Skanda Purana — Prabhasa Khanda, Shloka 9

Devanagari script

सा सृजत्यखिलं विश्वं विषुवद्वयसंयुतम् । तथा संवरणी या तु विश्वं संहरते प्रिये । नेत्रपाताच्चतुर्भागस्त्रुटिकालो निगद्यते । तस्माच्च द्विगुणं विद्धि निमिषं तन्महेश्वरि

Transliteration

sā sṛjatyakhilaṃ viśvaṃ viṣuvadvayasaṃyutam | tathā saṃvaraṇī yā tu viśvaṃ saṃharate priye | netrapātāccaturbhāgastruṭikālo nigadyate | tasmācca dviguṇaṃ viddhi nimiṣaṃ tanmaheśvari

Translation

ସେ ଦୁଇ ବିଷୁବ ସହିତ ଏହି ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱକୁ ସୃଷ୍ଟି କରେ; ଏବଂ ‘ସଂବରଣୀ’ ନାମକ ସେଇ କଳା, ହେ ପ୍ରିୟେ, ବିଶ୍ୱକୁ ସଂହାର କରେ। ଚକ୍ଷୁପାତର କାଳର ଚତୁର୍ଥାଂଶକୁ ‘ତ୍ରୁଟି’ କୁହାଯାଏ; ହେ ମହେଶ୍ୱରୀ, ତାହାର ଦ୍ୱିଗୁଣ ‘ନିମେଷ’ ବୋଲି ଜାଣ।

Word by Word

• सा: she
• सा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम/प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; सर्वनाम (fem. nom. sg.)

• सृजति: creates
• सृजति: Kriyā (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: सृज् (धातु)
• Form: लट् (वर्तमानकाल/present), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद (3rd sg. pres. P.)

• अखिलम्: entire, all
• अखिलम्: Viśeṣaṇa (Adjectival modifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अखिल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण (neut. acc. sg.)

• विश्वम्: universe
• विश्वम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: विश्व (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन (neut. acc. sg.)

• विषुव-द्वय-संयुतम्: joined with the two equinoxes
• विषुव-द्वय-संयुतम्: Viśeṣaṇa (Adjectival modifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: विषुव (प्रातिपदिक) + द्वय (प्रातिपदिक) + संयुत (प्रातिपदिक/कृदन्त)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण (neut. acc. sg.; endowed with two equinoxes)

• तथा: likewise
• तथा: Sambandha/Adverbial (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: अव्यय; प्रकारवाचक (adverb)

• संवरणी: saṃvaraṇī (the enclosing/withdrawing kalā)
• संवरणी: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: संवरणी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन (fem. nom. sg.)

• या: which
• या: Anvaya (Relative/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम/प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; सम्बन्धसूचक सर्वनाम (relative pronoun, fem. nom. sg.)

• तु: indeed/but
• तु: Sambandha/Discourse (निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: निपात (particle)

• विश्वम्: the universe
• विश्वम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: विश्व (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन (neut. acc. sg.)

• संहरते: withdraws/destroys
• संहरते: Kriyā (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: सम् + हृ (धातु)
• Form: लट् (वर्तमानकाल/present), प्रथमपुरुष, एकवचन; आत्मनेपद (3rd sg. pres. Ā.)

• प्रिये: O beloved
• प्रिये: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: प्रिय (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सम्बोधन, एकवचन (voc. sg.)

• नेत्र-पातात्: from an eye-blink
• नेत्र-पातात्: Apādāna (Ablative source/अपादान)
• Type: Noun
• Root: नेत्र (प्रातिपदिक) + पात (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, पञ्चमी (5th/पञ्चमी), एकवचन (abl. sg.; from the falling/closing of the eye)

• चतुर्-भागः: a fourth part (quarter)
• चतुर्-भागः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: चतुर् (संख्या/प्रातिपदिक) + भाग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; द्विगुसमास (masc. nom. sg.; a quarter/fourth part)

• त्रुटि-कालः: truṭi-time (a truṭi)
• त्रुटि-कालः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: त्रुटि (प्रातिपदिक) + काल (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन (masc. nom. sg.)

• निगद्यते: is stated/declared
• निगद्यते: Kriyā (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: नि + गद् (धातु)
• Form: लट् (वर्तमानकाल/present), प्रथमपुरुष, एकवचन; कर्मणि प्रयोग (passive), आत्मनेपद (3rd sg. pres. pass.)

• तस्मात्: from that/therefore
• तस्मात्: Apādāna (Ablative source/अपादान)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम/प्रातिपदिक)
• Form: पुं/नपुंसक, पञ्चमी, एकवचन; सर्वनाम (abl. sg. pronoun)

• च: and
• च: Samuccaya (Conjunction/समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक अव्यय (conjunction/particle)

• द्विगुणम्: double
• द्विगुणम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: द्वि (संख्या/प्रातिपदिक) + गुण (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण (neut. acc. sg.; double)

• विद्धि: know (understand)
• विद्धि: Kriyā (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: विद् (धातु)
• Form: लोट् (आज्ञार्थ/imperative), मध्यमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद (2nd sg. impv. P.)

• निमिषम्: nimiṣa
• निमिषम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: निमिष (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन (neut. acc. sg.)

• तत्: that
• तत्: Viśeṣaṇa/Anaphora (सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम/प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; सर्वनाम (neut. acc. sg. pronoun)

• महेश्वरि: O Maheśvarī
• महेश्वरि: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: महेश्वरी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सम्बोधन, एकवचन (voc. sg.)

Speaker

Īśvara (Śiva)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Prabhāsa-kṣetra

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Maheśvarī (as addressed within the verse)

Visual Art Cues

Scene: Kalā-Śakti as a radiant goddess: with one hand she releases a stream of worlds (sṛṣṭi) aligned with two equinox markers; with another she draws them back (saṃvaraṇī). Below, an eye motif shows a blink divided into quarters to define truṭi and nimeṣa.

Characters & Entities

• Viṣuva (equinox)
• Saṃvaraṇī
• Truṭi
• Nimeṣa
• Maheśvarī

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Creation and dissolution are functions of divine kalā; even the smallest time-unit is tied to cosmic order.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Prabhāsakṣetra is the textual frame; its Māhātmya presents cosmic time as part of the kṣetra’s sacred teaching.

What ritualistic prescription is mentioned?

No explicit ritual; it supports precise muhūrta/tithi awareness by defining foundational time units.