Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 20

Devanagari script

ब्रह्मोवाच । यदि नाम मया सृष्टा यूयं दिष्ट्या विषोल्बणाः । अपराधं विना कस्माद्भक्षयध्व इमाः प्रजाः

Transliteration

brahmovāca | yadi nāma mayā sṛṣṭā yūyaṃ diṣṭyā viṣolbaṇāḥ | aparādhaṃ vinā kasmādbhakṣayadhva imāḥ prajāḥ

Translation

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ଯଦି ମୁଁ ତୁମମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କରିଛି ଏବଂ ଦୈବବଶତଃ ତୁମେ ବିଷରେ ଉଗ୍ର; ତଥାପି ଅପରାଧ ବିନା ଏହି ପ୍ରଜାମାନଙ୍କୁ କାହିଁକି ଭକ୍ଷଣ କରୁଛ?

Word by Word

• ब्रह्मा: Brahmā
• ब्रह्मा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: ब्रह्मन्/ब्रह्मा (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन

• उवाच: said
• उवाच: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √वच् (वच् धातु)
• Form: लिट् (परोक्षभूत/Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद

• यदि: if
• यदि: Sambandha (Conditional link/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: यदि (अव्यय)
• Form: अव्यय (शर्त/सम्बन्धबोधक) — 'if'

• नाम: indeed, even if
• नाम: Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: नाम (अव्यय)
• Form: अव्यय (निपात) — अवधारण/सम्भावना 'indeed/forsooth'

• मया: by me
• मया: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: तृतीया (3rd), एकवचन; सर्वनाम

• सृष्टाः: created
• सृष्टाः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: √सृज् (सृज् धातु) (क्त)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त; पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), बहुवचन; 'created' (कर्मणि)

• यूयम्: you (all)
• यूयम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: प्रथमा (1st), बहुवचन; सर्वनाम

• दिष्ट्या: fortunately, by destiny
• दिष्ट्या: Kriya-vishesana (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: दिष्टि (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, तृतीया (3rd), एकवचन; अव्ययार्थे 'by good fortune/fortunately' (क्रियाविशेषणवत्)

• विषोल्बणाः: exceedingly venomous
• विषोल्बणाः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: विष (प्रातिपदिक) + उल्बण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), बहुवचन; समासः—तत्पुरुषः (विषेण उल्बणाः = highly venomous)

• अपराधम्: offence
• अपराधम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: अपराध (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन

• विना: without
• विना: Nishedha/Apavada (Exclusion/अपवाद)
• Type: Indeclinable
• Root: विना (अव्यय)
• Form: अव्यय (उपपद) — 'without' (सह द्वितीयया)

• कस्मात्: why
• कस्मात्: Hetu (Cause/हेतु)
• Type: Indeclinable
• Root: किम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पञ्चमी (5th), एकवचन; प्रश्नार्थे 'why'

• भक्षयध्वम्: do you devour/eat
• भक्षयध्वम्: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √भक्ष् (भक्ष् धातु)
• Form: लट् (वर्तमान), मध्यमपुरुष, बहुवचन, आत्मनेपद

• इमाः: these
• इमाः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd), बहुवचन; सर्वनाम-विशेषण (प्रजाः इति)

• प्रजाः: people/subjects
• प्रजाः: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: प्रजा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd), बहुवचन

Speaker

Brahmā

Visual Art Cues

Scene: Brahmā responds with calm logic: ‘Even if I created you and you are poison-fierce by fate, why devour without offence?’ His hand gesture is instructive, not merely wrathful; nāgas listen subdued.

Characters & Entities

• Brahmā
• Nāgas/serpents
• Prajā (creatures)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Natural power is not a license for cruelty; dharma requires protection of the innocent.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No specific tīrtha is referenced in this verse; it supports the moral frame within the Tīrtha-māhātmya chapter.

What ritualistic prescription is mentioned?

None; the verse is a direct ethical interrogation by Brahmā.