Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 45

Devanagari script

तद्भूयात्पादसंयुक्तः स वृको दान वोत्तमः । येन क्षेमं च देवानां द्विजानां जायते द्विज

Transliteration

tadbhūyātpādasaṃyuktaḥ sa vṛko dāna vottamaḥ | yena kṣemaṃ ca devānāṃ dvijānāṃ jāyate dvija

Translation

ତେବେ ସେଇ ବୃକ ପାଦସଂଯୁକ୍ତ ହେଉ, ହେ ଦାନଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଯାହାଦ୍ୱାରା ଦେବମାନଙ୍କ ଓ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ କ୍ଷେମ ଓ ସୁରକ୍ଷା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉ, ହେ ଦ୍ୱିଜ।

Word by Word

• तत्: that (state/thing)
• तत्: Karta (Subject)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; सर्वनाम

• भूयात्: may it become/should be
• भूयात्: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: भू (धातु)
• Form: विधिलिङ्-लकार (Optative), प्रथम-पुरुष, एकवचन, परस्मैपद

• पादसंयुक्तः: with feet joined/attached
• पादसंयुक्तः: Karta (Predicate adjective)
• Type: Adjective
• Root: पाद (प्रातिपदिक) + संयुक्त (सम्+युज् धातु, क्त)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; समासः—तत्पुरुष (पादैः संयुक्तः)

• सः: he
• सः: Karta (Subject)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; सर्वनाम

• वृकः: wolf (name/epithet: Vṛka)
• वृकः: Karta (Apposition)
• Type: Noun
• Root: वृक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• दान: gift/giving
• दान: Sambandha (Appositive/Address)
• Type: Noun
• Root: दान (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; (पाठे ‘दान’—सम्बोधन/विशेषणरूपेण अपि सम्भवः)

• उत्तमः: excellent/best
• उत्तमः: Karta (Predicate adjective)
• Type: Adjective
• Root: उत्तम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम् (वृकः/दानम्)

• येन: by which
• येन: Karana (Instrument/Means-करण)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुं/नपुंसकलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (3rd/Instrumental), एकवचन; सम्बन्ध-प्रयोग

• क्षेमम्: welfare/safety
• क्षेमम्: Karta (Subject of ‘जायते’)
• Type: Noun
• Root: क्षेम (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• च: and
• च: Sambandha (Connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चय

• देवानाम्: of the gods
• देवानाम्: Sambandha (Genitive)
• Type: Noun
• Root: देव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, बहुवचन

• द्विजानाम्: of the twice-born (Brahmins)
• द्विजानाम्: Sambandha (Genitive)
• Type: Noun
• Root: द्विज (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, बहुवचन

• जायते: arises/is born
• जायते: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: जन् (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present), प्रथम-पुरुष, एकवचन, आत्मनेपद

• द्विज: O twice-born
• द्विज: Sambodhana (Address)
• Type: Noun
• Root: द्विज (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन-विभक्ति (Vocative), एकवचन

Speaker

Brahmā (contextual continuation)

Tirtha Mahatmya

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: dvija (addressed as 'dvija', 'dvijottama')

Visual Art Cues

Scene: A brāhmaṇa authority figure instructs that the dānava Vṛka be made 'foot-endowed' in a regulated manner, with devas and brāhmaṇas symbolically sheltered behind the rite; the setting suggests a sacred pit/clearing near a tīrtha.

Characters & Entities

• Brahmā
• Vṛka
• Devas
• Dvijas

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

True righteousness seeks outcomes that secure kṣema (welfare) for gods and the pious; power must be arranged to protect dharma.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No specific tīrtha is named in this verse.

What ritualistic prescription is mentioned?

No explicit rite; the verse references dāna (the virtue of giving) as an honorific and frames a protective, dharmic arrangement.