस्य कुले जातो भक्ष्याभक्ष्याश्च भक्षिताः ॥ जीवाश्च घातिताः सर्वे जलस्थलदिवौकसः ॥

ନିଷାଦ କୁଳରେ ଜନ୍ମ ନେଇ ମୁଁ ଭକ୍ଷ୍ୟ-ଅଭକ୍ଷ୍ୟ ସବୁ ଭକ୍ଷଣ କରିଛି; ଏବଂ ଜଳ, ସ୍ଥଳ ଓ ଆକାଶବାସୀ ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କୁ ମୁଁ ହତ୍ୟା କରିଛି।

Verse 89

वेश्मन्यभोज्यभोज्यं च भुक्तं चैव न संशयः ॥ पुत्रा दुहितरश्चैव निषादाज्जनिता मया ॥

ଗୃହରେ ଅଭୋଜ୍ୟ ଓ ଭୋଜ୍ୟ—ଦୁହେଁ ଭକ୍ଷିତ ହୋଇଛି, ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ଏବଂ ଗୋଟିଏ ନିଷାଦୀ ସ୍ତ୍ରୀଠାରୁ ମୋର ପୁତ୍ର ଓ କନ୍ୟା ଜନ୍ମିଲେ।

Verse 90

ततः किंचापराधं वा केन वा तद्विचिन्तये ॥ येनाहं प्रापितो ह्येनां नैषादीमीदृशीं दशाम् ॥

ତେବେ କେଉଁ ଅପରାଧ, କିମ୍ବା କାହା ଦ୍ୱାରା—ମୁଁ କାହାକୁ ବିଚାରିବି? ଯାହାଦ୍ୱାରା ମୁଁ ସତ୍ୟସତ୍ୟ ଏପରି ନିଷାଦ-ସଦୃଶ ଦଶାକୁ ପହଞ୍ଚିଛି?

Verse 91

एतस्मिन्नन्तरे भूमे निषादः क्रोधमूर्च्छितः ॥ पुत्रैः परिवृतस्तत्र मायातीर्थमुपागतः ॥

ଏହି ମଧ୍ୟବେଳେ, ହେ ଭୂମି, କ୍ରୋଧରେ ମୂର୍ଛିତ ଗୋଟିଏ ନିଷାଦ ନିଜ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିବୃତ ହୋଇ ସେଠାରେ ମାୟାତୀର୍ଥକୁ ଆସିଲା।

Verse 92

ततो मृगयते भार्यां भक्तियुक्तां शुभेक्षणाम् ॥ परिपृच्छति चैकेकं तप्यमानं तपोधनम् ॥

ତାପରେ ସେ ଭକ୍ତିଯୁକ୍ତା, ଶୁଭଦର୍ଶନା ନିଜ ଭାର୍ଯ୍ୟାକୁ ଖୋଜିଲା; ଏବଂ ତପସ୍ୟାରେ ଲୀନ ସେହି ତପୋଧନ ମୁନିଙ୍କୁ ଏକେକ କରି ପଚାରିଲା।

Verse 93

क्व गतासि प्रियेऽस्माकं त्यक्त्वा पुत्रान् गृहे च माम् ॥ बाला दुहिता रोदिति क्षुधार्त्ता स्तनपायिनी ॥

“ପ୍ରିୟେ, ଆମ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ, ଘରକୁ ଓ ମୋତେ ଛାଡ଼ି ତୁମେ କେଉଁଠି ଗଲ? ଆମ ଛୋଟ କନ୍ୟା କାନ୍ଦୁଛି—ଭୁଖରେ କାତର, ଏଯାଁ ମଧ୍ୟ ସ୍ତନପାନ କରୁଥିବା।”

Verse 94

किं नु पश्यथ भार्यां मे गङ्गातीरमुपागता ॥ घटमादाय हस्तेन आगता जलकारणात् ॥

ଗଙ୍ଗାତୀରକୁ ଯାଇଥିବା ମୋ ଭାର୍ଯ୍ୟାକୁ ତୁମେ ଦେଖିଛ କି? ସେ ଜଳ ଆଣିବା ପାଇଁ ହାତରେ ଘଡ଼ା ନେଇ ଯାଇଥିଲା।

Verse 95

तत्रैव च नराः सर्वे मायातीर्थमुपागताः ॥ पश्यन्तेऽत्र परिव्राजं कुम्भं चैव यथास्थितम् ॥

ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ଲୋକ ମାୟାତୀର୍ଥକୁ ଆସିଲେ। ସେମାନେ ସେଠାରେ ପରିବ୍ରାଜକକୁ ଓ ଯେପରି ଥିଲା ସେପରି ଘଡ଼ାକୁ ଦେଖିଲେ।

Verse 96

ततो दुःखेन संतप्तः अपश्यंश्च स्वकां प्रियाम् ॥ दृष्ट्वा पटं च कुम्भं च करुणं पर्यवेदयेत् ॥ इदं वासश्च कुम्भश्च नदीकूले च तिष्ठति ॥ न चापि दृश्यते भार्या मम गङ्गामुपागता ॥

ତାପରେ ସେ ଦୁଃଖରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ ନିଜ ପ୍ରିୟାକୁ ଦେଖିଲା ନାହିଁ। ତାଙ୍କର ବସ୍ତ୍ର ଓ ଘଡ଼ା ଦେଖି ସେ କରୁଣ ଭାବେ ବିଳାପ କଲା—‘ଏହି ବସ୍ତ୍ର ଓ ଏହି ଘଡ଼ା ନଦୀକୂଳରେ ଅଛି; କିନ୍ତୁ ଗଙ୍ଗାକୁ ଯାଇଥିବା ମୋ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଦେଖାଯାଉନାହିଁ।’

Verse 97

न चाप्रियं मया अस्युक्ता कदाचिदपि वाचकम् ॥ स्वप्नेऽपि नोक्तपूर्वासि कदाचिदपि चाप्रियम् ॥

ମୁଁ ତାଙ୍କୁ କେବେ ମଧ୍ୟ ଅପ୍ରିୟ ବଚନ କହିନାହିଁ; ତୁମେ ମଧ୍ୟ କେବେ—ସ୍ୱପ୍ନରେ ମଧ୍ୟ—ପୂର୍ବେ ଅପ୍ରିୟ କିଛି କହିନାହ।

Verse 98

अथवापि पिशाचेन भक्षिताऽऽ भूतराक्षसैः ॥ आकृष्टा किं नु रोगेण गङ्गातीरं समाश्रिता ॥

କିମ୍ବା ସେ ପିଶାଚ କିମ୍ବା ଭୂତ-ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଭକ୍ଷିତ ହୋଇଗଲା କି? ନାହିଁଲେ ଗଙ୍ଗାତୀରକୁ ଆଶ୍ରୟ କରିଥିବା ସେକୁ କୌଣସି ରୋଗ ଟାଣିନେଲା କି?

Verse 99

किं कृतं दुष्कृतं पूर्वं मया कर्म सुसङ्कटम् ॥ येन मत्पुरतो भार्याप्यदृष्टा विगतिं गता ॥

ମୁଁ ପୂର୍ବେ କେଉଁ ଘୋର ଦୁଷ୍କୃତ୍ୟ, କେଉଁ ସଙ୍କଟମୟ କର୍ମ କରିଥିଲି, ଯାହାରେ ମୋ ସମ୍ମୁଖରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୋ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇ ବିନାଶକୁ ଗଲା?

Verse 100

एहि मे सुभगे कान्ते मम चित्तानुवर्त्तिनि ॥ पश्यैतान् बालकान् भीतान् क्लिश्यमानानितस्ततः ॥

ହେ ସୁଭଗେ ପ୍ରିୟେ, ମୋ ଚିତ୍ତାନୁଗାମିନୀ—ମୋ ପାଖକୁ ଆସ। ଦେଖ, ଏହି ଭୟଭୀତ ଛୋଟ ପିଲାମାନେ ଏଠି-ସେଠି ଘୁରି କ୍ଲେଶ ଭୋଗୁଛନ୍ତି।

Verse 101

मां पश्य त्वं वरारोहे त्रिपुत्रानतिबालकान् ॥ चतस्रो दुहितॄः पश्य सर्वाश्च मम मानदे ॥

ହେ ସୁନ୍ଦରନିତମ୍ବିନୀ, ମୋତେ ଦେଖ; ଏହି ତିନି ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖ—ଏମାନେ ଏଯାବତ୍ ଅତି ଛୋଟ। ଆଉ ଚାରି କନ୍ୟାକୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖ; ହେ ମୋତେ ମାନ ଦେଉଥିବା, ଏମାନେ ସମସ୍ତେ ମୋର।

Verse 102

मम पुत्रा रुदन्त्येते बालकास्तव लालसा ॥ नित्यं च दारिका रक्ष मम दुष्कृतकारिणः ॥

ଏହି ପିଲାମାନେ—ମୋ ପୁତ୍ରମାନେ—ତୁମ ପାଇଁ ଆକୁଳ ହୋଇ କାନ୍ଦୁଛନ୍ତି। ଏବଂ ସେଇ ଛୋଟ ଝିଅଟିକୁ ସଦା ରକ୍ଷା କର; କାରଣ ମୁଁ ଦୁଷ୍କୃତ୍ୟକାରୀ।

Verse 103

कामं मां क्षुधितं चैव ज्ञास्यसे त्वं पिपासितम् ॥ एवमुक्ता च कल्याणि मम मुक्त्या व्यवस्थिताः ॥

ତୁମେ ମୋତେ ଭୁଖା ଭାବେ ମଧ୍ୟ ପାଇବ, ଏବଂ ପିଆସା ଭାବେ ମଧ୍ୟ ଜାଣିବ। ଏଭଳି କୁହାଯାଇ, ହେ କଲ୍ୟାଣୀ, ସେ ମୋ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ହେଲା।

Verse 104

एवं विलपमानस्य निषादस्य त्वितस्ततः ॥ सव्रीडं भाषते विप्रो निषादं गच्छ नास्ति सा ॥

ଏପରି ଭାବେ ବିଲାପ କରୁଥିବା ନିଷାଦକୁ ଦେଖି, ସେଠାରେ ହିଁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଲଜ୍ଜିତ ହୋଇ କହିଲେ—“ନିଷାଦ, ଯାଅ; ସେ ଏଠାରେ ନାହିଁ।”

Verse 105

सुखं योगं च ते नीत्वा सा गता ह्यनिवृत्तये ॥ तं रुदन्तं तथा दृष्ट्वा कारुण्येन परिप्लुतः ॥

“ତୁମକୁ ସୁଖ ଓ ଯୋଗସାଧନାରେ ନେଇ ସେ ଗଲା—ନିଶ୍ଚୟ ଅନାବୃତ୍ତିର ଅବସ୍ଥାକୁ। ତାକୁ ଏଭଳି କାନ୍ଦୁଥିବା ଦେଖି ସେ କରୁଣାରେ ପ୍ଲୁତ ହେଲେ।”

Verse 106

एते न त्यजनीया स्ते कदाचिदपि पुत्रकाः ॥ परिव्राजवचः श्रुत्वा निषादस्तस्य सन्निधौ ॥

“ହେ ପୁତ୍ରକମାନେ, ଏମାନଙ୍କୁ ତୁମେ କେବେ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।” ପରିବ୍ରାଜକଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି ନିଷାଦ ତାଙ୍କ ସନ୍ନିଧିରେ ରହିଲା।

Verse 107

उवाच मधुरं वाक्यं दुःखशोकपरिप्लुतः ॥ अहो मुनिवरश्रेष्ठ अहो धर्मभृतां वर ॥

ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକରେ ପ୍ଲୁତ ହୋଇ ସେ ମଧୁର ବାକ୍ୟ କହିଲା—“ଅହୋ! ମୁନିବରଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଅହୋ! ଧର୍ମଭୃତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ!”

Verse 108

सान्त्वितोऽस्मि त्वया विप्र वचनैर्मधुराक्षरैः ॥

“ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତୁମ ମଧୁରାକ୍ଷର ବଚନଦ୍ୱାରା ମୁଁ ସାନ୍ତ୍ୱିତ ହୋଇଛି।”

Verse 109

निषादस्य वचः श्रुत्वा स मुनिः संशितव्रतः ॥ उवाच मधुरं वाक्यं दुःखशोकपरिप्लुतः ॥

ନିଷାଦଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି ସେ ଦୃଢ଼ବ୍ରତୀ ମୁନି ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକରେ ଆବୃତ ହୋଇ ମଧୁର ବାକ୍ୟ କହିଲେ।

Verse 110

मा रोदीर्वच्मि भद्रं ते तवाहं सा प्रियाऽभवत् ॥ गङ्गातीरे समासाद्य मुनिर्जातोऽस्महं तथा ॥

“କାନ୍ଦନି,” ମୁଁ କହୁଛି; ତୋର ମଙ୍ଗଳ ହେଉ। “ମୁଁ ତୋର ସେଇ ପ୍ରିୟା ହେଲି; ଗଙ୍ଗାତୀରକୁ ପହଞ୍ଚି ମୁଁ ମଧ୍ୟ ମୁନି ହେଲି।”

Verse 111

देशो निर्जलतां याति एषा माया मम प्रिये । सोमो यत्क्षीयते पक्षे पक्षे वापि च वर्द्धते ॥

“ପ୍ରିୟେ, ଦେଶ ନିର୍ଜଳ ହେବା ମୋର ମାୟା। ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ର ପକ୍ଷରେ କ୍ଷୀଣ ହୁଏ ଏବଂ ପୁଣି ପକ୍ଷେ ପକ୍ଷେ ବଢ଼େ।”

Verse 112

पेया-पेयं च मे पीतं विक्रीताश्चाप्यविक्रेयाः ॥ अगम्यागमनं चैव वाच्यावाच्यं न रक्षितम् ॥

“ପିବାଯୋଗ୍ୟ ଓ ଅପିବାଯୋଗ୍ୟ—ଦୁହେଁ ମୁଁ ପିଇଛି; ଅବିକ୍ରେୟକୁ ମଧ୍ୟ ବିକ୍ରି କରିଛି। ଅଗମ୍ୟ ସ୍ଥାନକୁ ଗଲି; କହିବା-ନକହିବାର ସୀମା ରକ୍ଷା କରିନାହିଁ।”

Verse 113

अथ केनापि ग्राहेण स्नायमाना तपस्विनी ॥ गृहीता तोयमध्ये तु जिह्वालोडेन चाबला ॥

ତାପରେ ସ୍ନାନ କରୁଥିବା ସେ ତପସ୍ୱିନୀକୁ କେହି ଗ୍ରାହ ଧରିନେଲା; ଜଳମଧ୍ୟରେ ସେ ଅବଳା ତାହାର ଜିହ୍ୱାର ଘୁର୍ଣ୍ଣିତ ଟାଣରେ ଟାଣିହେଉଥିଲା।

Verse 114

निषादं भाषते तत्र गच्छ किं परिक्लिश्यसे ॥ बालांस्तान्परिरक्षस्व आहारैर्विविधैरपि ॥

ସେଠାରେ ସେ ନିଷାଦକୁ କହିଲା—“ଯାଅ; ତୁମେ କାହିଁକି ନିଜକୁ କ୍ଲେଶ ଦେଉଛ? ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଆହାର ଦେଇ ମଧ୍ୟ ସେଇ ଶିଶୁମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କର।”

Verse 115

स तेन चोदितो ह्येवं निषादो नावगच्छति ॥ मधुरं स्वरमादाय प्रत्युवाच द्विजोत्तमम् ॥

ଏଭଳି ତାହାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରେରିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ନିଷାଦ ବୁଝିଲା ନାହିଁ; ତେବେ ମଧୁର ସ୍ୱର ଧରି ସେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମଙ୍କୁ ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦେଲା।

Verse 116

अहं मायाप्रलोभेन गङ्गातीरमुपागतः ॥ दण्डं कुण्डीं च वस्त्रं च तीरे संस्थाप्य यत्ननः ॥ ततः स्नानविधानेन निमग्नस्तज्जलेऽमले ॥

ମୁଁ ମାୟାର ପ୍ରଲୋଭନରେ ଗଙ୍ଗାତୀରକୁ ଆସିଲି। ଦଣ୍ଡ, କୁଣ୍ଡୀ ଓ ବସ୍ତ୍ରକୁ ତୀରେ ଯତ୍ନରେ ରଖି, ପରେ ସ୍ନାନବିଧାନ ଅନୁସାରେ ସେଇ ନିର୍ମଳ ଜଳରେ ନିମଗ୍ନ ହେଲି।

Verse 117

ततो विप्रवचः श्रुत्वा तूष्णीमासीन् मुनिस्तदा ॥ ब्राह्मणानुगतं स्थानमात्मनात्मानुसंस्थितः ॥

ତାପରେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି ମୁନି ସେତେବେଳେ ମୌନ ହୋଇ ବସିଲେ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅନୁଗତ ସ୍ଥାନରେ, ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ଆତ୍ମାକୁ ସ୍ଥାପିତ କରି ସେ ରହିଲେ।

Verse 118

किं मया विकृतं कर्म सेवमानेन माधव ॥ तपश्च तप्यमानेन किं मया विकृतं कृतम् ॥

“ହେ ମାଧବ! ସେବା କରୁଥିବାବେଳେ ମୋ ଦ୍ୱାରା କେଉଁ ବିକୃତ/ଅଧର୍ମ କର୍ମ ହୋଇଗଲା? ଏବଂ ତପ କରୁଥିବାବେଳେ ମୁଁ କେଉଁ ଅନୁଚିତ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଦେଲି?”

Verse 119

त्वया न तत्कृतं किंचिच्छुभं वाशुभमेव वा ॥ सर्वं मायामयं तत्र विस्मयात्परितप्यसे ॥

ସେଠାରେ ତୁମେ ନ ସତ୍ୟରେ କିଛି ଶୁଭ କଲ, ନ ଅଶୁଭ; ସବୁ ତତ୍ର ମାୟାମୟ, ତଥାପି ତୁମେ ବିସ୍ମୟରୁ ଶୋକ କରୁଛ।

Verse 120

धन्वी तूणी शरी खड्गी मायाबलपराक्रमः ॥ मां च पश्यति वै नित्यं मायाबलसुसंस्थितम् ॥

ଧନୁ, ତୂଣୀର, ବାଣ ଓ ଖଡ୍ଗ ଧାରଣ କରି, ମାୟାବଳରେ ପରାକ୍ରମୀ ସେ, ମାୟାବଳରେ ସୁସ୍ଥିତ ହୋଇ ମୋତେ ମଧ୍ୟ ନିତ୍ୟ ଦେଖେ।

Verse 121

शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च पञ्चमः ॥ अन्नात्प्रवर्तते जन्तुरेषा माया मम प्रिया ॥

ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ, ରୂପ, ରସ ଓ ପଞ୍ଚମ ଗନ୍ଧ—ଅନ୍ନରୁ ଜୀବର ପ୍ରବୃତ୍ତି ହୁଏ; ଏହା ମୋର ପ୍ରିୟ ମାୟା।

Verse 122

पुनश्च पत्रादियुतमेतन्मायाबलं मम ॥ एकबीजात्प्रकीर्णाद्वै जायन्ते तानि भूरिशः ॥

ପୁନଶ୍ଚ, ପତ୍ରାଦିଯୁକ୍ତ ମୋର ଏହି ମାୟାବଳ ବିସ୍ତାର ପାଏ; ଏକମାତ୍ର ବୀଜ ଛିଟିଲେ ସେଗୁଡ଼ିକ ଅନେକ ଭାବେ ଜନ୍ମେ।

Verse 123

वडवामुखमास्थाय पिबामि तदहं जलम् ॥ वायुं मायामयं कृत्वा मेघेषु विसृजाम्यहम्

ବଡବାମୁଖ ରୂପ ଧାରଣ କରି ମୁଁ ସେହି ଜଳ ପାନ କରେ; ଏବଂ ବାୟୁକୁ ମାୟାମୟ କରି ମେଘମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ଛାଡ଼ିଦେଉଛି।

Verse 124

मम मायाबलं ह्येतद्येन तिष्ठाम्यहं जले ॥ प्रजापतिं च रुद्रं च सृजामि च वहामि च

ଏହି ମୋର ମାୟାବଳ; ଏହାଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଜଳରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହେ। ପ୍ରଜାପତି ଓ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ମୁଁ ସୃଷ୍ଟି କରେ ଏବଂ ଧାରଣ କରେ।

Verse 125

यथा ब्राह्मणमुख्येन प्राप्ता स्त्रियोनिरेव च ॥ न तस्य विकृतं कर्म अपराधो न विद्यते

ଯେପରି ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ତ୍ରୀ-ଯୋନି ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇପାରେ—ସେପରି ତାଙ୍କ କର୍ମ ବିକୃତ ନୁହେଁ, ଅପରାଧ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।

Verse 126

तथा स्वर्गसहस्राणामेकं चापि न रोचते ॥ ज्ञातुमिच्छामि ते मायां यया क्रीडसि माधव

ସେପରି ହଜାର ହଜାର ସ୍ୱର୍ଗମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ରୋଚେ ନାହିଁ। ହେ ମାଧବ, ଯେ ମାୟାଦ୍ୱାରା ତୁମେ କ୍ରୀଡ଼ା କର, ସେଇ ତୁମ ମାୟାକୁ ମୁଁ ଜାଣିବାକୁ ଚାହେଁ।

Verse 127

योऽहं निषादगर्भेऽस्मिन्वसामि नरकेषु च ॥ धिक् तपो धिक् च मे कर्म धिक् फलं धिक् च जीवितम्

ମୁଁ—ଯେ ଏହି ନିଷାଦ-ଗର୍ଭରେ ଓ ନରକମାନଙ୍କରେ ମଧ୍ୟ ବସୁଛି—ଧିକ୍ ତପ, ଧିକ୍ ମୋ କର୍ମ; ଧିକ୍ ତାହାର ଫଳ, ଧିକ୍ ଏହି ଜୀବନ।

Verse 128

गम्यागम्यं न जानाति मायाजालेन मोहितः ॥ पञ्चाशद्वर्षके काले मया ख्यातः स ब्राह्मणः

ମାୟାଜାଳରେ ମୋହିତ ହୋଇ ସେ କଣ ଗମ୍ୟ ଓ କଣ ଅଗମ୍ୟ ଜାଣେ ନାହିଁ। ପଞ୍ଚାଶ ବର୍ଷର କାଳରେ ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ମୋ ଦ୍ୱାରା (ତେଣୁ) ଖ୍ୟାତ ହେଲା।

Verse 129

परिव्राजवचः श्रुत्वा निषादो विगतज्वरः ॥ श्लक्ष्णं वचनमादाय प्रत्युवाच द्विजोत्तमम्

ପରିବ୍ରାଜକଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି ନିଷାଦ ଉଦ୍ବେଗମୁକ୍ତ ହେଲା। ସେ ମୃଦୁ ବାଣୀ ଧରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜଙ୍କୁ ପ୍ରତ୍ୟୁତ୍ତର ଦେଲା।

Verse 130

किमिदं भाषसे विप्र अव्यक्तं यत्कदाचन ॥ न भावं वा यद्धटितं स्त्रियः पुंस्त्वं सदैव हि

ହେ ବିପ୍ର! ତୁମେ ଏହା କ’ଣ କହୁଛ—କେବେ କେବେ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ? କିମ୍ବା କୌଣସି ସ୍ଥିର ଭାବ ନାହିଁ, ଯେହେତୁ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ପୁନଃପୁନଃ ପୁଂସ୍ତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି?

Verse 131

निषादस्य वचः श्रुत्वा ब्राह्मणो दुःखमूर्च्छितः ॥ उवाच मधुरं वाक्यं गङ्गातीरे च धीवरम्

ନିଷାଦର ବଚନ ଶୁଣି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦୁଃଖରେ ମୂର୍ଛିତ ହେଲେ। ଗଙ୍ଗାତୀରରେ ସେ ଧୀବରଙ୍କୁ ମଧୁର ବଚନ କହିଲେ।

Verse 132

शीघ्रं गच्छ स्वकं देशमेतान् गृह्य स्वबालकान् ॥ सर्वेषां च यथासंख्यं स्नेहः कर्त्तव्य एव च

ଶୀଘ୍ର ନିଜ ଦେଶକୁ ଯାଅ, ଏହି ନିଜ ଶିଶୁମାନଙ୍କୁ ସଙ୍ଗେ ନେଇଯାଅ। ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରତି ଯଥାକ୍ରମେ ସ୍ନେହ ଓ ଯତ୍ନ ନିଶ୍ଚୟ କର।

Verse 133

किं त्वया दुष्कृतं कर्म कृतं पूर्वं पुरातनम् ॥ मम यद्भाषसे चैव स्त्रीत्वं प्राप्तोऽसि तत्कथम्

ତୁମେ ପୂର୍ବକାଳରେ କେଉଁ ପୁରାତନ ଦୁଷ୍କୃତ କର୍ମ କରିଥିଲ? ତୁମେ ମୋତେ କହୁଛ—ତୁମେ ସ୍ତ୍ରୀତ୍ୱକୁ କିପରି ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲ?

Verse 134

केन दोषेण प्राप्तस्त्वं स्त्रीत्वं भूत्वा पुमान् पुनः ॥ पुंस्त्वं चैव कथं प्राप्त एतदाचक्ष्व पृच्छतः

କେଉଁ ଦୋଷରେ ତୁମେ ସ୍ତ୍ରୀତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲ, ପୁନଃ ପୁରୁଷ ହେଲ? ଏବଂ ପୁରୁଷତ୍ୱ କିପରି ପୁନର୍ଲାଭ କଲ? ପ୍ରଶ୍ନକରୁଥିବା ମୋତେ କୁହ।

Verse 135

एवं तस्य वचः श्रुत्वा स ऋषिः संहितव्रतः ॥ उवाच मधुरं वाक्यं मायातीर्थजलेचरम्

ତାହାର ବଚନ ଶୁଣି, ବ୍ରତନିୟମରେ ସଂଯତ ସେ ଋଷି ମାୟାତୀର୍ଥର ଜଳରେ ବିଚରଣକାରୀଙ୍କୁ ମଧୁର ବାକ୍ୟ କହିଲେ।

Verse 136

निषाद शृणु तत्त्वेन मत्कथां च प्रजल्पतः ॥ न मया दुष्कृतं किंचित्कृतं कुत्रापि तत्त्वतः

ହେ ନିଷାଦ, ମୁଁ କହୁଥିବା ମୋ କଥାକୁ ତତ୍ତ୍ୱରେ ଶୁଣ; ପ୍ରକୃତରେ ମୁଁ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ କୌଣସି ଦୁଷ୍କୃତ୍ୟ କରିନାହିଁ।

Verse 137

एकभक्तं मयाचारें अभक्ष्यं चैव वर्जितम् ॥ स मयाराधितो देवो लोकनाथो जनार्दनः ॥ कर्मभिर्बहुभिश्चैव मया दर्शनकाङ्क्षिणा

ମୁଁ ଆଚରଣରେ ଏକଭକ୍ତ (ଦିନକୁ ଏକଥର ଭୋଜନ) ପାଳନ କରି, ଅଭକ୍ଷ୍ୟକୁ ବର୍ଜନ କଲି। ଦର୍ଶନକାମୀ ହୋଇ ଅନେକ କର୍ମଦ୍ୱାରା ଲୋକନାଥ ଦେବ ଜନାର୍ଦନଙ୍କୁ ଆରାଧନା କଲି।

Verse 138

अथ दीर्घेण कालेन मया दृष्टो जनार्द्दनः ॥ वरेण छन्दयामास बहुधा मायया ततः

ତାପରେ ଦୀର୍ଘ କାଳ ପରେ ମୁଁ ଜନାର୍ଦନଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇଲି। ତଦନନ୍ତରେ ସେ ମାୟାଦ୍ୱାରା ବହୁ ପ୍ରକାରେ ବର ଦେଇ ମୋତେ ଆକର୍ଷିତ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ।

Verse 139

मया नाभीप्सितस्तस्माद्दीयमानो वरस्ततः ॥ मायां मे दर्शय विभो विष्णो प्रणतवत्सल

ଏହିହେତୁ ଦିଆଯାଉଥିବା ବର ମୁଁ ଇଚ୍ଛା କରିନଥିଲି। ହେ ବିଭୁ ବିଷ୍ଣୁ, ପ୍ରଣତବତ୍ସଲ, ମୋତେ ତୁମ ମାୟା ଦର୍ଶାଅ।

Verse 140

ततो मां भाषते विष्णुर्मायां दृष्ट्वा ह्यलं द्विज ॥ मया पुनः पुनश्चोक्तो मम प्रीत्या प्रदर्शय

ତାପରେ ବିଷ୍ଣୁ ମୋତେ କହିଲେ— “ହେ ଦ୍ୱିଜ, ମାୟା ଦେଖିଲ; ଏତେ ଯଥେଷ୍ଟ।” କିନ୍ତୁ ମୁଁ ପୁନଃପୁନଃ କହିଲି— “ମୋ ପ୍ରତି ପ୍ରୀତିରେ ଦର୍ଶାଅ।”

Verse 141

ततोऽहं तेन चाप्युक्तस्तर्हि द्रक्षत्यलं भवान् ॥ गच्छ कुब्जाम्रके गङ्गां स्नात्वेत्यन्तर्हितोऽभवत्

ତାପରେ ସେ ମୋତେ କହିଲେ— “ତେବେ ତୁମେ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ଦେଖିବ। କୁବ୍ଜାମ୍ରକରେ ଗଙ୍ଗାକୁ ଯାଅ; ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରି…”—ଏହା କହି ସେ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲେ।

Verse 142

न तत्र किंचिज्जानामि किमिदं किं प्रवर्त्तते ॥ निषादीगर्भसम्भूतस्तव पत्न्यभवं ततः

ସେଠାରେ ମୁଁ କିଛିମାତ୍ର ଜାଣିପାରିଲି ନାହିଁ—ଏହା କଣ, କଣ ଘଟୁଛି? ପରେ ଏକ ନିଷାଦୀ ନାରୀର ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମ ନେଇ ମୁଁ ତୁମର ପତ୍ନୀ ହେଲି।

Verse 143

केनचित्कारणेणात्र प्रविष्टो जाह्नवीजले ॥ स्नात्वाऽपश्यं पूर्ववच्छ तावज्जातो ऋषिस्त्वहम् ॥

କିଛି କାରଣରୁ ମୁଁ ଏଠାରେ ଜାହ୍ନବୀ (ଗଙ୍ଗା) ଜଳରେ ପ୍ରବେଶ କଲି। ସ୍ନାନ କରି ମୁଁ ପୂର୍ବବତ୍ ନିଜକୁ ଦେଖିଲି; ଏତିକି ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ଋଷି ହୋଇଯାଇଥିଲି।

Verse 144

निषाद पश्य कुण्डीं च मात्रां वस्त्रं यथा पुरा ॥ पञ्चाशद्वर्षदेशीयो जातोऽस्मि त्वद्गृहे वसन् ॥ दण्डवस्त्रादि यत्किञ्चिन्न जीर्णं गङ्गया हृतम् ॥

ହେ ନିଷାଦ, ଦେଖ—କୁଣ୍ଡୀ, ମାପ ପାତ୍ର ଓ ବସ୍ତ୍ର ପୂର୍ବବତ୍ ଅଛି। ତୋ ଘରେ ବସିବାକୁ ବସିବାକୁ ମୋ ପାଇଁ ପଞ୍ଚାଶ ବର୍ଷ କଟିଗଲା। ଦଣ୍ଡ, ବସ୍ତ୍ର ଆଦିରେ ଯାହା ଜୀର୍ଣ୍ଣ ନଥିଲା, ସେସବୁକୁ ଗଙ୍ଗା ବହାଇନେଲା।

Verse 145

एवं तेन ततश्चोक्ता निषादोऽदृश्यतां गतः ॥ ये च ते बालकास्तत्र तेषां कश्चिन्न दृश्यते ॥

ଏଭଳି କହି ସେ ନିଷାଦ ପରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଗଲା। ଏବଂ ସେଠାରେ ଥିବା ସେଇ ବାଳକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କେହି ମଧ୍ୟ ଆଉ ଦେଖାଯାଉନାହିଁ।

Verse 146

स ततो ब्राह्मणो देवि तपस्तपति निश्चितम् ॥ ऊर्ध्वश्वासोर्ध्वबाहुश्च वायुभक्षपरायणः ॥

ତାପରେ, ହେ ଦେବୀ, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟରେ ତପ କଲେ—ଊର୍ଧ୍ୱଶ୍ୱାସ ଧରି, ବାହୁ ଉପରକୁ ଉଠାଇ, ଏବଂ ବାୟୁଭକ୍ଷଣରେ ପରାୟଣ ହୋଇ।

Verse 147

तस्य प्रतिष्ठमानस्य अपराह्णं तु जायते ॥ ततः प्रमुच्यते तोयं देवि कृत्वा यथोचितम् ॥

ସେ ନିଶ୍ଚଳ ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିବାବେଳେ ଅପରାହ୍ଣ ସମୟ ଆସିଲା। ତାପରେ, ହେ ଦେବୀ, ଯଥୋଚିତ ବିଧି କରି ଜଳ ମୁକ୍ତ କରାଗଲା।

Verse 148

कर्मण्यानि च पुष्पाणि आहृत्य श्रद्धयान्वितः ॥ अर्चयित्वा यथान्यायं वीरासनमुपागतः ॥

ଶ୍ରଦ୍ଧାସହିତ ସେ କର୍ମୋପଯୋଗୀ ପୁଷ୍ପ ଆଣିଲେ। ଯଥାନ୍ୟାୟ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରି ପରେ ସେ ବୀରାସନ ଗ୍ରହଣ କଲେ।

Verse 149

वृतस्तु ब्राह्मणैर्मुख्यैर्गङ्गास्नानेषु वै द्विजः ॥ ऊचुस्ततो द्विजास्तत्र तपस्विनमनिन्दितम् ॥

ଗଙ୍ଗାସ୍ନାନ ତୀର୍ଥସ୍ଥଳରେ ମୁଖ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଘେରିଥିବା ସେ ଦ୍ୱିଜ ଥିଲେ। ତାପରେ ସେଠାରେ ଦ୍ୱିଜମାନେ ନିର୍ଦୋଷ ତପସ୍ୱୀଙ୍କୁ କହିଲେ।

Verse 150

पूर्वाह्णे स्थापयित्वात्र मात्रां कुण्डीं त्रिदण्डकम् ॥ इतो गतोऽसि ब्रह्मेन्द्र स्थापयित्वा तु धीवरान् ॥ विस्मृतं किं त्वया स्थानं कथं शीघ्रं न चागतः ॥

ପୂର୍ବାହ୍ନେ ତୁମେ ଏଠାରେ ମାତ୍ରା, କୁଣ୍ଡୀ (ଜଳପାତ୍ର) ଓ ତ୍ରିଦଣ୍ଡ ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲ। ପରେ ଧୀବରମାନଙ୍କୁ କାମ/ସ୍ଥାନରେ ନିଯୁକ୍ତ କରି, ହେ ବ୍ରହ୍ମେନ୍ଦ୍ର, ତୁମେ ଏଠାରୁ ଚାଲିଗଲ। ସ୍ଥାନଟି ଭୁଲିଗଲ କି? ଶୀଘ୍ର କାହିଁକି ଫେରିଲ ନାହିଁ?

Verse 151

एतस्मिन्नन्तरे देवि स च ब्राह्मणपुङ्गवः ॥ अद्य पञ्चाशद्वर्षाणि अमावास्याद्य चैव हि ॥

ଏହି ମଧ୍ୟବେଳେ, ହେ ଦେବୀ, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣପୁଙ୍ଗବ କହିଲେ—‘ଆଜି ପଚାଶ ବର୍ଷ ହେଲା; ଆଜି ନିଶ୍ଚୟ ଅମାବାସ୍ୟା ମଧ୍ୟ।’

Verse 152

कथमेवतावतङ्कालं मामूचुर्ब्राह्मणाश्च किम् ॥ पूर्वाह्ने स्थापयित्वा त्वं स्वां मात्रां चापराह्णिके ॥ कथं कालेऽनुसम्प्राप्तः किमेतदिति भाषते ॥

‘ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମୋତେ କିପରି କହିଲେ ଯେ ଏତେ ସମୟ କଟିଗଲା? ପୂର୍ବାହ୍ନେ ମୋ ମାତ୍ରା ରଖି, ଅପରାହ୍ନେ (ଫେରି) ମୁଁ କିପରି ସମୟରେ ପହଞ୍ଚିଲି? ଏହା କଣ?’—ଏଭଳି ସେ କହିଲେ।

Verse 153

एतस्मिन्नन्तरे देवि ब्राह्मणाय ततो मया ॥ दर्शयित्वा निजं रूपं तमवोचमिदं धरे

ଏହି ମଧ୍ୟବେଳେ, ହେ ଦେବୀ, ମୁଁ ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ମୋର ନିଜ ରୂପ ଦେଖାଇ, ହେ ଧରା (ପୃଥିବୀ), ତାଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହିଲି।

Verse 154

किमिदं भ्रान्तरूपोऽसि किं वा त्वं दृष्टवानसि ॥ पश्यामि त्वां व्यग्रमिव सावधानो भव स्वयम्

ଏହା କ’ଣ—ତୁମେ କି ଭ୍ରମିତ? କିମ୍ବା କିଛି ଦେଖିଛ? ମୁଁ ତୁମକୁ ଯେନ ଅଶାନ୍ତ ଦେଖୁଛି; ନିଜେ ସାବଧାନ ଓ ସମାହିତ ହେଅ।

Verse 155

एवमुक्तः स तु मया भूमौ कृत्वा शिरः स्वकम् ॥ उवाच दुःखितो दीनो निःश्वस्य च मुहुर्मुहुः

ମୁଁ ଏପରି କହିବା ସହିତ ସେ ନିଜ ମୁଣ୍ଡ ଭୂମିରେ ରଖିଲା; ଦୁଃଖିତ ଓ ଦୀନ ହୋଇ, ପୁନଃପୁନଃ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି କହିଲା।

Verse 156

अहो देव द्विजा एते मां वदन्ति जगद्गुरो ॥ पूर्वाह्ने स्थापयित्वा त्वं वस्त्रं दण्डकमण्डलू ॥ आगतोऽस्यपराह्ने किं स्थलṃ विस्मृतवानसि

ହା ଦେବ! ଏହି ଦ୍ୱିଜମାନେ ମୋତେ ‘ଜଗଦ୍‌ଗୁରୁ’ ବୋଲି କହୁଛନ୍ତି। ପୂର୍ବାହ୍ନରେ ତୁମେ ବସ୍ତ୍ର, ଦଣ୍ଡ ଓ କମଣ୍ଡଲୁ ରଖିଥିଲ; ଏବେ ଅପରାହ୍ନରେ ଫେରିଛ; କ’ଣ ସେ ସ୍ଥାନ ଭୁଲିଗଲ?

Verse 157

अहं व्याधस्य वै भूत्वा भार्या च व्याधयोनिजा ॥ पञ्चाशद्वर्षपर्यन्तं तत्र स्थित्वा ततः किल

ମୁଁ ବ୍ୟାଧ (ଶିକାରୀ) ହୋଇ, ବ୍ୟାଧ-ଯୋନିରେ ଜନ୍ମିତ ଭାର୍ଯ୍ୟାକୁ ଗ୍ରହଣ କଲି; ସେଠାରେ ପଚାଶ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହି, ତାପରେ ନିଶ୍ଚୟ…

Verse 158

तस्माच्चैव त्रयः पुत्रास्तिस्रश्चापि च कन्यकाः ॥ जातान्येवमपत्यानि दुष्टकर्मकृतस्तथा

ସେଠାରୁ ତିନି ପୁତ୍ର ଓ ତିନି କନ୍ୟା ଜନ୍ମିଲେ; ଦୁଷ୍କର୍ମ କରିଥିବା ଲୋକଙ୍କ ଅନୁରୂପ ଏମିତି ସନ୍ତାନ ଜନ୍ମ ନେଲା।

Verse 159

स्नातुं कदाचिद्गङ्गायां गतोऽहं तीरभूमिगः ॥ स्थापयित्वाद्य स्वं वस्त्रं मग्नः स्नास्यन् जलेऽमले ॥ उन्मज्य स्वयं पुनश्चैव प्राप्तो रूपं मुनिस्तुतम्

ଏକଥର ସ୍ନାନ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି ମୁଁ ଗଙ୍ଗାର ତଟକୁ ଗଲି। ନିଜ ବସ୍ତ୍ର ରଖି ନିର୍ମଳ ଜଳରେ ଡୁବି ସ୍ନାନ କଲି; ପରେ ନିଜେ ଉଠି ମୁନିମାନେ ସ୍ତୁତ କରିଥିବା ରୂପ ପୁନଃ ପାଇଲି।

Verse 160

भक्षितं किमकर्मण्यं सेवमानेन चाच्युत ॥ व्यभिचारश्च मे तत्र को जातस्तव अर्चने

ହେ ଅଚ୍ୟୁତ! ସେବାରେ ଲାଗିଥିବାବେଳେ ମୁଁ କେଉଁ ଅନୁଚିତ ବସ୍ତୁ ଭକ୍ଷଣ କଲି? ଏବଂ ତୁମ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରୁଥିବା ସମୟରେ ସେଠାରେ ମୋର କେଉଁ ବିଚ୍ୟୁତି ହେଲା?

Verse 161

एतदाचक्ष तत्त्वेन येनाहं नरकं गतः ॥ एतच्चिन्ताव्याकुलोऽहं निबोध भगवन्मम

ମୁଁ ଯେହେତୁ ନରକକୁ ଗଲି, ସେହି କାରଣଟି ସତ୍ୟରେ ମୋତେ କହ। ଏହି ଚିନ୍ତାରେ ମୁଁ ବ୍ୟାକୁଳ; ହେ ଭଗବାନ, ମୋର ଅବସ୍ଥା ବୁଝ।

Verse 162

मायालुब्धेन हि मया पूर्वं विज्ञापितो ह्यसि ॥ नान्यत्स्मरामि पापं च नरके येन पातितः

ପୂର୍ବେ ମାୟାରେ ଲୁଭ୍ଧ ହୋଇ ମୁଁ ତୁମକୁ ନିବେଦନ କରିଥିଲି। ଏହା ଛଡ଼ା ମୋତେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପାପ ସ୍ମରଣ ନାହିଁ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ମୁଁ ନରକରେ ପତିତ ହେଲି।

Verse 163

ततस्तस्य वचः श्रुत्वा कारुण्यपरिदेवितम् ॥ उक्तवानस्मि तं विप्रं दुःखसंतप्तमानसम्

ତାହାର କରୁଣ ବିଲାପମୟ ବଚନ ଶୁଣି, ଦୁଃଖରେ ସନ୍ତପ୍ତ ମନ ଥିବା ସେହି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ମୁଁ ତେବେ କହିଲି।

Verse 164

मा दुःखं कुरु विप्रेन्द्र आत्मदोषसमुद्भवम् ॥ विकर्म न कृतं किञ्चिदपि मे विप्र पूजने ॥ येन दुःखमनुप्राप्तं तिर्यग्योनिं च वै गतः

ହେ ବିପ୍ରେନ୍ଦ୍ର, ଦୁଃଖ କରନି; ଏହି ଦୁଃଖ ନିଜ ଦୋଷରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୋ ପୂଜାରେ ତୁମେ କୌଣସି ବିକର୍ମ କରିନାହ; ଯାହାଦ୍ୱାରା ତୁମେ କଷ୍ଟ ପାଇ ନିଶ୍ଚୟ ତିର୍ୟକ୍-ଯୋନିକୁ ଯାଇଥାନ୍ତ।

Verse 165

उक्तमेव मया पूर्वं शृणु ब्राह्मणपुङ्गव ॥ वरान् वरय भो ब्रह्मन् त्वं मायां वृतवानसि

ମୁଁ ଏହା ପୂର୍ବରୁ କହିଛି—ଶୁଣ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣପୁଙ୍ଗବ। ହେ ବ୍ରହ୍ମନ୍, ବର ଚୟନ କର; ତୁମେ ମାୟାଦର୍ଶନକୁ ବାଛିଛ।

Verse 166

ददामि दिव्यभोगान्वै भौमान्वापि तवेप्सितम् ॥ तांस्तु नेच्छसि मायाया दर्शनं वृतवानसि

ମୁଁ ତୁମକୁ ଦିବ୍ୟ ଭୋଗ କିମ୍ବା ତୁମ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଭୌମ ଭୋଗ ଦେଉଛି। କିନ୍ତୁ ତୁମେ ସେଗୁଡ଼ିକ ଚାହିଲ ନାହିଁ; ତୁମେ ମାୟାଦର୍ଶନକୁ ବାଛିଛ।

Verse 167

दृष्टा तु वैष्णवी माया या त्वया ब्राह्मणेप्सिता ॥ न गतो दिवसश्रेष्ठ नापराह्णेऽपि कुत्रचित् ॥ वर्षाणि चैव पञ्चाशान्निषादस्य गृहेऽपि न

ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତୁମେ ଯେ ବୈଷ୍ଣବୀ ମାୟା ଇଚ୍ଛା କରିଥିଲ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଦେଖାଯାଇଛି। ହେ ଦିବସଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ କେଉଁଠିମଧ୍ୟ ଯାଇନାହ—ଅପରାହ୍ଣରେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ନିଷାଦର ଘରେ ମଧ୍ୟ ପଚାଶ ବର୍ଷ କଟିନାହିଁ।

Verse 168

अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व द्विजोत्तम ॥ या एषा वैष्णवी माया त्वया ब्राह्मण ईप्सिता

ଆଉ ଏକ କଥା ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି—ଶୁଣ, ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ। ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏହି ବୈଷ୍ଣବୀ ମାୟା ଯାହାକୁ ତୁମେ ଇଚ୍ଛା କରିଥିଲ—

Verse 169

यत्त्वया दुष्कृतं कर्म व्यभिचारश्च तत्र वै ॥ अर्च्चनं च न ते भ्रष्टं तपश्चैव न नाशितम्

ସେଇ ବିଷୟରେ ତୁମେ କିଛି ଦୁଷ୍କୃତ କର୍ମ ଓ ଆଚରଣ-ଭ୍ରଂଶ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତୁମର ଅର୍ଚ୍ଚନା ଭ୍ରଷ୍ଟ ହୋଇନାହିଁ ଏବଂ ତୁମର ତପସ୍ୟା ମଧ୍ୟ ନଶିନାହିଁ।

Verse 170

भवान्तरे कृतं यच्च येनेदं प्राप्तवान्महत् ॥ दुःखं तच्च तवाख्यास्ये शृणु ब्राह्मणसत्तम

ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ କରାଯାଇଥିବା କର୍ମ ଯାହାଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଏହି ମହାଦୁଃଖ ପାଇଛ, ସେହି ଦୁଃଖକୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି—ଶୁଣ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ।

Verse 171

मम भक्ताः द्विजाः शुद्धा यत्त्वया नाभिवादिताः ॥ तत्पापादीदृशो भोगस्तव जातो हि दुःखदः

ମୋର ଶୁଦ୍ଧ ଦ୍ୱିଜ ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ତୁମେ ଯେ ଅଭିବାଦନ କରିନଥିଲ, ସେହି ପାପରୁ ତୁମ ପାଇଁ ଏହି ଦୁଃଖଦ ଭୋଗ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି।

Verse 172

ये च भागवताः शुद्धास्ते नूनं मम मूर्त्तयः ॥ तान्विप्रान्ये नमस्यन्ति ते मामेव नमस्यते ॥ विदितोऽस्मीह विप्रेन्द्र तैरहं नात्र संशयः

ଯେ ଶୁଦ୍ଧ ଭାଗବତମାନେ, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ମୋର ମୂର୍ତ୍ତିସ୍ୱରୂପ। ଯେମାନେ ସେହି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମୋତେ ହିଁ ନମସ୍କାର କରନ୍ତି। ହେ ବିପ୍ରେନ୍ଦ୍ର, ମୁଁ ଏଠାରେ ସେମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଜଣାପଡ଼େ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 173

मम दर्शनकामाः ये ते मे भक्ताः द्विजास्तथा ॥ शुद्धा भागवताः पूज्या द्रष्टव्याः सर्वदा नृभिः ॥

ଯେମାନେ ମୋର ଦର୍ଶନ ଚାହାନ୍ତି, ସେହି ଦ୍ୱିଜମାନେ ମୋର ଭକ୍ତ। ଶୁଦ୍ଧ ଭାଗବତମାନେ ପୂଜ୍ୟ; ଲୋକମାନେ ସେମାନଙ୍କୁ ସଦା ଖୋଜି ଦେଖି ସାକ୍ଷାତ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 174

विशेषेण कलौ ब्रह्मन् द्विजरूपो ह्यवस्थितः ॥ तस्माद् ब्राह्मणभक्ता ये ते मद्भक्ता न संशयः ॥

ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ! ବିଶେଷକରି କଳିଯୁଗରେ ଭଗବାନ୍ ଦ୍ୱିଜରୂପେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ତେଣୁ ଯେମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣଭକ୍ତ, ସେମାନେ ମୋର ଭକ୍ତ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 175

यो मां प्राप्तमिहेच्छेत यस्यावाच्यं न विद्यते ॥ अनन्यमानसो भूत्वा मद्भक्तेषु नियोजयेत् ॥

ଯେ ଏଠାରେ ମୋତେ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରେ, ଯାହାର ବାଣୀରେ କିଛି ଅନୁଚିତ ନାହିଁ, ସେ ଏକାଗ୍ରମନ ହୋଇ ମୋର ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ସେବାରେ ନିଜକୁ ନିୟୋଜିତ କରୁ।

Verse 176

गच्छ ब्राह्मण सिद्धोऽसि यदा प्राणान् विमोक्ष्यसि ॥ तदा आगन्तासि मत्स्थानं श्वेतद्वीपं न संशयः ॥

ଯାଅ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ! ତୁମେ ସିଦ୍ଧ। ଯେତେବେଳେ ତୁମେ ପ୍ରାଣ ମୋଚନ କରିବ, ସେତେବେଳେ ମୋର ଧାମ ଶ୍ୱେତଦ୍ୱୀପକୁ ଆସିବ—ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 177

एवमुक्त्वा वरारोहे तत्रैवान्तरहितोऽभवम् ॥ सोऽपि द्विजस्तनुं त्यक्त्वा मायातीर्थे यशस्विनि ॥ कृत्वा सुदुष्करं कर्म श्वेतद्वीपमुपागतः ॥

ହେ ସୁନ୍ଦରୀ! ଏପରି କହି ମୁଁ ସେଠାରେଇ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲି। ଏବଂ ସେ ଦ୍ୱିଜ ମଧ୍ୟ, ହେ ଯଶସ୍ୱିନୀ, ମାୟାତୀର୍ଥରେ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରି, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଷ୍କର କର୍ମ ସମ୍ପାଦନ କରି ଶ୍ୱେତଦ୍ୱୀପକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲା।

Verse 178

मायया किं तव धरे न मायां ज्ञातुमर्हसि ॥ मम मायां न जानन्ति देवदानवराक्षसाः ॥

ହେ ଧରାଧାରିଣୀ! ତୁମର ମାୟା ସହ କ’ଣ ସମ୍ପର୍କ? ତୁମେ ମାୟା ଜାଣିବାକୁ ଅର୍ହ ନୁହଁ। ମୋର ମାୟାକୁ ଦେବ, ଦାନବ ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ମଧ୍ୟ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 179

एतत्ते कथितं भूमे मायाख्यानं महौजसम् ॥ मायाचक्रमिति ख्यातं सर्वपुण्यसुखावहम् ॥

ହେ ଭୂମି! ତୋତେ ଏହି ମହାଓଜସ୍ବୀ ମାୟାଖ୍ୟାନ କହିଦିଆଗଲା। ଏହା ‘ମାୟାଚକ୍ର’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏବଂ ସର୍ବ ପୁଣ୍ୟ ଓ ସୁଖ ଆଣେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 180

आख्यानानां महाख्यानं तपसां च परन्तपः ॥ पुण्यानां परमं पुण्यं गतीनां च परा गतिः ॥

ଆଖ୍ୟାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହା ମହାଖ୍ୟାନ; ତପମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହା ପରନ୍ତପ—ପାପଦାହକ। ପୁଣ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହା ପରମ ପୁଣ୍ୟ; ଗତିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହା ପରା ଗତି।

Verse 181

नित्यं पठेद्यो भक्तेषु अभक्तेषु न कीर्तयेत् ॥ मा पठेन्नीचमध्येषु मा पठेच्छास्त्रदूषके ॥

ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହାକୁ ନିତ୍ୟ ପଢ଼ିବା ଉଚିତ; ଅଭକ୍ତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହା ପ୍ରଚାର କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ନୀଚମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପଢ଼ିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଶାସ୍ତ୍ରଦୂଷକଙ୍କୁ ପଢ଼ାଇବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

Verse 182

अग्रतः पृच्छता शूद्रमद्भक्तेषु तथाग्रतः ॥ पठते शोभते विप्रो न तु ये शास्त्रदूषकाः ॥

ଆଗରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରୁଥିବା ଶୂଦ୍ର ଥାଉ, ଏବଂ ମୋର ଭକ୍ତମାନେ ଆଗରେ ଥାଉ—ପଢ଼ୁଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶୋଭିତ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ଶାସ୍ତ୍ରଦୂଷକମାନେ ନୁହେଁ।

Verse 183

कल्यमुत्थाय यो भूमे पठते च दृढव्रतः ॥ तेन द्वादश वर्षाणि ममाग्रे पठितं भवेत् ॥

ହେ ଭୂମି! ଯେ ଦୃଢ଼ବ୍ରତୀ ପ୍ରଭାତେ ଉଠି ଏହା ପଢ଼େ, ତାହାର ଦ୍ୱାରା ମୋ ସମ୍ମୁଖରେ ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷ ପଢ଼ାଯାଇଥିବା ପରି ହୁଏ।

Verse 184

अथ पूर्णेन कालेन पुमान् पञ्चत्वमागतः ॥ मद्भक्तो जायते देवि वियोनिं न च गच्छति ॥

ତାପରେ କାଳ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ ସେ ପୁରୁଷ ମୃତ୍ୟୁକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ; ହେ ଦେବୀ, ସେ ମୋର ଭକ୍ତ ହୋଇ ଜନ୍ମ ନେଏ ଏବଂ ଅଶୁଭ ଯୋନିକୁ ଯାଏ ନାହିଁ।

Verse 185

य एवँ शृणुयान्नित्यं महाख्यानं वसुन्धरे ॥ न स जायेत मन्दात्मा वियोनिं नैव गच्छति ॥

ହେ ବସୁନ୍ଧରା, ଯେ ଏହିପରି ନିତ୍ୟ ଏହି ମହାଖ୍ୟାନ ଶୁଣେ, ସେ ମନ୍ଦାତ୍ମା ହୋଇ ଜନ୍ମ ନେଏ ନାହିଁ ଏବଂ ଅଶୁଭ ଯୋନିକୁ ମଧ୍ୟ ଯାଏ ନାହିଁ।

Verse 186

एतत्ते कथितं भद्रे त्वया यत्पूर्वमीप्सितम् ॥ मुच्यमाना वरारोहे किमन्यत्परिपृच्छसि ॥

ହେ ଭଦ୍ରେ, ତୁମେ ପୂର୍ବେ ଯାହା ଇଚ୍ଛା କରିଥିଲ, ସେହି କଥା ତୁମକୁ କହିଦିଆଗଲା। ହେ ବରାରୋହେ, ମୁକ୍ତ ହେଉଥିବାବେଳେ ତୁମେ ଆଉ କ’ଣ ପଚାରୁଛ?