Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 16

Devanagari script

इंद्रद्युम्नो महीपाल आसीत्पूर्वं द्विजोत्तमाः । ब्राह्मण्यश्च शरण्यश्च साधुलोकप्रपालकः । यज्वा दानपतिर्दक्षः सर्वभूतहिते रतः

Transliteration

iṃdradyumno mahīpāla āsītpūrvaṃ dvijottamāḥ | brāhmaṇyaśca śaraṇyaśca sādhulokaprapālakaḥ | yajvā dānapatirdakṣaḥ sarvabhūtahite rataḥ

Translation

ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମମାନେ, ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ପୂର୍ବେ ଜଣେ ରାଜା ଥିଲେ—ବ୍ରାହ୍ମଣଭକ୍ତ, ସମସ୍ତଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ, ଏବଂ ସାଧୁଲୋକଙ୍କ ପାଳକ। ସେ ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତା, ଦାନରେ ଅଗ୍ରଣୀ, କାର୍ଯ୍ୟରେ ଦକ୍ଷ, ଓ ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କ ହିତରେ ରତ ଥିଲେ।

Word by Word

• इंद्रद्युम्नः: Indradyumna
• इंद्रद्युम्नः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: इंद्रद्युम्न (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन (Singular)

• महीपालः: king (protector of the earth)
• महीपालः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: महीपाल (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; समासः षष्ठी-तत्पुरुषः (मही + पाल)

• आसीत्: was
• आसीत्: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: अस् (धातु)
• Form: लङ् (Imperfect/Past), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन (Singular)

• पूर्वम्: formerly, earlier
• पूर्वम्: Kriya-visheshana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: पूर्व (प्रातिपदिक)
• Form: अव्यय (Adverb/कालवाचक)

• द्विजोत्तमः: best of the twice-born (excellent Brahmin)
• द्विजोत्तमः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: द्विज + उत्तम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; समासः षष्ठी-तत्पुरुषः (द्विजानाम् उत्तमः)

• ब्राह्मण्यः: brahminical, devoted to Brahmins
• ब्राह्मण्यः: Karta-samānādhikaraṇa (Predicate adjective/समानााधिकरण)
• Type: Adjective
• Root: ब्राह्मण्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण (adjectival)

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय (Conjunction/समुच्चय)

• शरण्यः: a refuge-giver, protector
• शरण्यः: Karta-samānādhikaraṇa (Predicate adjective/समानााधिकरण)
• Type: Adjective
• Root: शरण्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय (Conjunction/समुच्चय)

• साधुलोकप्रपालकः: protector of the community of the virtuous
• साधुलोकप्रपालकः: Karta-samānādhikaraṇa (Predicate noun/समानााधिकरण)
• Type: Noun
• Root: साधु + लोक + प्रपालक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; समासः षष्ठी-तत्पुरुषः (साधुलोकस्य प्रपालकः)

• यज्वा: sacrificer, performer of sacrifices
• यज्वा: Karta-samānādhikaraṇa (Predicate noun/समानााधिकरण)
• Type: Noun
• Root: यज्वन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; नकारान्त-प्रातिपदिक (यज्वन्) रूपम्

• दानपतिः: lord of gifts, generous patron
• दानपतिः: Karta-samānādhikaraṇa (Predicate noun/समानााधिकरण)
• Type: Noun
• Root: दान + पति (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; समासः षष्ठी-तत्पुरुषः (दानस्य पतिः)

• दक्षः: skilful, competent
• दक्षः: Karta-samānādhikaraṇa (Predicate adjective/समानााधिकरण)
• Type: Adjective
• Root: दक्ष (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण

• सर्वभूतहिते: in the welfare of all beings
• सर्वभूतहिते: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: सर्व + भूत + हित (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन; समासः षष्ठी-तत्पुरुषः (सर्वभूतानां हिते)

• रतः: engaged, devoted
• रतः: Karta-samānādhikaraṇa (Predicate adjective/समानााधिकरण)
• Type: Adjective
• Root: रत (प्रातिपदिक)
• Form: कृदन्त (क्त-प्रत्ययान्त), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; √रम् (धातु) + क्त (past participle)

Speaker

Sūta

Skanda Dialogue

Listener: dvijottamāḥ (best of twice-born)

Visual Art Cues

Scene: Indradyumna depicted as a compassionate, dharmic ruler: giving alms to brāhmaṇas, sponsoring a yajña, and protecting ascetics; the realm appears orderly and prosperous.

Characters & Entities

• Indradyumna
• Brāhmaṇas
• Sādhus
• Yajña
• Dāna

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

The model ruler upholds dharma through protection, yajña, charity, and universal compassion—virtues that amplify a kṣetra’s sanctity.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The chapter’s tīrtha is glorified indirectly by presenting Indradyumna as the dharmic agent connected to its sacred history.

What ritualistic prescription is mentioned?

Yajña (sacrificial worship) and dāna (charitable giving) are praised as the king’s defining practices.