Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 3

Devanagari script

यः पुनर्भूपतिर्भूत्वा पृथ्वीं दद्याद्धिरण्मयीम् । गौतमेश्वरदेवस्य पुरतः श्रद्धयान्वितः । चक्रवर्ती भवेन्नूनमेवमाह पितामहः

Transliteration

yaḥ punarbhūpatirbhūtvā pṛthvīṃ dadyāddhiraṇmayīm | gautameśvaradevasya purataḥ śraddhayānvitaḥ | cakravartī bhavennūnamevamāha pitāmahaḥ

Translation

କିନ୍ତୁ ଯେ କେହି ରାଜା ହୋଇ, ଶ୍ରଦ୍ଧାସହିତ, ଗୌତମେଶ୍ୱର ଦେବଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ‘ହିରଣ୍ମୟୀ ପୃଥ୍ୱୀ’ (ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ ପୃଥିବୀର ପ୍ରତୀକ ଦାନ) ଅର୍ପଣ କରେ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀ ହୁଏ—ଏହିପରି ପିତାମହ (ବ୍ରହ୍ମା) କହିଛନ୍ତି।

Word by Word

• यः: who
• यः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन; सम्बन्ध-सूचक (relative pronoun)

• पुनः: again, further
• पुनः: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: पुनः (अव्यय)
• Form: अव्यय; क्रियाविशेषण (adverb)

• भूपतिः: a king
• भूपतिः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: भू + पति (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन; ‘भूमेः पतिः’ (षष्ठी-तत्पुरुष)

• भूत्वा: having become
• भूत्वा: Purvakala-kriya (Prior action/पूर्वकालक्रिया)
• Type: Verb
• Root: भू (धातु)
• Form: क्त्वा-प्रत्ययान्त अव्यय-क्रियाविशेषण (gerund/absolutive); ‘having become’

• पृथ्वीम्: the earth
• पृथ्वीम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: पृथ्वी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (2nd/Accusative), एकवचन

• दद्यāt: should give
• दद्यāt: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: दा (धातु)
• Form: विधिलिङ् (Optative), प्रथम-पुरुष (3rd person), एकवचन; परस्मैपद

• हिरण्मयीम्: golden (made of gold)
• हिरण्मयीम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: हिरण्मयी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (2nd/Accusative), एकवचन; विशेषण (पृथ्वीम्)

• गौतमेश्वरदेवस्य: of Lord Gautameśvara
• गौतमेश्वरदेवस्य: Sambandha (Genitive relation/षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: गौतमेश्वर + देव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (6th/Genitive), एकवचन; ‘गौतमेश्वरः देवः’ (कर्मधारय) ततः षष्ठी-सम्बन्ध

• पुरतः: in the presence of, before
• पुरतः: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: पुरतः (अव्यय)
• Form: अव्यय; देशवाचक (adverb/postposition: ‘in front of’)

• श्रद्धया: with faith
• श्रद्धया: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: श्रद्धा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (3rd/Instrumental), एकवचन

• अन्वितः: endowed (with)
• अन्वितः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अन्वित (प्रातिपदिक)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त (past participle) ‘अनु + इ (धातु)’; पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषण (यः/भूपतिः)

• चक्रवर्ती: a universal monarch (cakravartin)
• चक्रवर्ती: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: चक्रवर्तिन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन; भविष्यत्-फल (predicate noun)

• भवेत्: would become
• भवेत्: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: भू (धातु)
• Form: विधिलिङ् (Optative), प्रथम-पुरुष (3rd person), एकवचन; परस्मैपद

• नूनम्: surely
• नूनम्: Sambandha (Modifier/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: नूनम् (अव्यय)
• Form: अव्यय; निश्चयार्थक (particle of certainty)

• एवम्: thus
• एवम्: Sambandha (Modifier/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: एवम् (अव्यय)
• Form: अव्यय; प्रकारवाचक (adverb: ‘thus’)

• आह: said
• आह: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: अह्/ब्रू (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथम-पुरुष (3rd person), एकवचन; परस्मैपद

• पितामहः: the Grandfather (Brahmā)
• पितामहः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: पितामह (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन

Speaker

Bhartṛyajña

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Gautameśvara

Type: temple

Visual Art Cues

Scene: A king offers a golden model of the earth (a globe/map-like disc or miniature continents) at the feet of the Gautameśvara liṅga; priests conduct rites; Brahmā’s approving presence is hinted in the sky, signifying scriptural authority.

Characters & Entities

• Gautameśvara
• Pitāmaha (Brahmā)
• Cakravartin
• Pṛthvī-dāna (golden earth gift)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Kingship attains legitimacy and expansion through faith-filled sacrifice and symbolic surrender of worldly possession at a sacred Śiva presence.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Gautameśvara-deva’s sacred presence (Gautameśvara shrine/tīrtha) is the focal locus for the described gift.

What ritualistic prescription is mentioned?

Offer a symbolic ‘golden earth’ (pṛthvī-dāna) before Gautameśvara with śraddhā to gain cakravartin status.