Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 9

Devanagari script

अतः कृच्छ्रं गतः सर्वो लोकः क्षुत्परिपीडितः । चामुंडासदृशो जातो यो न मृत्युवशंगतः

Transliteration

ataḥ kṛcchraṃ gataḥ sarvo lokaḥ kṣutparipīḍitaḥ | cāmuṃḍāsadṛśo jāto yo na mṛtyuvaśaṃgataḥ

Translation

ଏହିପରି ଭୁଖରେ ପୀଡିତ ସମଗ୍ର ପ୍ରଜା ଭୟଙ୍କର କଷ୍ଟରେ ପଡ଼ିଲେ। ଯେ ମୃତ୍ୟୁବଶକୁ ଯାଇନଥିଲା, ସେ ମଧ୍ୟ ଚାମୁଣ୍ଡା ପରି କୃଶ ହୋଇଗଲା।

Word by Word

• अतः: therefore
• अतः: Discourse (Causal adverb)
• Type: Indeclinable
• Root: अतः (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; हेत्वर्थक-अव्यय (therefore/from that cause)

• कृच्छ्रम्: hardship
• कृच्छ्रम्: Karma (Object/State/कर्म)
• Type: Noun
• Root: कृच्छ्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः (2nd/Accusative), एकवचनम्; ‘कृच्छ्रं गतः’ = fell into hardship

• गतः: went/entered (into)
• गतः: Kriya (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: गम् (धातु) → गत (कृदन्त; क्त)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः (1st/Nominative), एकवचनम्; भूतकृदन्तः (PPP)

• सर्वः: entire
• सर्वः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सर्व (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः (1st/Nominative), एकवचनम्; ‘लोकः’ इत्यस्य विशेषणम्

• लोकः: the people/world
• लोकः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: लोक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः (1st/Nominative), एकवचनम्

• क्षुत्परिपीडितः: tormented by hunger
• क्षुत्परिपीडितः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: क्षुत् (प्रातिपदिक) + परि + पीडित (कृदन्त; √पीड्)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः (1st/Nominative), एकवचनम्; भूतकृदन्तः (क्त) ‘पीडित’; समासः = क्षुधा परिपीडितः

• चामुंडासदृशः: like Cāmuṇḍā
• चामुंडासदृशः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: चामुण्डा (प्रातिपदिक) + सदृश (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः (1st/Nominative), एकवचनम्; उपमान-तत्पुरुषः (चामुण्डायाः सदृशः)

• जातः: became
• जातः: Kriya (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: जन् (धातु) → जात (कृदन्त; क्त)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः (1st/Nominative), एकवचनम्; भूतकृदन्तः (PPP)

• यः: who
• यः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः (1st/Nominative), एकवचनम्; सम्बन्धक (relative pronoun)

• न: not
• न: Discourse (Negation)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; निषेध-निपातः

• मृत्युवशंगतः: fallen under the sway of death
• मृत्युवशंगतः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: मृत्यु (प्रातिपदिक) + वश (प्रातिपदिक) + गत (कृदन्त; √गम्)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः (1st/Nominative), एकवचनम्; भूतकृदन्तः ‘गत’; समासः = मृत्योः वशं गतः (under death’s control)

Speaker

Sūta (narrator)

Visual Art Cues

Scene: Starving townspeople with hollow cheeks and protruding ribs, carrying empty bowls; a haunting comparison to Cāmuṇḍā—skeletal, fierce—evoked as a metaphor of living death.

Characters & Entities

• Mṛtyu (Death)
• Cāmuṇḍā

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Worldly security is fragile; collective suffering drives beings toward refuge in dharma, devotion, and sacred means of purification and restoration.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No tīrtha is named in this verse; it intensifies the crisis that will be resolved through the power of the tīrtha narrative.

What ritualistic prescription is mentioned?

None; it is a descriptive verse portraying famine and mortality.