Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 49

Devanagari script

चर्मकारेण संजज्ञे नटश्चांत्यजसंज्ञकः । चत्वारः क्षेत्रसंभूता एते क्षेत्रे द्विजन्मनाम्

Transliteration

carmakāreṇa saṃjajñe naṭaścāṃtyajasaṃjñakaḥ | catvāraḥ kṣetrasaṃbhūtā ete kṣetre dvijanmanām

Translation

ଚର୍ମକାରରୁ ‘ନଟ’ ଜନ୍ମିଲା, ଯାହାକୁ ‘ଅନ୍ତ୍ୟଜ’ ବୋଲି ସଂଜ୍ଞା ଦିଆଯାଏ। ଏହି ଚାରିଜଣ ‘କ୍ଷେତ୍ର’ସମ୍ଭୂତ—ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଜନ୍ମିତ—ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Word by Word

• चर्मकारेण: by a leather-worker
• चर्मकारेण: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: चर्मकार (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (चर्मणः कारः/कारकः)

• संजज्ञे: was born, came into being
• संजज्ञे: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: सम्-जन् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथम-पुरुष, एकवचन; आत्मनेपद

• नटः: actor, dancer
• नटः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: नट (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-अव्यय (conjunction)

• अन्त्यजसंज्ञकः: having the designation ‘antyaja’
• अन्त्यजसंज्ञकः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अन्त्यज + संज्ञक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (अन्त्यज-संज्ञा यस्य) विशेषणम् (qualifying ‘नटः’)

• चत्वारः: four
• चत्वारः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: चतुर् (संख्याप्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन (numeral used substantively)

• क्षेत्रसम्भूताः: born from the field (womb)
• क्षेत्रसम्भूताः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: क्षेत्र + सम्भूत (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (क्षेत्रात् सम्भूताः) विशेषणम् (qualifying ‘चत्वारः’)

• एते: these
• एते: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन, सर्वनाम

• क्षेत्रे: in the field (womb)
• क्षेत्रे: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: क्षेत्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन

• द्विजन्मनाम्: of the twice-born
• द्विजन्मनाम्: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: द्वि + जन्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, बहुवचन; कर्मधारय/तत्पुरुष-प्रयोग (द्विजः जन्म यस्य/द्विजन्मा)

Speaker

Bṛhaspati

Skanda Dialogue

Listener: Indra

Visual Art Cues

Scene: Bṛhaspati completes a fourfold set: Carmakṛt leading to Naṭa; behind them a stylized ‘field’ motif (furrows/lotus-grid) indicating kṣetra; Indra’s expression shifts to contemplative gravity.

Characters & Entities

• Carmakāra
• Naṭa
• Antyaja
• Dvija

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

The text continues its internal taxonomy, using the metaphor of ‘kṣetra’ (field) to describe derivation within a traditional explanatory model.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

None; it is part of the chapter’s explanatory discourse.

What ritualistic prescription is mentioned?

None; it is genealogical/terminological.