Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 11

Devanagari script

ततस्तत्सलिलस्यांतस्ते मृगाः सर्व एव हि । मानुषत्वमनुप्राप्तास्तत्प्रभावा द्द्विजोत्तमाः

Transliteration

tatastatsalilasyāṃtaste mṛgāḥ sarva eva hi | mānuṣatvamanuprāptāstatprabhāvā ddvijottamāḥ

Translation

ତାପରେ ସେହି ପବିତ୍ର ଜଳର ଭିତରେ, ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ, ସେ ସମସ୍ତ ମୃଗ ତୀର୍ଥର ପ୍ରଭାବ-ମହିମାରେ ନିଶ୍ଚୟ ମାନବତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ।

Word by Word

• ततः: then/thereupon
• ततः: Sambandha (Discourse connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय)
• Form: अव्यय; अपादानार्थक/क्रमसूचक (thereupon/from that)

• तत्: that
• तत्: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Adjective
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे षष्ठी एकवचनस्य रूपम् ‘तत्’ (Gen. sg. in compound context); विशेषणम्

• सलिलस्य: of the water
• सलिलस्य: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: सलिल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे षष्ठी एकवचनम् (Gen. sg.)

• अन्तः: inside/within
• अन्तः: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: अन्तः (प्रातिपदिक)
• Form: अव्ययीभाववत् प्रयोगः; सप्तमी-अर्थे (within); अव्ययप्रायः

• ते: those/they
• ते: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे प्रथमा बहुवचनम् (Nom. pl.)

• मृगाः: animals/deer
• मृगाः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: मृग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे प्रथमा बहुवचनम् (Nom. pl.)

• सर्वे: all
• सर्वे: Karta (Qualifier/कर्ता-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सर्व (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे प्रथमा बहुवचनम् (Nom. pl.); विशेषणम्

• एव: indeed
• एव: Sambandha (Emphasis/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अव्यय; अवधारण (emphasis)

• हि: indeed/for
• हि: Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: हि (अव्यय)
• Form: अव्यय; हेत्वर्थ/निश्चयार्थ (for/indeed)

• मानुषत्वम्: human state
• मानुषत्वम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: मानुषत्व (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे द्वितीया एकवचनम् (Acc. sg.)

• अनुप्राप्ताः: attained
• अनुप्राप्ताः: Karta (Predicate/कर्ता)
• Type: Verb
• Root: अनु + प्र + आप् (धातु)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त (PPP); पुंलिङ्गे प्रथमा बहुवचनम्; ‘having attained’

• तत्: of that
• तत्: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Adjective
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे षष्ठी एकवचनस्य रूपम् ‘तत्’ (Gen. sg. in compound context)

• प्रभावात्: from the power/effect
• प्रभावात्: Hetu (Cause/हेतु)
• Type: Noun
• Root: प्रभाव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे पञ्चमी एकवचनम् (Abl. sg.)

• द्विजोत्तमाः: O best of twice-born (brahmins)
• द्विजोत्तमाः: Sambodhana/Addressed (Vocative sense in narration)
• Type: Noun
• Root: द्विज + उत्तम (प्रातिपदिके)
• Form: पुंलिङ्गे प्रथमा बहुवचनम् (Nom. pl.); कर्मधारयः (श्रेष्ठाः द्विजाः)

Speaker

Narrator (contextually Sūta/Lomaharṣaṇa continuing the tīrtha-māhātmya narration)

Tirtha Mahatmya

Type: kund

Skanda Dialogue

Listener: dvijottama

Visual Art Cues

Scene: Inside the shimmering pool, deer dissolve into radiant human forms; water glows as if infused with mantra; the forest edge witnesses the impossible.

Characters & Entities

• mṛga (deer)
• tīrtha (sacred ford)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

A tīrtha is portrayed as a living source of grace: contact with its waters can uplift even non-human beings, symbolizing the purifying reach of dharma.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

A specific tīrtha within the Nāgarakhaṇḍa’s Tīrthamāhātmya (Adhyāya 23), emphasized for its water’s extraordinary purificatory power.

What ritualistic prescription is mentioned?

Snāna (bathing/immersion) is implied as the key act through which the transformation occurs.