Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 41

Devanagari script

तत्र स ब्राह्मणो यावद्गंगातोयसमुद्भवम् । गंडूषं कुरुते वक्त्रे तावच्छुद्धो बभूव सः । उदरादखिलं तोयं निष्क्रांतं द्विजसत्तमाः

Transliteration

tatra sa brāhmaṇo yāvadgaṃgātoyasamudbhavam | gaṃḍūṣaṃ kurute vaktre tāvacchuddho babhūva saḥ | udarādakhilaṃ toyaṃ niṣkrāṃtaṃ dvijasattamāḥ

Translation

ସେଠାରେ ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଗଙ୍ଗାଜଳଜ ଏକ ଗଣ୍ଡୂଷ ମୁଖରେ ନେଇମାତ୍ରେ ସେ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଶୁଦ୍ଧ ହେଲା; ହେ ଦ୍ୱିଜସତ୍ତମ, ତାହାର ଉଦରର ସମସ୍ତ ଜଳ ବାହାରିଗଲା।

Word by Word

• तत्र: there
• तत्र: Adhikarana (Locative/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: तत्र (अव्यय)
• Form: अव्यय (स्थानवाचक) adverb of place

• स: he
• स: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; सर्वनाम

• ब्राह्मणः: the brahmin
• ब्राह्मणः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: ब्राह्मण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन

• यावत्: as long as/until
• यावत्: Sambandha (Temporal limit/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: यावत् (अव्यय)
• Form: अव्यय (परिमाण/काल-सीमा सूचक) correl-relative particle ‘as long as/until’

• गंगातोयसमुद्भवम्: arisen from Gaṅgā-water
• गंगातोयसमुद्भवम्: Visheshana (Adjective/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: गङ्गा (प्रातिपदिक) + तोय (प्रातिपदिक) + समुद्भव (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; बहुपद-तत्पुरुष (गङ्गायाः तोयात् समुद्भवम्) विशेषण (गण्डूषम्)

• गण्डूषम्: a mouthful (of water)
• गण्डूषम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: गण्डूष (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन

• कुरुते: does/makes
• कुरुते: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: कृ (धातु)
• Form: लट्-लकार (present), प्रथमपुरुष, एकवचन; आत्मनेपद

• वक्त्रे: in the mouth
• वक्त्रे: Adhikarana (Locative/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: वक्त्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन

• तावत्: so long/then
• तावत्: Sambandha (Correlation/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: तावत् (अव्यय)
• Form: अव्यय (तावद्-सम्बन्ध; परिमाण/काल) correl-relative particle ‘so long/then’

• शुद्धः: pure
• शुद्धः: Visheshana (Adjective/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: शुद्ध (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; विशेषण (सः)

• बभूव: became
• बभूव: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: भू (धातु)
• Form: लिट्-लकार (perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• सः: he
• सः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; सर्वनाम

• उदरात्: from the belly/stomach
• उदरात्: Apadana (Ablative/अपादान)
• Type: Noun
• Root: उदर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी (5th), एकवचन

• अखिलम्: entire/all
• अखिलम्: Visheshana (Adjective/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अखिल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; विशेषण (तोयम्)

• तोयम्: water
• तोयम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तोय (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन

• निष्क्रान्तम्: gone out/expelled
• निष्क्रान्तम्: Visheshana (Adjective/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: निस् + क्रम् (धातु) → निष्क्रान्त (प्रातिपदिक; कृदन्त)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त भूतकृदन्त (past passive participle), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; विशेषण (तोयम्)

• द्विजसत्तमाः: O best of the twice-born
• द्विजसत्तमाः: Sambodhana/Addressed group (सम्बोधन-सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: द्विज (प्रातिपदिक) + सत्तम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), बहुवचन; तत्पुरुष-समास (द्विजानाम् सत्तमाः)

Speaker

Narrator (contextual; addressing ‘dvijasattamāḥ’)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Viṣṇupadī Gaṅgā

Type: ghat

Skanda Dialogue

Listener: dvijottamāḥ (addressed within narration)

Visual Art Cues

Scene: At the riverbank, the brāhmaṇa takes a gāṇḍūṣa of Gaṅgā-water; a miraculous purification occurs instantly, depicted as dark impurities leaving the body and the figure becoming radiant.

Characters & Entities

• Viṣṇupadī Gaṅgā
• Brāhmaṇa
• Dvijasattamas

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Contact with a supremely sanctifying tīrtha—received with faith—purifies swiftly, removing inner impurity as well as outer defilement.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Viṣṇupadī Gaṅgā at the described kṣetra, whose water is portrayed as uniquely purifying.

What ritualistic prescription is mentioned?

Gaṇḍūṣa/ācamana with Gaṅgā water is highlighted as a purificatory act.