Adhyaya 65: Vamana’s Three Steps and the Binding of Bali

Verse 6

ततो ऽब्रवीत् सुरश्रेष्ठो दैत्यराजानमव्ययः विहस्य सुचिरं कालं भरद्वाजमवेक्ष्य च

ତତଃ ଦେବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅବ୍ୟୟ ପ୍ରଭୁ ଦୀର୍ଘକାଳ ହସି, ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟିଦେଇ ଦୈତ୍ୟରାଜଙ୍କୁ କହିଲେ।

Verse 7

गुरोर्मदीयस्य गुरुस्तस्यास्त्यग्निपरिग्रहः न स धारयते भूम्यां पारक्यां जातवेदसम्

ମୋ ଗୁରୁଙ୍କ ଗୁରୁ ଅଗ୍ନିପରିଗ୍ରହ ଗ୍ରହଣ କରିଛନ୍ତି; ସେ ପରଭୂମିରେ ଜାତବେଦସ—ଯଜ୍ଞାଗ୍ନି—ଧାରଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 8

तदर्थमभियाच्ऽहं मम दानवपार्थिव मच्छरीरप्रमाणेन देहि राजन् पदत्रयम्

ସେହି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ, ହେ ଦାନବ-ନୃପ, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କରୁଛି—ହେ ରାଜନ୍, ମୋ ଶରୀର ପ୍ରମାଣରେ ମାପି ମୋତେ ତିନି ପଦ ଭୂମି ଦିଅନ୍ତୁ।

Verse 9

सुरारेर्वचनं श्रुत्वा बलिर्भार्यामवेक्ष्य च बाणं च तनयं वीक्ष्य इदं वचनमब्रवीत्

ଦେବଶତ୍ରୁଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି ବଲି ନିଜ ଭାର୍ଯ୍ୟାକୁ ଦେଖି, ପୁତ୍ର ବାଣକୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖି, ଏହି କଥା କହିଲେ।

Verse 10

न केवलं प्रमाणेन वामनो ऽयं लघुः प्रिये येन क्रमत्रयं मौर्ख्याद् याचते बुद्धितो ऽपि च

ପ୍ରିୟେ, ଏହି ବାମନ କେବଳ ଶରୀର ପ୍ରମାଣରେ ‘ଛୋଟ’ ନୁହେଁ; କାରଣ ସେ ତିନି ପଦ ମାଗୁଛି—ମୂର୍ଖତାରୁ ହେଉ କି ବୁଦ୍ଧିପୂର୍ବକ ଜାଣିଶୁଣି।

Verse 11

प्रयो विधाताल्पधियां नराणां बहिष्कृतानां च महानुभाग्यैः धनादिकं भूरि न वै ददाति यथेह विष्णोर्न बहुप्रयासः

ସାଧାରଣତଃ ବିଧାତା (ଭାଗ୍ୟ) ଅଳ୍ପବୁଦ୍ଧି ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଓ ସୌଭାଗ୍ୟରୁ ବହିଷ୍କୃତମାନଙ୍କୁ ଧନାଦି ବହୁତ ଦିଅନ୍ତି ନାହିଁ; ମହାଭାଗ୍ୟବାନଙ୍କୁ ହିଁ ମହାସମୃଦ୍ଧି ମିଳେ—ଯେପରି ଏଠାରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ବହୁ ପ୍ରୟାସ ଦରକାର ନାହିଁ।

Verse 12

न ददाति विधिस्तस्य यस्य भाग्यविपर्ययः मयि दातरि यश्चायमद्य याचेत् पदत्रयम्

ଯାହାର ଭାଗ୍ୟ ବିପରୀତ ହୋଇଯାଇଛି, ତାହାକୁ ବିଧି (ଦୈବ) ଦିଏ ନାହିଁ; ବିଶେଷତଃ ମୁଁ ଦାତା ଥିବାବେଳେ ଏହିଜଣ ଆଜି ତିନି ପଦ ଯାଚୁଛି।

Verse 13

इत्येवमुक्त्वा वचनं महात्मा भूयो ऽप्युवाचाथ हरिं दनूजः याचस्व विष्णो गजवाजिभूमिं दासीहिरण्यं यदभीप्सितं च

ଏପରି କହି ସେ ମହାତ୍ମା ଦାନବ ପୁନର୍ବାର ହରିଙ୍କୁ କହିଲା—“ହେ ବିଷ୍ଣୁ! ଭୂମି, ହାତୀ-ଘୋଡ଼ା, ଦାସୀ ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣ—ଯାହା ତୁମେ ଇଚ୍ଛା କର, ତାହା ଯାଚ।”

Verse 14

भवान् याचयिता विष्णो अहं दाता जगत्पतिः दातुर्याचयितुर्लज्जा कथं न स्यात् पदत्रये

ହେ ବିଷ୍ଣୁ! ତୁମେ ଯାଚକ, ମୁଁ ଦାତା, ହେ ଜଗତ୍ପତି। କେବଳ ତିନି ପଦର ଦାନରେ ଦାତା କିମ୍ବା ଯାଚକଙ୍କୁ ଲଜ୍ଜା କିପରି ନ ହେବ?

Verse 15

रसातलं वा वृथिवीं भुवं नाकमथापि वा एतभ्यः कतमं दद्यां स्थानं याचस्व वामन

ରସାତଳ କିମ୍ବା ପୃଥିବୀ, ଭୁବଲୋକ କିମ୍ବା ସ୍ୱର୍ଗ—ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କେଉଁ ସ୍ଥାନ ମୁଁ ଦେବି? ହେ ବାମନ! ଗୋଟିଏ ଅଧିଷ୍ଠାନ/ରାଜ୍ୟ ଯାଚ।

Verse 16

वामन उवाच गजाश्वभूहिरण्यादि तदर्थिभ्यः प्रदीयताम् एतावता त्वहं चार्थी देहि राजन् पदत्रयम्

ବାମନ କହିଲେ—ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ଭୂମି, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଆଦି ଯେଉଁମାନେ ଚାହାନ୍ତି ସେମାନଙ୍କୁ ଦିଆଯାଉ। ମୁଁ ତ ଏତିକି ମାତ୍ର ଚାହେଁ—ହେ ରାଜନ୍, ମୋତେ ତିନି ପଦ ଭୂମି ଦିଅ।

Verse 17

इत्येवमुक्ते वचने वामनेन महासुरः बलिर्भृङ्गारमादाय ददौ विष्णोः क्रमत्रयम्

ବାମନଙ୍କ ଏହି ବଚନ ଶୁଣି ମହାସୁର ବଳି ଭୃଙ୍ଗାର (ଦାନଜଳ ପାତ୍ର) ନେଇ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ତିନି କ୍ରମ—ତିନି ପଦ—ଦାନ କଲେ।

Verse 18

पाणौ तु पतिते तोये दिव्यं रूपं चकार ह त्रैलोक्यक्रमणार्थाय बहुरूपं जगन्मयम्

କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ଜଳ ହାତରେ ପଡ଼ିଲା, ସେ ତ୍ରିଲୋକକୁ କ୍ରମଣ କରିବା ପାଇଁ ଦିବ୍ୟ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ—ବହୁରୂପ, ଜଗନ୍ମୟ।

Verse 19

पद्भ्यां भूमिस्तथा जङ्घे नभस्त्रैलोक्यवन्दितः सत्यं तपो जानुयुग्मे ऊरुभ्यां मेरुमन्दरौ

ତାଙ୍କ ପାଦଦ୍ୱୟରୁ ପୃଥିବୀ, ଜଙ୍ଘାଦ୍ୱୟରୁ ଲୋକମାନ, ଏବଂ ଊରୁଦ୍ୱୟରୁ ତ୍ରିଲୋକବନ୍ଦିତ ଆକାଶ ପ୍ରକଟ ହେଲା। ଜାନୁଯୁଗ୍ମରେ ସତ୍ୟ ଓ ତପ ଅବସ୍ଥିତ; ଊରୁଦ୍ୱୟରୁ ମେରୁ ଓ ମନ୍ଦର ପ୍ରକାଶିତ।

Verse 20

विश्वेदेवा कटीभागे मरुतो वस्तिशीर्षगाः लिङ्गे स्थितो मन्मथश्च वृषणाभ्यां प्रजापतिः

କଟିଭାଗରେ ବିଶ୍ୱେଦେବମାନେ ଅବସ୍ଥିତ; ବସ୍ତିଶୀର୍ଷରେ ମରୁତମାନେ। ଲିଙ୍ଗରେ ମନ୍ମଥ (କାମଦେବ) ଅଧିଷ୍ଠିତ; ଏବଂ ବୃଷଣଦ୍ୱୟରେ ପ୍ରଜାପତି ଅବସ୍ଥିତ/ପ୍ରକଟ।

Verse 21

कुक्षिभ्यामर्णवाः सप्त जठरे भुवनानि च वलिषु त्रिषु नद्यश्च यज्ञास्तु जठरे स्थिताः

ତାଙ୍କର ଦୁଇ କୁକ୍ଷିରୁ ସପ୍ତ ସମୁଦ୍ର; ଜଠରରେ ସମସ୍ତ ଭୁବନ ଅବସ୍ଥିତ। ଜଠରର ତିନି ଭଞ୍ଜରେ ନଦୀମାନେ, ଏବଂ ଯଜ୍ଞମାନେ ମଧ୍ୟ ଜଠରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।

Verse 22

इष्टापूर्तादयः सर्वाः क्रियास्तत्र तु संस्थिताः पृष्ठस्था वसवो देवाः स्कन्धौ रुद्रैरधिषठितौ

ଇଷ୍ଟ‑ପୂର୍ତ ଆଦି ସମସ୍ତ କ୍ରିୟା ସେଠାରେ ହିଁ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ପୃଷ୍ଠଭାଗରେ ବସୁଦେବମାନେ ଅବସ୍ଥିତ; ଦୁଇ ସ୍କନ୍ଧ ରୁଦ୍ରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅଧିଷ୍ଠିତ।

Verse 23

बाहवश्च दिशः सर्वा वसवो ऽष्टौ करे स्मृताः हृदये संस्थितो ब्रह्मा कुलिशो हृदयास्थिषु

The arms are all the directions. The eight Vasus are remembered as being in the hands. Brahmā is stationed in the heart; and the thunderbolt (vajra) is in the bones of the heart.

Verse 28

शिखायां देवदेवस्य ध्रुवो राजा न्यषीदत तारका रोमकूपेभ्यो रोमाणि च महर्षयः

{"avatara_relevance": false, "avatara_stage": null, "dwarf_form_active": false, "trivikrama_form_active": false, "bali_interaction": null, "divine_purpose": null, "aditi_kashyapa_context": null}

Verse āviśya: having entered/possessed; dharmiṣṭha: most righteous, exemplary in dharma; bhāvyaṃ: what is to be effected/what must happen; bhūta: a being (spirit/entity; also ‘elemental being’), here implying an occult agent; sāmpratam: now, at present; chalayitum: to deceive, delude, trick; surūpī: handsome, fair-formed; bhuvi saṃsthitaḥ: established/standing on the earth (in the human realm)

भूमिं विक्रममाणस्य महारूपस्य तस्य वै दक्षिणो ऽभूत् स्तनश्चन्द्रः सूर्यो ऽभूदथ चोत्तरः नक्षश्चाक्रमतो नाभिं सूर्येन्दू सव्यदक्षिणौ

हे धर्मिष्ठ! इसमें प्रवेश करके किसी भूत-शक्ति ने अभी कुछ कार्य सिद्ध करना है; हमें छलने के लिए कोई सुन्दर रूपधारी पृथ्वी पर स्थित है।

Verse 31

द्वितीयेन क्रमेणाथ स्वर्महर्जनतापसाः क्रान्तार्धार्धेन वैराजं मध्येनापूर्यताम्बरम्

ତେବେ ଦ୍ୱିତୀୟ ପଦକ୍ରମରେ ସେ ସ୍ୱର୍ଗ, ମହର୍ଲୋକ ଓ ତପୋଲୋକକୁ ଅତିକ୍ରମ କଲେ; ଏବଂ ସେହି ପଦର ଅର୍ଧଭାଗରେ ବୈରାଜ (ବିରାଜା) ବିସ୍ତାରକୁ ଲଂଘି ମଧ୍ୟଦେଶ ଓ ଆକାଶକୁ ପୂରଣ କଲେ।

Verse 32

ततः प्रतापिना ब्रह्मन् बृहद्विष्ण्वङ्घ्रिणाम्बरे ब्रह्माण्डोदरमाहत्य निरालोकं जगाम ह

[{"question": "What does it mean to ‘drink the nectar of Hari’s words’ with ‘vessels of hearing’?", "answer": "It is a layered metaphor: the ear (and the attentive mind behind it) is the ‘vessel’; when purified (vimala) by right intention and discipline, it can ‘contain’ and assimilate Hari-kathā. ‘Drinking’ indicates not mere listening but inward absorption that transforms the listener."}, {"question": "Why is hearing (śravaṇa) emphasized as strongly as worship or meditation?", "answer": "Purāṇic bhakti frequently treats śravaṇa as foundational: it is accessible, repeatable, and community-based, and it generates remembrance (smaraṇa) and praise (kīrtana). This verse links śravaṇa directly to inner joy and to transcending durgati."}, {"question": "Does the verse imply a specific text by ‘Hari’s words’—Veda, Purāṇa, or mantra?", "answer": "The expression is intentionally broad: it can include mantra, stotra, Purāṇic narration (hari-kathā), and dharma teaching attributed to Hari. The key criterion is that the content is ‘Hari-centered’ and received with purified receptivity."}]

Verse 33

विश्वाङ्घ्रिणा प्रसरता कटाहो भेदितो बलान् कुटिला विष्णुपादे तु समेत्य कुटिला ततः

ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ପାଦ ପ୍ରସାରିତ ହେବା ସହିତ ବଳରେ ‘କଟାହ’ ଭେଦିତ ହେଲା; ଏବଂ ‘କୁଟିଳା’ ନଦୀ ବିଷ୍ଣୁପାଦକୁ ମିଳି ପରେ ‘କୁଟିଳା’ ନାମରେ ହିଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା।

Verse 34

तस्या विष्णुपदीत्येवं नामाख्यातमभून्मुने तथा सुरनदीत्येवं तामसेवन्त तापसाः भगवानप्यसंपूर्णे तृतीये तु क्रमे विभुः

ହେ ମୁନି, ଏଭଳି ତାହାର ନାମ ‘ବିଷ୍ଣୁପଦୀ’ ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା; ଏବଂ ‘ସୁରନଦୀ’ ବୋଲି ମଧ୍ୟ ପରିଚିତ ହେଲା। ତପସ୍ବୀମାନେ ଧର୍ମାଚରଣ ପାଇଁ ତାହାର ତଟକୁ ଆଶ୍ରୟ କରୁଥିଲେ। ଏବଂ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଭଗବାନ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ତୃତୀୟ ପଦକ୍ରମ ପାଇଁ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ।

Verse 35

समभ्येत्य बलिं प्राह ईषत् प्रस्फुरिताधरः ऋमाद् भवति दैत्येन्द्र बन्धनं घोरदर्शनम् त्वं पूरय पदं तन्मे नो चेद् बन्धं प्रतीच्छ भोः

ବଳିଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ, ଅଧର ଅଳ୍ପ କମ୍ପିତ ହେଉଥିବାବେଳେ, (ଭଗବାନ) କହିଲେ— “ହେ ଦୈତ୍ୟେନ୍ଦ୍ର! ଏହି ଋଣଭଙ୍ଗରୁ ଘୋରଦର୍ଶନ ଭୟଙ୍କର ବନ୍ଧନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବ। ମୋର ସେହି ପଦକୁ ପୂରଣ କର; ନଚେତ୍, ହେ ମହାଶୟ, ବନ୍ଧନ ଗ୍ରହଣ କର।”

Verse 36

तन्मुरारिवचः श्रुत्वा विहस्याथ बलेः सुतः बाणः प्राहामरपतिं वचनं हेतुसंयुतम्

ମୁରାରି (ବିଷ୍ଣୁ)ଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି ବଳିଙ୍କ ପୁତ୍ର ବାଣ ହସିଲା ଏବଂ ଅମରମାନଙ୍କ ଅଧିପତିଙ୍କୁ ଯୁକ୍ତିସହିତ କଥା କହିଲା।

Verse 38

बाण उवाच कृत्वा महीमल्पतरां जगत्पते स्वायंभुवादिभुवनानि वै षट् कथं बलिं प्रार्थयसे सुविस्तृतां यां प्राग्भवान् नो विपुलामथाकरोत् // वम्प्_65.37 विभो सही यावतीयं त्वयाद्य सृष्टचा समेता भुवनान्तरालैः दत्ता च तातेन हि तावतीयं किं वाक्छलेनैष निबध्यते ऽद्य

ବାଣ କହିଲା— ହେ ଜଗତ୍ପତି! ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ଆଦି ଛଅ ଭୁବନ ଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ଆପଣ ପୃଥିବୀକୁ ଅତ୍ୟଲ୍ପ କରିଦେଲେ; ତେବେ ପୂର୍ବେ ଆପଣ ଯାହାକୁ ଅପାର କରିଥିଲେ ସେହି ଅତିବିସ୍ତୃତ ଦାନକୁ ବଳିଙ୍କୁ କିପରି ପ୍ରାର୍ଥନା କରୁଛନ୍ତି? ହେ ବିଭୋ! ଆଜି ଆପଣ ଯେତେ ସୃଷ୍ଟି କରିଛନ୍ତି—ଲୋକମଧ୍ୟର ଅନ୍ତରାଳ ସହିତ—ସେତେଇ ମାପ ମୋ ପିତା ଦାନ କରିଛନ୍ତି। ତେବେ ଆଜି ବାକ୍‌ଛଳରେ ସେ କାହିଁକି ବନ୍ଧିତ ହେଉଛନ୍ତି?

Verse 39

या नैव शक्य भवता हि पूरितुं कथं वितन्याद् दितिजेश्वरो ऽसौ शक्तस्तु संपूजयितुं मुरारे प्रसीद मा बन्धनमादिशस्व

ଯେ ଦାନକୁ ଆପଣ ମଧ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପୂରଣ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେହି ଦାନକୁ ଦିତିଜ-ନାଥ (ବଳି) କିପରି ବିସ୍ତାର କରିପାରିବ? ତଥାପି, ହେ ମୁରାରେ, ସେ ଆପଣଙ୍କୁ ସମ୍ୟକ୍ ପୂଜା କରିବାରେ ସମର୍ଥ। ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତୁ; ତାଙ୍କ ବନ୍ଧନର ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତୁ ନାହିଁ।

Verse 40

प्रोक्तं श्रुतौ भवतापीश वाक्यं दानं पात्रे भवते सौख्यदायि देशे सुपुण्ये वरदे यच्च काले तच्चाशेषं दृश्यते चक्रपाणे

ହେ ଈଶ! ଆପଣ ନିଜେ ଶ୍ରୁତିରେ କହିଛନ୍ତି—ଯୋଗ୍ୟ ପାତ୍ରକୁ ଦିଆଯାଇଥିବା ଦାନ ସୁଖଦାୟକ ହୁଏ; ଏବଂ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୁଣ୍ୟଦେଶରେ ଓ ଯଥାକାଳରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ଦାନ ବରଦାୟକ ହୁଏ। ହେ ଚକ୍ରପାଣି! ଏ ସବୁ ଏଠାରେ ଆପଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଦୃଶ୍ୟମାନ।

Verse 41

दानं भूमिः सर्वकामप्रदेयं भवान् पात्रं देवदेवो जितात्मा कालो ज्येष्ठामूलयोगे मृगाङ्गः कुरुक्षेत्रं पुण्यदेशं प्रसिद्धम्

ଭୂମିଦାନ ସର୍ବକାମପ୍ରଦ। ଆପଣ ପାତ୍ର—ଦେବଦେବ, ଜିତାତ୍ମା। ଜ୍ୟେଷ୍ଠା-ମୂଳ ନକ୍ଷତ୍ରଯୋଗରେ କାଳ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର (ମୃଗାଙ୍କ) ମଧ୍ୟ ଅନୁକୂଳ। କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପୁଣ୍ୟଦେଶ।

Verse 42

किं वा देवो ऽस्मद्विधैर्बुद्धिहीनैः शिक्षापनीयः साधु वासाधु चैव स्वयं श्रुतीनामपि चादिकर्त्ता व्याप्य स्थितः सदसद् यो जगद् वै

ଆମ ପରି ବୁଦ୍ଧିହୀନ ଲୋକେ ଦେବଙ୍କୁ କିପରି ଶିକ୍ଷା ଦେବେ—ସାଧୁ ଓ ଅସାଧୁର ବିଚାରରେ ମଧ୍ୟ? ସେ ନିଜେ ବେଦମାନଙ୍କର ଆଦିକର୍ତ୍ତା; ସର୍ବତ୍ର ବ୍ୟାପି ସେଇ ଜଗତ୍, ସତ୍-ଅସତ୍ ଦୁଇ ରୂପରେ ଅବସ୍ଥିତ।

Verse 43

कृत्वा प्रमाणं स्वयसेव हीनं पदत्रयं याचितवान् भुवश्च किं त्वं न गृह्णासि जगत्त्रयं भो रूपेण लोकत्रयवन्दितेन

ତୁମେ ନିଜ ଶକ୍ତି କମାଇଥିବା ପରି ଛୋଟ ପ୍ରମାଣ ଧାରଣ କରି ଭୂମିର ତିନି ପଦ ଯାଚିଲ। ତେବେ ହେ ପ୍ରଭୋ, ଲୋକତ୍ରୟବନ୍ଦିତ ସେଇ ରୂପେ ତୁମେ ଜଗତ୍ତ୍ରୟ କାହିଁକି ଗ୍ରହଣ କରୁନାହ?

Verse 44

नात्राश्चर्यं यज्जगद् वै समग्रं क्रमत्रयं नैव पूर्णं तवाद्य क्रमेण त्वं लङ्घयितुं समर्थो लीलामेतां कृतवान् लोकनाथ

ଆଜି ତୁମ ତିନି ପଦକ୍ରମରେ ସମଗ୍ର ଜଗତ୍ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଆବୃତ ହେଲା ନାହିଁ—ଏଥିରେ ଆଶ୍ଚର୍ୟ ନାହିଁ। ହେ ଲୋକନାଥ, ତୁମେ ଏକ ପଦରେ ମଧ୍ୟ ତାହାକୁ ଲଂଘିପାର; ଏହା ତୁମର କେବଳ ଲୀଳା।

Verse 45

प्रमाणहीनां स्वयमेव कृत्वा वसुंधरां माधव पद्मनाभ विष्णो न बध्नासि बलिं न दूरे प्रभुर्यदेवेच्छति तत्करोति

ହେ ମାଧବ, ହେ ପଦ୍ମନାଭ, ହେ ବିଷ୍ଣୁ—ତୁମେ ନିଜେ ଭୂମିକୁ ‘ପ୍ରମାଣହୀନ’ ଅର୍ଥାତ୍ ଅପରିମେୟ କରିଦେଲ; ତଥାପି ତୁମେ ବଲିକୁ ବାନ୍ଧୁନାହ, ନ ଦୂରେ ରଖୁନାହ। ପ୍ରଭୁ ଯାହା ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି, ସେହି କରନ୍ତି।

Verse 46

पुलस्त्य उवाच इत्येवमुक्ते वचने बाणेन बलिसूनुना प्रोवाच भगवान् वाक्यमादिकर्त्ता जनार्दनः

ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ—ବଲିପୁତ୍ର ବାଣ ଏପରି କଥା କହିସାରିଲା ପରେ, ଆଦିକର୍ତ୍ତା ଭଗବାନ୍ ଜନାର୍ଦନ ପ୍ରତ୍ୟୁତ୍ତରରେ ବଚନ କହିଲେ।

Verse 47

त्रिविक्रम उवाच यान्युक्तानि वचांसीत्थं त्वया बालेय साम्प्रतम् तेषां वैच हेतुसंयुक्तं शृणु प्रत्युत्तरं मम

ତ୍ରିବିକ୍ରମ କହିଲେ—ହେ ବଲିବଂଶଜ, ତୁମେ ଏମାତ୍ର କହିଥିବା ବଚନଗୁଡ଼ିକୁ ନେଇ ଯଥୋଚିତ କାରଣସହିତ ମୋର ପ୍ରତ୍ୟୁତ୍ତର ଶୁଣ।

Verse 48

पूर्वमुक्तस्तव पिता मया राजन् पदत्रयम् देहि मह्यं प्रमाणेन तदेतत् समनुष्ठितम्

ହେ ରାଜନ୍, ପୂର୍ବେ ମୁଁ ତୁମ ପିତାଙ୍କୁ କହିଥିଲି—‘ଯଥୋଚିତ ପ୍ରମାଣ ଅନୁସାରେ ମୋତେ ତିନି ପଦ ଭୂମି ଦିଅ।’ ସେଇ ଅନୁରୋଧ ଯଥାବିଧି ପୂରଣ ହୋଇଛି।

Verse 49

किं न वेत्ति प्रमाणं मे बलिस्तव पितासुर प्रायच्छद् येन निःशङ्कं ममानन्तं क्रमत्रयम्

ତୁମ ପିତା ଅସୁର ବଲି ମୋର ସତ୍ୟ ପ୍ରମାଣ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ କି? ସେଇ ତ ନିଃଶଙ୍କରେ ମୋତେ ମୋର ଅନନ୍ତ ତିନି ପଦ ଦାନ କରିଥିଲେ।

Verse 50

सत्यं क्रमेण चैकेन क्रमेयं भूर्भुवादिकम् बलेरपि हितार्थाय कृतमेतत् क्रमत्रयम्

ସତ୍ୟ, ଏକ ପଦକ୍ରମରେ ଭୂଃ-ଭୁବଃ ଆଦି ଲୋକକୁ ମାପିହେବ; ତଥାପି ବଲିଙ୍କ ହିତାର୍ଥେ ଏହି ତ୍ରିପଦ-କ୍ରମ କରାଗଲା।

Verse 51

तस्माद् यन्मम बालेय त्वत्पित्राम्बु करे महत् दत्तं तेनायुरेतस्य कल्पं यावद् भविष्यति

ଏହେତୁ, ହେ ବଲିପୁତ୍ର, ତୁମ ପିତା ଜଳସହିତ ମୋ ହସ୍ତରେ ଯେ ମହାଦାନ ଦେଇଥିଲେ, ସେହି କର୍ମରେ ତାଙ୍କର ଆୟୁ କଳ୍ପପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିବ।

Verse 52

गते मन्वन्तरे बाण श्राद्धदेवस्य साम्प्रतम् सावर्णिके च संप्राप्ते बलिरिन्द्रो भविष्यति

ହେ ବାଣ! ଶ୍ରାଦ୍ଧଦେବଙ୍କ ବର୍ତ୍ତମାନ ମନ୍ୱନ୍ତର ଗତ ହେଲେ ଏବଂ ସାବର୍ଣ୍ଣିକ ମନ୍ୱନ୍ତର ଆସିଲେ, ବଲି ଇନ୍ଦ୍ର ହେବ।

Verse 53

इत्थं प्रोक्त्वा बलिसुतं बाणं देवस्त्रिविक्रमः प्रोवाच बलिमभ्येत्य वचनं मधुराक्षरम्

ଏପରି ବଲିପୁତ୍ର ବାଣଙ୍କୁ କହି ଦେବ ତ୍ରିବିକ୍ରମ ପରେ ବଲିଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ ମଧୁରାକ୍ଷର ଭରା ସୌମ୍ୟ ବଚନ କହିଲେ।

Verse 54

श्रीभगवानुवाच आपूरणाद् दक्षिणाया गच्छ राजन् महाफलम् सुतलं नाम पातालं वस तत्र निरामयः

ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍! ଆପୂରଣରୁ ଦକ୍ଷିଣଦିଗକୁ ଯାଅ; ସେଠାରେ ମହାଫଳ ଅଛି। ‘ସୁତଳ’ ନାମକ ପାତାଳରେ ବାସ କର; ସେଠାରେ ତୁମେ ନିରାମୟ ରହିବ।

Verse 55

बलिरुवाच सुतले वसतो नाथ मम भोगाः कुतो ऽव्ययाः भविष्यन्ति तु येनाहं निवत्स्यामि निरामयः

ବଲି କହିଲେ—ହେ ନାଥ! ସୁତଳରେ ବାସ କରୁଥିବାବେଳେ ମୋର ଭୋଗ ଓ ସମ୍ପଦ କେଉଁଠାରୁ ଅକ୍ଷୟ ହେବ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ମୁଁ ନିରାମୟ ହୋଇ ବାସ କରିପାରିବି?

Verse 56

त्रिविक्रम उवाच सुतलस्थस्य दैत्येन्द्र यानि भोगानि ते ऽधुना भिवष्यन्ति महार्हाणि तानि वक्ष्यामि सर्वशः

ତ୍ରିବିକ୍ରମ କହିଲେ—ହେ ଦୈତ୍ୟେନ୍ଦ୍ର! ସୁତଳରେ ବାସ କରୁଥିବାବେଳେ ତୁମର ଯେ ମହାର୍ଘ ଭୋଗ ଏବେ ହେବ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ମୁଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କହିବି।

Verse 57

दानान्यविधित्तानि श्राद्धान्यश्रोत्रियाणि च तथाधीतान्यव्रतिभिर्दास्यन्ति भवतः फलम्

ବିଧିବିହୀନ ଦାନ, ଅଶ୍ରୋତ୍ରିୟଙ୍କ ପାଇଁ କୃତ ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ଏବଂ ବ୍ରତହୀନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କୃତ ପାଠ/କର୍ମ—ଏସବୁ ମଧ୍ୟ ତୁମ ପାଇଁ ଫଳ ଦେବ।

Verse 58

तथान्यमुत्सवं पुण्यं वृत्ते शक्रमहोत्सवे द्वारप्रतिपदा नाम तव भावी महोत्सवः

ତଥା ଆଉ ଗୋଟିଏ ପୁଣ୍ୟ ଉତ୍ସବ ହେବ। ଶକ୍ରମହୋତ୍ସବ ଚାଲିଥିବାବେଳେ ‘ଦ୍ୱାରପ୍ରତିପଦା’ ନାମରେ ତୁମର ମହୋତ୍ସବ ଭବିଷ୍ୟତରେ ହେବ।

Verse 59

तत्र त्वां नरशार्दूला हृष्टाः पुष्टाः स्वलङ्कृताः पुष्पदीपप्रदानेन अर्जयिष्यन्ति यत्नतः

ସେଠାରେ, ହେ ନରଶାର୍ଦୂଳ, ହୃଷ୍ଟ, ପୁଷ୍ଟ ଓ ସୁଅଳଙ୍କୃତ ଲୋକେ ପୁଷ୍ପ ଓ ଦୀପ ଅର୍ପଣ କରି ଯତ୍ନପୂର୍ବକ ତୁମକୁ ପୂଜିବେ।

Verse 61

तत्रोत्सवो सुख्यतमो भविष्यति दिवानिशं हृष्टजनाभिरामम् यथैव राज्ये भवतस्तु साम्प्रतं तथैव सा भाव्यथ कौमुदी च // वम्प्_65.60 इत्येवमुक्त्वा मधुहा दितीश्वरं विसर्जयित्वा सुतलं सभार्यम् यज्ञं समादाय जगाम तूर्णं स शक्रसद्भामरसंघजुष्टम्

{"recitation_mood": "Reverent and declarative, with a climactic emphasis on ‘brāhmaṇā māmakī tanuḥ’.", "suggested_raga": "Kalyani", "pace": "medium", "voice_tone": "Warmly authoritative, slightly elevated on the quoted declaration.", "sound_elements": ["tanpura", "soft veena phrases", "gentle bell on ‘hariḥ’", "light hand cymbals at the quotation close"]}

Verse 63

स्वर्गं गते धातरि वासुदेवे शाल्वो ऽसुराणां महता बलेन कृत्वा पुरं सौभमिति प्रसिद्धं तदान्तरिक्षे विचचार कामात्

too